Кіріспе

2001 жылы Марк Даннның романы

"Элла Миноу Пи" – Марк Даннның 2001 жылы жарық көрген романы. Қатты мұқабалы нұсқасының толық атауы – "Элла Миноу Пи: прогрессивті липограммалық хаттар арқылы жазылған мысал", ал жұмсақ мұқабалы нұсқасы – "Элла Миноу Пи: хаттардағы роман" немесе "Элла Миноу Пи: әріптерсіз роман" деп аталады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Сюжет әртүрлі кейіпкерлер арасында жіберілетін хаттар немесе жазбалар арқылы жеткізіледі. Кітап "прогрессивті липограммалық" – оқиға дамыған сайын, кейіпкерлердің жазуынан әліпбидің көбірек әріптері алынып тасталады. Әріптер жоғалып келе жатқанда, роман көбірек фонетикалық немесе шығармашылық түрде жазылады және түсіну үшін күш салуды қажет етеді. Романның оқиғасы Оңтүстік Каролина жағалауындағы, ойдан шығарылған Ноллоп аралында өтеді, онда "Жылдам қоңыр түлкі жалқау иттің үстінен секіреді" деген мәшһүр панграмманың автор деп саналатын Невин Ноллоп тұрады. Бұл сөйлем аралдағы оның ескерткіш мүсінінде сақталған және арал үкіметі оны өте маңызды деп есептейді. Кітап бойында мүсіннің астындағы жазудан әріптер жазылған плиткалар түсіп жатады, және әр плитка түскен сайын, арал үкіметі сол әріпті жазбаша немесе ауызша қарым-қатынаста пайдалануға тыйым салады. Тыйым салынған әріптерді қолданған үшін жазалау жүйесі қолданылады: алғашқы рет құқық бұзған жағдайда – қоғамдық айыптау, екінші рет – қамшылау немесе ұяға отырғызу (бұзушының таңдауы бойынша), үшінші рет – аралдан қуу. Романның соңына қарай арал тұрғындарының көпшілігі жер аударылады немесе өз еркімен кетеді. Уақыт өте келе аралдың жоғары кеңесі одан сайын түсініксіз болып, әліпби азайып, Ноллопты құдайлық мәртебеге көтереді. Олар Ноллоптың "құдайлық еркіне" берік тұрып, арал тұрғындарына бір ғана үміт ұсынады: Ноллоптың барлығын білуін 32 әріптен тұратын панграмманы тауып жоққа шығару (Ноллоптың 35 әріпіне қарағанда). Осы мақсатпен "Кәсіпорын 32" жобасы басталады, оған романның көптеген басты кейіпкерлері қатысады. Соңғы бес әріп (L, M, N, O және P) қалғанда, Елла әкесінің бұрынғы хаттарының бірінде құпия фразаны табады: "Бес дюжиналық арақ құмыраларымен қорабымды жина", онда тек 32 әріп бар. Кеңес бұл фразаны қабылдап, халыққа барлық 26 әріптің құқығын қайтарады.

Элла Миноу пірісі

Романның басты кейіпкері – 18 жасар Элла Миноу Пи. Оның есімі – "LMNOP" әріптерінің айтылуымен сабақтасқан сөз ойыны, бұл роман мазмұнымен үйлеседі. Ол – Ноллоп аралындағы жоғары кеңес салған ауыр сынақтарды еңсеру үшін өзінің күші мен жігерін пайдаланатын, қабілетті және епті жас келіншек. Роман соңында ол отбасының аралында қалған жалғыз мүшесі болып, 32-ші кәсіпорынды басқарады. Соңында ол әкесінің қоштасу хатындағы бір сөйлемді табады, ол Ноллоп тұрғындарын олар басынан өткізіп жатқан зорлық-зомбылықтан құтқарып, отбасына аралға қайта оралуға жол ашады.

Гвенет Миноу Пи

Гвенетт – Элланың анасы және Мити Пурсидің қарындасы. Ол өте күшті әйел, қызына нық қадамдық пен үміт сипаттарын сіңіреді. Соңында, ол отбасының қалғандарымен бірге үшінші рет жасаған құқық бұзушылығынан кейін АҚШ-қа қуылды.

Амос Миноу бұршағы

Амос – Элланың әкесі. Ол өмір көрінесін арақ құюға арналған құмыралар мен басқа да керамикалық ыдыстар жасайды, сонымен қатар ол алкоголизмнен емделіп жатыр. Кейін оқиға барысында тыйым салынған әріптерге қатысты заңдардың абсурдтығы көтере бергенде, ол бұрынғысынша шектен тыс ішімдік ішуге қайта оралады. Ол үшінші рет құқық бұзып, елден қуылды. Оның Элла мен әйеліне жазған қоштасу хатында Ноллопты шектеулі әріптерді пайдалану ережелерінен босататын сөйлем бар.

Мити Пурси

Мити – Элланың тәтесі. Ол жергілікті бастауыш мектепте мұғалім болып жұмыс істейді. Кәсібінің салдарынан, кеңес бекіткен заңдарды орындау және сақтау оған өте қиындық туғызады. Бұл оның өмірінде үлкен мәселелерді күшейтеді. Ол алғашқы рет заң бұзушылық жасағанда студенттеріне 12 жұмыртқаның бір дюжинаға тең екенін түсіндіріп жатқан болатын. Аралдағы тілді қолдануға қойылған заңдар мен шектеулер оның өмірінде көңілсіздік сезімін тудырады. Ол, қызы мен Нейт Уорренмен бірге, қызының өлім жазасынан қашу үшін Америкаға сапар шегеді.

Тасси Пурси

Тасси – Элланың бірнеше ай ғана үлкен туысы және ең жақын досы. Ол жазушы және ғалым Нейт Уорренге ғашық болады, ал олардың жаңа заңға байланысты жіберген өлім туралы қауіп-қатерлерінен кейін кеңеспен үлкен мәселеге тап болады. Оның қауіп-қатерлері, мақтауға лайық болғанымен, оған көп қиындықтар туғызады. Нейт кейіннен аралға оралып, кеңес заңдарына наразылық білдіргендігі үшін оны жазадан құтқарады. Оның мінезі шаршаңқы, ол кез келген жағдайдың жағымсыз тұстарын тез байқайды.

Натаниел Уоррен

Натаниел Уоррен – Джорджияда тұратын зерттеуші. Үкіметтің тыйым салынған әріптерге қатысты шешімдерін естігенде ол Ноллопқа сапар шегеді. Пурсилердің «ескі танысы» рөлін ойнауға дайын, өз білімі мен мүмкіндіктерін Ноллоп халқына «тыйым салынған әріптерге байланысты туындаған жағдайды» логикалық жолмен шешуге көмектесу үшін пайдаланады. Кеңес мүшесі Литл мырзаға кірпіштердің құлау себебін оларды бекітіп тұрған жабысқыштың тозуынан деп хабарлайды. Алайда, бұл есеп кеңестің шешімдеріне ешқандай әсер етпейді, бірақ сот үкімін қайта қарауға мүмкіндік береді. Кейіннен ол нағыз ғалым-жазушы екені анықталып, АҚШ-қа қайтарылып жіберіледі. Ол Тасси Персиге ғашық болады.

Редерик Литл

Литтл мырза кеңестегі бас діни қызметкер, және кеңес мүшелерінің арасында ең осылға қонымдысы болып көрінеді. Нэйт Уоррен ұсынған плиткалардың құлауына қатысты ғылыми түсіндірмеге ол келіспесе де, Ноллопиандардың тыйым салынған әріптерге байланысты ережелерден құтылуы үшін әліпбидегі барлық әріптерді қамтитын 32 әріптен тұратын сөйлем құру идеясын осы кісі ұсынады. Ол осы сөйлемді табуға шақыру ғана емес, сонымен қатар өзі де қатысып, Ноллоп тұрғындарын босататын сөйлемді іздейді.

Невин Ноллоп

Ол "Жылдам қоңыр түлкі жалқау иттің үстінен секіреді" деген фразаның құрметті авторы. Арал мемлекет оның құрметіне аталған. Қала орталығындағы кенотаф Ноллопқа және оның жазған делінетін мәңгілік панграммасына арналған. Ескерткіштен әріптер түсе бастағанда, Жоғарғы арал кеңесі бұл - қабірден келген Ноллоптың әрбір түскен әріпті қоғамнан шығарып тастауды талап етуі деп санайды.

Доктор Маннхайм

Доктор Маннхайм жергілікті университеттің профессоры. Ол кеңес белгілеген талаптарға сай келетін панграмманы табуға жасалған әрекетте маңызды рөл атқарады (бұл Enterprise 32 деп те белгілі). Ол және оның ассистенті Том сөйлем табуға бастаушылық жасайды. Ол 37 әріптен тұратын сөйлем құрастырады, бірақ 32 әріптен тұратын сөйлемді табуға тырысуы, сотқұлықтан бас тартқандықтан күрт тоқтатылады және арал шенеуніктері оны атып өлтіреді.

Джорджанна Тоугейт

Джорджанн Тоугейт – Ноллоп қаласының азаматы, бастапқыда қалалық кеңес белгілеген заңдарды қатаң сақтауға сенімді. Бірақ оның пікірі өз отбасына заңның тікелей әсері тигенде, ұлы Тимми алысқа жіберілгенде тез өзгереді. Оның жалғыздығы анық байқалады, осы оқиғаларға байланысты ол ақырындап санасын жоғалта бастайды. Романның соңына қарай ол көңіл көтеру үшін бүкіл денесін бояуға бейімделеді. Бұл әрекеті бояудан қорғасын улануына алып келеді, нәтижесінде ол уланудан көз жұмады.

Тоталитаризм

Әңгіменің басты тақырыптарының бірі - тоталитаризм, яғни үкімет азаматтар арасындағы жазбаша хабарласудың барлық жақтарын, тіпті жеке өмірді де бақылауға тырысады. Заңдар қабылданғаннан кейін, Ноллоп халқы кеңеске қарсы көтерілуге батыл болмайды, себебі олар қатаң жазалардан қорқады. Бұл тақырып романның бірінші хатында ең алдымен көтеріледі. Элла Тассиге былай деп жазады: "Соңында біздің бағаларымыз бен пікірлерімізге ешқандай мән берілмеді (және қазір де берілмейді), ал үкіметтің жазалауынан сескеніп, біз әлеуметтік болжамдарымызды мүмкіндігінше шектеуге тырыстық". Элла Миноу Пи осы тақырыпты ойлай келе: "Біз біртіндеп тілсіз, мәдениетсіз – екеуі де тығыз байланысты – өмірдің қауіпте екенін түсінеміз" дейді.

Сөз бостандығы

Роман сонымен қатар сөз бостандығының маңыздылығын да қамтиды. Ноллоп тұрғындарына белгілі бір әріптерді ғана қолдануға рұқсат етілмейді, сонымен қатар жаңа заңдардың қаншалықты әділетсіз екені туралы айтуға да тыйым салынған. Егер олар осы жағдайды Кеңестің түсіндіруінен өзгеше қараса, жазаланады. Кеңес азаматтарға жолдаған хатында, ешқандай басқаша түсіндірулерге жол жоқ екенін, себебі олар дінге қарсылық деп есептелінеді және дінге қарсылық жазаланады деп жазады.

Азаматтық пен бостандық

Ноллоп тұрғындары әділетсіз заңдарға бағынып, жақсы азамат болу, немесе құнды бостандықтары үшін күресіп, үкіметке қарсы көтерілудің арасында қылымында. Олар, егер сөз бостандығы үшін дауыс көтерсе, жазаланатынын түсінеді. Көптегендер осы тирания астында аралда өмір сүрудің мәні жоқ деп санайды, сондықтан қуғынға ұшырау үшін көтеріліс жасайды. Тағы басқалары, басқа азаматтардың сезімдерін ояту үшін көтеріледі. Көптегендер кеңестің бұйрықтарын орындайды, бірақ оларға тиген әсерден кейін, өзгеріс жасау қажет екеніне келеді. Азаматтардың алдында екі нақты таңдау бар: ережелерге мойынсұнып, қайғылы өмір сүру, немесе өздеріне тиесілі нәрсе үшін тұрып, бостандыққа толы өмір сүру.

Марапаттар мен ұсыныстар

Элла Миноу Пиа Borders кітабының Жыл кітабы болып таңдалды. Элла Миноу Пиа "Barnes & Noble Discover Great New Writers" және "Borders Original Voices" таңдауына ілікті (сондай-ақ, "Жылдың түпнұсқа дауысы" кітабының финалисі болды), бірақ BookSense 76 Picklist тізімінде екінші орынға ие болды. Larson сыйлығының лауреаттары Скотт Буркелл (сценарий/әндер авторы) және Пол Лозель (композитор) оны көптеген кітаптардың ішіннен музыкалық туынды ретінде өндіріске қою үшін таңдады. Оның тұңғыш толық қойылымы 2008 жылдың қараша айында Мичиган университетінің кампусындағы Артур Миллер театрында, музыкалық театр бағдарламасының студенттері қатыстырылып өтті. Айн Маркт және Дерек Карли басты рөлдерді ойнады. Толық әңгіме Playbill сайтында жарияланған.

Аудармалар

Бұл кітаптың өте тілдік сипатына қарамастан, бірнеше аудармашы осы шақыруға жауап берді. Элла Миноу Пи француз тіліне Мари Клод Плоурд "L'Isle Lettrée" деп, итальян тіліне Даниэле Петруччоли "Lettere: Fiaba epistolare in lipogrammi progressivi" деп, ал неміс тіліне Хеннинг Аренс "Nollops Vermächtnis" деп аударды.