Әлеуметтік экономика: қағидалары, дамуы және Испания тәжірибесі

Кіріспе

Әлеуметтік экономика кооперативтер, өзара көмек қоғамдары, қауымдастықтар, қорлар, әлеуметтік кәсіпорындар және тең құндылықтар мен ерекшеліктерді бөлісетін теңдік институттары сияқты кәсіпорындар мен ұйымдардың алуан түрлілігінен қалыптасады: жеке тұлғаның және әлеуметтік мақсаттың капиталдан басымдылығы, ерікті және ашық мүшелік, демократиялық басқару, мүшелердің/пайдаланушылардың және/немесе жалпы мүдделердің үйлесімі, ынтымақтастық және жауапкершілік принциптерін қорғау және қолдану, автономды басқару және мемлекеттік органдардан тәуелсіздік, бірақ салалық ынтымақтастық кең таралған.

Әлеуметтік экономика әлеуметтік, экономикалық немесе экологиялық мәселелерге жаңа шешімдер қажеттілігінен және жеке немесе мемлекеттік секторлар назардан тыс қалдырған (немесе толыққанды шешілмеген) қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін дамиды. Пайда табу мақсатынсыз шешімдерді қолдану арқылы әлеуметтік экономика берік, тұрақты, өркенді және кіріктірілген қоғам құруда ерекше рөл атқарады. Әлеуметтік экономиканың табысты ұйымдары мемлекеттік саясаттың мақсаттарын іске асыруға көмектеседі:

* Әлеуметтік кіріктіруді қамтамасыз ететін байлық құруға үлес қосу
* Жеке тұлғалар мен қауымдастықтарға жергілікті аудандарды жаңартуға мүмкіндік беру
* Мемлекеттік қызметтерді ұсынудың жаңа тәсілдерін көрсету
* Кіріктірілген қоғам мен белсенді азаматтықты дамыту
* Бәсекелестікті қабылдау, себебі бәсекелестік әлеуметтік мақсаттарға жетуде жалпы нарықтық өнімділікті арттыруы мүмкін

Саяси және экономикалық жағдайлардың өзгеруіне байланысты әлеуметтік экономика секторының шектерін анықтау қиын; кез келген уақытта ұйымдар әлеуметтік экономиканың ішкі секторлары арасында "ішінара кіріп, ішінара шығып" отыруы мүмкін.

Франция

"Әлеуметтік экономика" термині 1900 жыл шамасында алғаш рет тіркелген француз тіліндегі "économie sociale" сөзінен шыққан. Бұл сектор төрт түрлі ұйымдарды қамтиды: кооперативтер, өзара көмек қоғамдары, қауымдастықтар (ерікті ұйымдар) және қайырымдылық қорлар (Францияда олар "қоғамдыққа пайдалы" болуы тиіс). Әлеуметтік экономика – жұмыспен қамтудың 10,3 пайызын құрайтын маңызды сала.

Испания

Еуропадағы алғашқы әлеуметтік экономика туралы заң 2011 жылдың басында Испанияда бекітілді. 2013 жылы Испаниядағы әлеуметтік экономика жалпы ішкі өнімнің 12%-ын құрады, 44 500-ден астам кәсіпорын, 2 215 000-нан астам жұмыскер, 16 528 000-нан астам қатысушы адамдарды қамтыды және 150 978 миллион еуро көлемінде жалпы сату көлемін өндірді. Осының салдарынан, «әлеуметтік экономика» түсінігі елдің академиялық, саяси және экономикалық институттарында берік орнықты. Испанияда әлеуметтік экономиканы ұлттық саяси жүйеге интеграциялау процесі 1990 жылы Испания Парламентінің 27 желтоқсандағы 31/1990 заңымен Әлеуметтік экономиканы ілгерілендірудің ұлттық институтын (Instituto Nacional de Fomento de la Economía Social – INFES) құру арқылы басталды. INFES Испанияның Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігінің бұрынғы Кооперативтер және жұмысшыларға тиесілі компаниялар бас дирекциясын (Dirección General de Cooperativas y Sociedades Laborales) алмастырды. Оның мақсаттарының бірі – әлеуметтік экономика ұйымдарын дамыту болды, сондықтан Институт өз мүшелерінен құрылды. 1997 жылы INFES қызметін тоқтатқаннан кейін оның функцияларын Әлеуметтік экономиканы ілгерілендіру бас дирекциясы (Dirección General del Fomento de la Economía Social) және Еуропалық әлеуметтік қор иеленді. 1999 жылғы 16 шілдедегі 27/1999 заңы «Кооперативтер туралы» әлеуметтік экономикаға қатысты іс-шаралар бойынша кеңес беру және консультациялық орган ретінде Әлеуметтік экономиканы ілгерілендіру жөніндегі кеңесті енгізді, ал оның ережелері 2 наурыздағы 219/2001 Корольдік жарлығымен бекітілді, бұл Кеңестің ұйымдастырылуын және жұмыс істеуін реттеді. Осылайша, бұл Кеңес әлеуметтік экономикадағы әртүрлі ұйымдардың көзге көрінуін қамтамасыз ететін институт ретінде құрылды. Бұдан әрі, Испанияның аумақтық жүйесіне тән өкілеттіктердің децентрализациялануына байланысты, әлеуметтік экономиканың әртүрлі нысандарына қатысты әртүрлі маңызды ережелер бар, оларды реттеу өңірлік үкіметтердің құзыретіне жатады, бұл саланың қатысушыларының әрбір автономиялық қауымдастығында ұқсас институттардың пайда болуына әкеледі. Кооперативтердің әртүрлі түрлері, оның ішінде жұмысшылар, тұтынушылар, тұрғын үй, ауыл шаруашылығы, қызмет көрсету, теңізшілер, несие, білім беру, денсаулық сақтау, сақтандыру және көлік кооперативтері, жұмысшыларға тиесілі қоғамдар мен бірлестіктер, қорлар мен өзара қоғамдар, интеграциялық компаниялар, арнайы жұмыспен қамту орталықтары, ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу кәсіпорындары және балықшылар бірлестіктері әлеуметтік экономиканың басшылық принциптерін бөліседі. Осы ұйымдардың барлығы тікелей немесе жанама түрде жоғарыда аталған Испания Конституциясының баптарымен қамтылған. Олардың принциптері оларға Испаниядағы басқа коммерциялық компаниялар мен ұйымдардан ерекше және нақты сипат береді. Ұйым жыл сайын деректерді жинап, Испания мен Жерорта теңізі елдеріндегі әлеуметтік экономика секторының жағдайы туралы бірнеше есептер жариялайды. Сонымен қатар, Испанияның әлеуметтік экономикасы туралы әлемнің басқа елдеріндегі ұқсас секторлармен салыстырмалы деректер де ұсынылады.

The first Law of Social Economy in Europe was approved in Spain in early 2011. By 2013, the social economy in Spain represented 12% of the Gross Domestic Product, with more than 44,500 businesses, more than 2,215,000 employees, impacting more than 16,528,000 associated people, and producing €150.978 million in gross sales. Consequently, the concept of economía social is firmly embedded in the country's academic, political and economic institutions. The process of national political integration of the social economy in Spain started in 1990 with the creation of the National Institute for the Promotion of Social Economy (Instituto Nacional de Fomento de la Economía Social—INFES) through Law 31/1990 by Spain's Parliament on 27 December of that year. The INFES replaced the former Directorate General of Cooperatives and Worker Owned Companies (Dirección General de Cooperativas y Sociedades Laborales) of the Spanish Ministry of Labour and Social Security. Among its purposes was the promotion of social economy organisations and, for that reason, it created the Institute from among its members. When the INFES ceased operating in the year 1997, its tasks were assumed by the General Directorate for the Promotion of Social Economy (Dirección General del Fomento de la Economía Social) and the European Social Fund. Law 27/1999 on Cooperatives, of 16 July 1999, incorporated the Council for the Promotion of the Social Economy as the advisory and consultative body for activities related to the social economy, and its regulations were implemented by Royal Decree 219/2001, of 2 March, to authorize the organization and operation of the Council. Thus, this Council is set up as the institution that provides visibility to the various organizations in the social economy. Furthermore, and due to the decentralization of powers that characterizes Spain's territorial system, there are different substantive rules regarding the various entities in the social economy whose regulation falls within the scope of the regional governments, giving rise to the existence of similar institutions within each autonomous community of industry participants. The different forms of cooperatives and, among them, the ones of associated workers, consumers, housing, agricultural, services, seafarers, credit, education, health, insurance and transport cooperatives, worker owned societies and associations, foundations and mutual societies, insertion companies, special employment centers, agricultural processing companies and fishermen's associations share the guiding principles of the social economy. All these organizations are covered, directly or indirectly, by the aforementioned articles of the Spanish Constitution. Their principles confer on them a distinct and specific character with regard to other types of commercial companies and organizations in Spain. Each year, the organization collects data and publishes several reports on the state of the social economy sector in both Spain and the Mediterranean. Comparative data of the Spanish social economy relative to similar sectors in other parts of the world are also reported.

Латын Америкасы

Испан тілінде сөйлейтін Латын Америка елдері (мысалы, Аргентина, Венесуэла және Куба) әлеуметтік экономика деген ұғымды қабылдайды. Уго Чавестің үкіметі бейресми секторды ірі фирмаларды қатаң бақылауға алу (немесе ұлттандыру) және кедейлерге қолжетімді жаңа жеке кәсіпкерлік түрлерін құру арқылы Венесуэланың әлеуметтік экономикасына сіңіруге болатынына сенді. Жалақылы еңбек қанаудың көзі деп есептелді, ал үкімет корпоративтік басқаруды, отбасылық және кооперативтік бизнесті дамыту және еңбек шартын шектеу арқылы оны азайтуға (немесе жоюға) үміттенді. Үкімет ұлттық нарықта сақталуы үшін шағын кәсіпорындарға технология, оқыту, қаржыландыру және эксклюзивті келісімшарттар беруді жоспарлады.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда әлеуметтік кәсіпкерлік қозғалысы әлеуметтік экономиканың көп бөлігін талқылау орталығы болып табылады, сондай-ақ әлеуметтік әсерге бағытталған бизнестер мен қайырымдылық ұйымдарының экожүйесін қолдау үшін Әлеуметтік Экономика Альянсы құрылған. Бұл терминді Лейборист партиясы Ұлыбританиядағы әлеуметтік кәсіпорындарды қоршаған экономиканы сипаттау үшін де пайдаланады. 2021 жылдың қыркүйегіне дейін Азаматтық қоғам министрі болды, ол әлеуметтік кәсіпкерлік және әлеуметтік инвестициялар саласына тікелей жауапты болды. Екінші Джонсон үкіметі кезінде бұл лауазым басқа міндеттермен біріктірілді, қазір оны төменгі дәрежелі министр атқарады.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда қоғамдық және ерікті сектор үшін кеңсе бар, бірақ Жаңа Зеландиядағы коммерциялық емес ұйымдарды зерттеу бағдарламасы жүріп жатыр.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та әлеуметтік экономикадағы актерлердің мақсаттары мен ұйымдық құрылымдарының өзгеруіне жедел әлеуметтік өзгерістер себеп болды. Әлеуметтік экономиканы құрайтын ұйымдар мен компаниялардың алуан түрлі спектрі бар, оның ішінде пайда табуға бағытталған бизнес, коммерциялық емес 501(c)(3) ұйымдар, кооперативтер, несие одақтары, жауапкершілігі шектеулі компаниялар, әлеуметтік кәсіпорындар және пайда корпорациялары кіреді. Жоғарыда аталған санаттардың ешқайсысына толыққанды жатпайтын ұйымдар гибридтік ұйым деп есептелуі мүмкін. Кейбір ғалымдар гибридтерді әлеуметтік миссияны сақтай отырып, пайда табуға ұмтылатын ұйымдар деп анықтайды, ал басқалары оларды серіктес коммерциялық емес ұйымға кіріс табу үшін жұмыс істейтін пайда табуға бағытталған кәсіпорындар деп сипаттайды. Гибридтік ұйымдар көбінесе жұмыс оқыту, денсаулық сақтау және микрокредит сияқты салаларда кездеседі, бірақ соңғы кезде экология, технология және тіпті консалтинг салаларын да қамтиды. Ұйымдық ерекшеліктер бірнеше штаттың салық кодекстерінде, мысалы, пайда корпорациялары сияқты ұйымдар арқылы мойындалады. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) секторларды мақсатына қарай әртүрлі анықтайды. Сектор – мемлекеттік орган (салық салушы), бизнес (салық салынатын табыс), қайырымдылық (салықтан босатылған коммерциялық емес ұйым) және шаруашылық (салық салынатын жеке табыс) сияқты институттардың тобы болуы мүмкін. Дегенмен, әлеуметтік экономикадағы гибридтік институттардың көбеюіне байланысты оларды әлеуметтік кәсіпорын аясында нақты жіктеу қиын болуы мүмкін. Белгілеу заңдық және қаржылық құрылымдарға, сондай-ақ ұйымның мақсатына және міндеттеріне байланысты болуы мүмкін. Саясаткерлер осы динамикалық әлеуметтік экономикаға бейімделу үшін заңдық шекараларды өзгертуге мұқтаж болуы мүмкін. Әлеуметтік экономиканың өркендеуі, кейде төртінші сектор деп аталатын, 1980 жылдарда басталды. Сол кезде президент Рональд Рейган мемлекеттік шығыстарды күрт қысқартты, бұл коммерциялық емес ұйымдарға берілетін қаржыландыру көлемін айтарлықтай азайтты. Бірақ неолибералдық өзгерістер бұрын мемлекеттік қызметтер болған салаларды жекешелендіргенде, коммерциялық емес сектор тауарлар мен қызметтерді ұсыну үшін маңыздырақ бола түсті. Үшінші сектор гүлденді; 1980 жылы IRS-де салықтан босатылған 32 000 қайырымдылық ұйымы тіркелген болса, 2006 жылға қарай бұл көрсеткіш 600 000-нан асты. 1990 жылдардың соңында коммерциялық емес ұйымдардың саны артып келе жатқандықтан, қаржыландырудың жетіспеуі үшінші секторға қолжетімді шектеулі гранттарға бәсекелестікті күшейтті. Осының нәтижесінде коммерциялық емес ұйымдар өмір сүру үшін кәсіпкерлікке көбірек бет бұрды, бұл әлеуметтік экономиканың, яғни төртінші сектордың пайда болуына әкелді. Бұл "төртінші сектор" үшінші сектордан орналасқан жерімен (АҚШ) және бизнес (үкіметке қарағанда) басшылығына баса назар аударуымен ерекшеленеді. Қазіргі неолибералдық әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайда АҚШ-тың нарыққа негізделген механизмдері әлеуметтік секторда, мысалы, әлеуметтік кәсіпкерлік және қайырымдылықта баса назар аударылады. Кооперативтер инклюзивті өсуді қамтамасыз етуге тырысады, кооперативтік идеалдар мен ұйымдастыру халыққа бағытталған мақсаттарға жетуде тиімдірек. Кооперативтер жеке сектор мен мемлекеттік сектордан кейін үшінші орында жұмыспен қамтуды қамтамасыз етеді. Әлеуметтік экономика экономикалық тиімділікті әлеуметтік шындықпен үйлестіруге ұмтылады. Үндістандағы кооперативтер мүдделі тараптар арасында құндылықты тең бөлуге баса назар аударады.

In the United States, rapid social change has led to shifts in both purpose and organizational forms of actors within the social economy. A diverse array of organizations, companies, constitute the social economy, including for profit businesses, 501(c)(3) non profits, cooperatives, credit unions, limited liability companies, social enterprises, and benefit corporations. Those which do not fit neatly into the aforementioned categories may be considered a hybrid organization. Some scholars define hybrids as organizations that maintain a social mission while pursuing profit, but others define them more specifically as for profit ventures that operate to generate revenues for a partner nonprofit. Hybrids have primarily existed in sectors such as job training, health care, and microcredit, but have recently expanded to include environmentalism, technology, and even consulting. Organizational differences are acknowledged in the tax codes of several states with entities such as benefit corporations. The Organisation for Economic Co operation and Development (OECD) defines sectors differently, depending on the purpose. A sector can be a grouping of institutions, such as government (taxing authority), business (taxable profit making), philanthropy (untaxed nonprofit), and household (taxable personal income). However, due to increasingly hybridized institutions within the social economy, their categorization may not clearly fit within the social enterprise compass. Designation may depend upon legal and financial structures, as well as the organization's purpose and goals. Policy makers may need to shift legal boundaries to adapt to this dynamic social economy. The rise of the social economy, sometimes referred to as the fourth sector, began in the 1980s. Then President Ronald Reagan drastically cut public spending, which significantly decreased the amount of funding non profits received. Yet, as neoliberal shifts privatized what were previously public services, the non profit sector became increasingly necessary to provide goods and services. The third sector blossomed; as of 1980, there were just 32,000 tax exempt charitable organizations registered with the IRS, but by 2006, that number grew to over 600,000. Continued stagnation in funding throughout the late 1990s despite the growing number of nonprofits meant increased competition for the limited grants available to the third sector. As such, non profits became increasingly entrepreneurial as a means of survival, giving rise to the social economy or so called fourth sector. This "fourth sector" differs from the third sector by its location (in the United States) and its emphasis on business (as opposed to government) leadership. In the contemporary neoliberal socioeconomic and political environment, the United States' market based mechanisms are emphasized in the social sector, such as within social entrepreneurship and venture philanthropy. and cooperatives are working towards inclusive growth, cooperative ideals and cooperative organization are more effective in meeting their people centered objectives. Cooperative provides third highest employment after private sector and government jobs. Social economy attempts to suitably blend economic feasibility with social reality. The cooperatives in India emphasize on equitable distribution of value amongst stakeholders.