Халықаралық топырақ жіктеу жүйесі

Кіріспе

Халықаралық топырақ жіктеу жүйесі – Топырақ ресурстарының әлемдік анықтамалық базасы (ТРБ) – топырақтарды атау және топырақ карталарына сипаттамалар жасау үшін қолданылатын халықаралық топырақ жіктеу жүйесі. Қазіргі күшіндегі нұсқасы – 2022 жылғы төртінші басылым. Оны Халықаралық топырақ ғылымдары одағының (IUSS) жұмыс тобы түзеп шығарады.

Тарих

XIX ғасырдан бері бірнеше елде топырақ жіктеудің ұлттық жүйелері дамыды. XX ғасырда топырақтың халықаралық жіктеу жүйесіне қажеттілік артты. 1971 жылдан 1981 жылға дейін Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (ФАО) мен ЮНЕСКО Дүниежүзілік топырақ картасын жариялады (10 том, масштабы 1:5 000 000). 1974 жылы Руди Дудаль басшылығымен жарық көрген осы картаның түсіндірмесі ФАО топырақ жіктемесіне айналды. Бұл жүйеде ұлттық топырақ жіктеу жүйелерінен көптеген идеялар біріктірілді, соның ішінде 1960 жылдан бастап қалыптасқан «USDA топырақ таксономиясының 7-ші жуықтауындағы» диагностикалық горизонттар идеясы. Келесі қадам – 1988 жылы жарық көрген «Дүниежүзілік топырақ картасының қайта қарастырылған түсіндірмесі» болды. 1982 жылы Халықаралық топырақ ғылымдары қоғамы (ISSS; қазіргі кезде: Халықаралық топырақ ғылымдары одағы, IUSS) Топырақ классификациясы бойынша халықаралық анықтамалық база (IRB) деп аталатын жұмыс тобын құрды. Бұл жұмыс тобын Эрнст Шлитинг басқарды. Оның міндеті – топырақ қалыптасу процестерін ФАО топырақ жіктемесінен жақсы ескеретін халықаралық топырақ жіктеу жүйесін әзірлеу болды. Жобалар 1982 және 1990 жылдары ұсынылды. 1992 жылы IRB жұмыс тобы Топырақ ресурстарының әлемдік анықтамалық базасы (WRB) деп аталатын жаңа жүйені әзірлеуді шешті, ол ФАО топырақ жіктемесінің қайта қарастырылған түсіндірмесін одан әрі дамытып, жүйелі IRB тәсілінің кейбір идеяларын қамтиды. Жобаны дайындау үшін Отто Спааргарен (Халықаралық топырақ туралы анықтама және ақпарат орталығы) және Фредди Нахтергаэле (ФАО) тағайындалды. Бұл жоба 1994 жылы Акапулькода өткен Топырақ туралы ғылымның XV дүниежүзілік конгресінде ұсынылды. Осы конгресс барысында WRB IRB-нің орнына ISSS жұмыс тобы ретінде құрылды. 1998 жылы Монпельеде өткен Топырақ туралы ғылымның XVI дүниежүзілік конгресінде WRB-ның бірінші басылымы жарық көрді. Сол конгресс барысында ISSS WRB-ны топырақтарды жіктеудің корреляциялық жүйесі ретінде бекітті. (2014 жылы USDA топырақ таксономиясы да корреляциялық жүйе мәртебесін алды.) 2006 жылы Филадельфияда өткен Топырақ туралы ғылымның XVIII дүниежүзілік конгресінде WRB-ның екінші басылымы, ал 2014 жылы Чеджуда өткен Топырақ туралы ғылымның XX дүниежүзілік конгресінде үшінші басылымы ұсынылды. Үшінші басылымның жаңартылған нұсқасы 2015 жылы жарық көрді. Екінші басылым тек топырақтарға атау беруге ғана жарамды болса, үшінші және одан кейінгі басылымдарды қосымша карта түсіндірмелерін жасауға қолдануға болады. 2022 жылы Глазгода өткен Топырақ ғылымдарының XXII дүниежүзілік конгресінде төртінші басылым жарық көрді. 4-ші басылым – Creative Commons Attribution License шарттарына сәйкес ашық қолжетімділік құжаты, ол түпнұсқалық жұмысты дұрыс көрсеткен жағдайда кез келген ортада пайдалануға, таратуға және көбейтуге рұқсат береді. WRB-да екі иерархиялық деңгей бар (төменде қараңыз) және осы тұрғыдан француздық référencial pédologique (1992, 1995, 2008) сияқты тәсілді ұстанады. Ал, USDA топырақ таксономиясы күшті иерархиялық және алты деңгейден тұрады. WRB-де жіктеу негізінен топырақ морфологиясына (далалық және зертханалық деректер) негізделеді, ол педогенездің көрінісі болып табылады. USDA топырақ таксономиясынан тағы бір айырмашылық – топырақ климаты топырақтың ерекшелігі ретінде емес, топырақ қалыптасу факторы ретінде қарастырылады. WRB ұлттық топырақ жіктеу жүйелерін алмастыруды көздемейді, олар өз аумақтарында WRB-дан да егжей-тегжейлі болуы мүмкін.

Since the 19th century, several countries developed national soil classification systems. During the 20th century, the need for an international soil classification system became more and more obvious. From 1971 to 1981, the Food and Agriculture Organization (FAO) and UNESCO published the Soil Map of the World, 10 volumes, scale 1 : 5 M). The Legend for this map, published in 1974 under the leadership of Rudi Dudal, became the FAO soil classification. Many ideas from national soil classification systems were brought together in this worldwide applicable system, among them the idea of diagnostic horizons as established in the '7th approximation to the USDA soil taxonomy' from 1960. The next step was the Revised Legend of the Soil Map of the World, published in 1988. In 1982, the International Soil Science Society (ISSS; now: International Union of Soil Sciences, IUSS) established a working group named International Reference Base for Soil Classification (IRB). Chair of this working group was Ernst Schlichting. Its mandate was to develop an international soil classification system that should better consider soil forming processes than the FAO soil classification. Drafts were presented in 1982 and 1990. In 1992, the IRB working group decided to develop a new system named World Reference Base for Soil Resources (WRB) that should further develop the Revised Legend of the FAO soil classification and include some ideas of the more systematic IRB approach. Otto Spaargaren (International Soil Reference and Information Centre) and Freddy Nachtergaele (FAO) were nominated to prepare a draft. This draft was presented at the 15th World Congress of Soil Science in Acapulco in 1994. At the same congress, the WRB was established as an ISSS working group replacing the IRB. At the 16th World Congress of Soil Science in Montpellier in 1998, the first edition of the WRB was published. At the same congress, the ISSS endorsed the WRB as its correlation system for soil classification. (In 2014, the USDA soil taxonomy also received the status of a correlation system.) At the 18th World Congress of Soil Science in Philadelphia in 2006, the second edition of the WRB was presented, and at the 20th World Congress of Soil Science in Jeju in 2014, the third edition. An update of the third edition was issued in 2015. Whereas the second edition was only suitable for naming soils, the third and the following edition can additionally be used for creating map legends. At the 22nd World Congress of Soil Science in Glasgow in 2022, the fourth edition was published. The 4th edition is an open access document under the terms of the Creative Commons Attribution License, which permits use, distribution and reproduction in any medium, provided the original work is properly cited. The WRB has two hierarchical levels (see below) and has in that sense a similar approach as the French référencial pédologique (1992, 1995, 2008). Contrary to that, the USDA soil taxonomy is strongly hierarchical and has six levels. The classification in WRB is based mainly on soil morphology (field and laboratory data) as an expression of pedogenesis. Another difference with USDA soil taxonomy is that soil climate is regarded only as a soil forming factor and not as a soil characteristic. The WRB is not meant to replace national soil classification systems, which, for their area, may be more detailed than the WRB.