Томас Бата: Чехиялық-Канадалық кәсіпкер және филантроп

Кіріспе

Чехияда туған канадалық бизнесмен

Томаш Ян Бата, (; ағылшын тілінде Томас Дж. Бата; 17 қыркүйек 1914 – 1 қыркүйек 2008), сондай-ақ Томас Бата кіші және Томаш Бата мл. ретінде де белгілі, чех канадалық бизнесмен және қайырымды болды. 1940 жылдардан бастап 1980 жылға дейін "Бата" аяқ киім компаниясын басқарды.

Өмір және мансап

Бата қазіргі Чехияның Прага қаласында чехиялық өнеркәсіпші Томаш Батаның ұлы ретінде дүниеге келген. Бала кезінде ол 1894 жылы Злин қаласында (қазіргі Чехия) T. & A. Bata Shoe Company компаниясын ашқан әкесінің шәкірті болды. Алайда 1932 жылы, ол 17 жаста болғанда, әкесі ұшақ апатынан қаза тапты. Томаш Батаның табысқа жетуінің бір себебі – оның компаниясына жаңа технологияларды енгізу, бүкіл әлем бойынша өндірісті кеңейту арманы болды. Тағы бір фактор – Бірінші дүниежүзілік соғыс, ол компанияның Австро-Венгрия империясы кезіндегі нарығын аяқтады. 1920-1940 жылдар аралығында Бата Азия, Оңтүстік Америка және Африкада фабрикалар салып, әлемдегі ең ірі аяқ киім өндіруші компанияға айналды. 1960-1970 жылдары Bata ақ кенептен жасалған кроссовкалар/жүгіру аяқ киімі үшінші әлемде танымал болды, ол жұмыс істейтін елдерде аяқ киім өндірісінің 60%-дан 80%-ға дейін құрады. Азия мен Оңтүстік Америкада компания күнделікті қолжетімді аяқ киім өндірісіне назар аударды, ал Еуропаға жоғары сапалы, қымбат аяқ киімді қалдырды. 1930 жылдардың ортасында, Ұлы депрессия кезінде, Bata аяқ киім компаниясы күрделі мәселеге тап болды: Муссолини әскеріне аяқ киім қажет болды. Чехословакияда жұмыссыздық пен жұмыстан шығарулар кеңінен таралды. Бата өзінің және қызметкерлерінің өмірін сақтау үшін тәжірибелі шешім қабылдады. Егер ол әскери аяқ киімді ұсынбаса, басқа компания ұсынады және оның қызметкерлері зардап шегеді деп түсіндірді. Ол фашизмге тікелей көмектескен, бірақ сонымен бірге компанияны құтқарған келісімшартты сәтті орындады. Томаш Бата өз заманының технологиялық жаңашылдығымен Генри Фордқа теңестірілді. Компанияның Чехословакиядағы қоймасы Еуропадағы алғашқы автоматтандырылған орналым болды (архитектор Питер Беренс жобалаған). Компанияның Злиндегі штаб-пәтерінде ғимараттың орталық шахтасы лифтпен жабдықталған, ол бір қабаттан екінші қабатқа көшуге болатын жеке кабинет болды. Форд сияқты ол да қайталанатын механикалық өндіріс жүйесін құрды, оны "жұмыс факторы" деп атады. Томаш Бата қызметкерлеріне әлеуметтік қамқорлық көрсетті, оларға әділ жалақы төледі және әлеуметтік бағдарламалар мен спорттық нысандар арқылы олардың әл-ауқатын жақсартуға үлес қосты. Бата Чехословакияда, Англияда және Швейцарияда оқыды. Екінші дүниежүзілік соғысты күтіп, ол 100-ден астам чехословакиялық отбасымен бірге 1939 жылы Канадаға Бата аяқ киім компаниясын, оның ішінде аяқ киім фабрикасы мен инженерлік зауытын дамыту үшін көшіп келді. Тағы бір мұра – Үндістанның Калькутта қаласындағы Батанагар, ол бастапқыда аяқ киім фабрикасы мен кеңсе қызметкерлерін орналастырды, ал бүгін бұл атауды сақтап отырған тұрғын үйлердің құрылыс алабы болып табылады. Бата жаңа канадалық операцияларды сәтті құрып, басқарды және соғыс жылдарында мүмкіндігінше көп шетелдегі Бата операцияларымен үйлестіруді сақтауға тырысты. Осы кезеңде Канаданың инженерлік зауыты одақтастар үшін стратегиялық компоненттер өндірді, ал Бата президент Бенештің эмиграциядағы үкіметімен және басқа демократиялық күштермен бірлесіп жұмыс істеді. Соғыс аяқталғаннан кейін Чехословакиядағы Бата компаниясы мемлекеттендірілді, коммунистер бақылауға алып, Батаның жүйесін еске түсіретін кез келген нәрсені жоюға кірісті. 1945 жылы Злиннің жоғалғаны және енді штаб-пәтер ретінде қызмет ете алмайтыны анық болды. Бата Лондонға жақын Шығыс Тилбериде жиналыс өткізді және Англиядағы Bata Development Limited компаниясы Bata Shoe Organization қызмет штаб-пәтері болады деген шешім қабылданды. 1946 жылы Бата 38 фабрика мен 2168 дүкенді басқарып, 34 миллион жұп аяқ киім шығарды және 34 000 адамды жұмыспен қамтыды. 1948 жылы Чехословакия коммунистік күштердің толық бақылауына өтті, ал Польша, Шығыс Германия, Югославия, Венгрия, Румыния және Болгариядағы Бата кәсіпорындары жоғалды. Содан кейін Bata компаниясы бүкіл әлемге тарады. 1946-1960 жылдар аралығында 25 жаңа фабрика салынды және 1700 компания дүкендері ашылды. 1962 жылы Ұйым 79 елде өндіріс және сату қызметін жүргізді, жыл сайын 175 миллион жұп аяқ киім шығарылып, 80 000 адам жұмыс істеді. 1964 жылы Бата ұйымның бас кеңсесін Торонтоға көшірді, ал 1965 жылы заманауи ғимарат – Бата халықаралық орталығы ашылды. 1975 жылы ұйымға 89 елде 98 компания кірді, онда 90 000 адам жұмыс істеді, 90 зауытта жылына 250 миллион жұп аяқ киім шығарылды және компанияның 5000-нан астам дүкені болды. "Біздің клиентіміз – біздің ұстазымыз" қағидасын басшылыққа алған Bata Shoe Organization әлемдегі осы саланың ең ірі компаниясы болды. Бата 1984 жылға дейін ұйымды басқарды, содан кейін оның ұлы Томас Джордж Бата бас директор болды. 1989 жылдың желтоқсанында, Чехословакияда коммунистік үкімет құлағаннан кейін Бата өз туған қаласына қайтып келді. Чехиялық диссидент көшбасшысы және драматур, президент болған Вацлав Гавел Батаның оралуын сұрады. Бата мен оның әйелі Соня Злин қаласының орталық алаңында мыңдаған жанкүйерлермен жылы қарсы алынды. Бата бірден ұйымды бастапқы орнына қайтару жоспарларын бастады. 2008 жылға қарай Батаның чехиялық еншілес компаниясы Чехияда 93 дүкен, Словакияда 25 және Польшада 43 дүкенге ие болды. 2000 жылға қарай Бата компаниясы Канадада қиындыққа тап болды. 2000 жылы бастапқы Батава фабрикасы жабылды. 2001 жылы Канададағы Бата дүкендері жабылды және Бата Ұйымы штаб-пәтерін Швейцарияға көшірді. Бата әйелі Сонямен бірге Торонтода қалды. Жасының қарамастан, Бата бизнесте белсенді рөл атқаруын жалғастырды. Ол көп саяхаттап, әлемдегі Бата операцияларының көптеген филиалдарын аралады. Сондай-ақ ол әлемдік саяси және бизнес көшбасшыларымен байланысын сақтап тұрды. Бата 2008 жылдың 1 қыркүйегінде Торонтодағы Sunnybrook Health Sciences Centre-де қайтыс болды. Өлім себебі жарияланбады. Ол әйелі Соня (Веттштейн) және үш қызынан қалды.

Baťa was born in the city of Prague, in what is now the Czech Republic, the son of Czech industrialist Tomáš Baťa. As a boy he apprenticed under his father, who began the T. & A. Bata Shoe Company in 1894 in Zlín (now in the Czech Republic). Baťa's father, however, was killed in a plane crash in 1932, when young Baťa was only 17. One of the reasons for Tomáš Baťa's success was his vision to introduce new technologies to his company, taking production to massive levels worldwide. Another factor was World War I, which ended the market that the company had under the Austro Hungarian Empire. So between the 1920s and 1940s, Bata built factories in Asia, South America and Africa (which he foresaw as a virgin market), thus becoming the largest shoemaker in the world. In the 1960s and 1970s, the Bata white canvas sneaker/running shoe was iconic in the third world, representing between 60% and 80% of the shoe production in the countries where it operated. In Asia and South America, the company focused on everyday affordable shoe production, leaving for Europe the high quality, high price shoes. In the mid 1930s, in the throes of the Great Depression, the Bata shoe company was faced with a serious dilemma: Mussolini needed boots for his army. Czechoslovaks were faced with ubiquitous layoffs and catastrophic unemployment. Baťa decided to be pragmatic to protect his livelihood and that of his employees. He rationalized that if he did not provide the army boots, some other company would, and his employees would suffer. He successfully pursued the contract, which directly assisted fascism but also saved the company. Tomáš Baťa was the equivalent of Henry Ford in breakthrough technology for his time. The company's warehouse in the then Czechoslovakia was the first automated installation in Europe (designed by Peter Behrens, architect). In the company headquarters in Zlín, the central shaft of the building was an elevator with a personal office that could move from one floor to another. Like Ford, he established a repetitive mechanical system of production, which he called "work factor". Tomáš Baťa had a social concern for his employees, paying fair wages and contributing to their welfare with social programs and sports facilities sponsored and financially supported by the company. Baťa attended school in Czechoslovakia, England and Switzerland. Anticipating the Second World War, he, together with over 100 families from Czechoslovakia, moved to Canada in 1939 to develop the Bata Shoe Company of Canada, including a shoe factory and engineering plant, centred in a town that still bears his name, Batawa, Ontario. Another legacy is Batanagar in Kolkata, India, which originally housed the shoe factory and the clerical employees, and today is a booming condominium development maintaining the name. Baťa successfully established and ran the new Canadian operations and during the war years, he sought to maintain the necessary coordination with as many of the overseas Bata operations as was possible. During this period, the Canadian engineering plant manufactured strategic components for the Allies, and Baťa worked together with the government in exile of President Beneš and other democratic powers. With the end of the war, the Bata company in Czechoslovak territory was nationalized and the communists began to take control and to eliminate anything even remotely reminding people of Baťa's system. In 1945, it was clear that Zlín was lost and could no longer act as headquarters. Baťa held a meeting in East Tilbury near London, and the decision was taken that Bata Development Limited in England would become the service headquarters of the Bata Shoe Organization. In 1946, Bata operated 38 factories and 2,168 company shops; they produced 34 million pairs of shoes and employed 34,000 people. In 1948, however, Czechoslovakia was fully seized by the communist powers, and Bata enterprises in Poland, East Germany, Yugoslavia, Hungary, Romania and Bulgaria were lost. The Bata Shoe Organization then expanded around the world. Between 1946 and 1960, 25 new factories were built and 1,700 company shops opened. In 1962, the Organization had production and sales activities in 79 countries – there were 66 factories and 4,100 company shops. Yearly output was 175 million pairs of shoes and the organization employed 80,000 people. Bata moved the headquarters of the organization to Toronto in 1964, and in 1965 an ultramodern building, the Bata International Centre, was opened. By 1975, the organization included 98 operating companies in 89 countries, employing 90,000 people; in the 90 factories, 250 million pairs of shoes were produced annually and the company operated over 5,000 shops. The Bata Shoe Organization, whose guiding principle was "Our customer – Our Master" was the largest of its kind in the world. Baťa led the organization until 1984, when his son Thomas George Bata became the CEO. In December 1989, after the communist government fell in Czechoslovakia, Baťa made a triumphant return to his hometown. Václav Havel, the Czech dissident leader and playwright turned president, asked Baťa to return. Baťa and his wife Sonja were greeted warmly in the main square in Zlín by thousands of cheering people. Baťa immediately initiated plans for the return of the organization to the place where it all started. By 2008, Bata's Czech subsidiary operated 93 shops in the Czech Republic, 25 in Slovakia and 43 in Poland. By 2000, the Bata company was struggling in Canada. In 2000, the original Batawa factory was closed. In 2001, the Bata stores in Canada were closed and the Bata Organization relocated its headquarters to Switzerland. Baťa remained in Toronto with his wife, Sonja. Despite his age, Baťa continued to take an active role in the business. He continued to travel extensively and to visit many of the Bata operations around the world. He also maintained his extensive contacts with world political and business leaders. Baťa died on September 1, 2008, at Sunnybrook Health Sciences Centre in Toronto. A cause of death was not announced. He was survived by his wife Sonja (née Wettstein), whom he had married in 1946, their son and three daughters.

Мұра

Бата 1972 жылы Канаданың ең жоғары азаматтық наградасы – Канада орденінің серігі атағымен марапатталды және Чехияда Томаш Гарриг Мазарик орденін алды. Ол әсіресе Гастингс және Принс Эдуард полкімен байланысын құрғанымен мақтанды. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде полкке қосылып, Канада резервтік әскерінде капитан және 1999 жылдан 2007 жылға дейін құрметті полковник болып қызмет етті. Ол жиі далада әскерлерімен кездесіп, оларды аралап жүретін. 2007 жылы ол жауапкершілікті капитализм үшін FIRST сыйлығын және өмір бойы жетістіктері үшін медаль алды. Бата көптеген қайырымдастық ұйымдарымен жұмыс істеді. Ол «Бата аяқ киім» қорының төрағасы болды. Оның Junior Achievement International, Трент және Йорк университеттері (Канада) мен Томаш Бата университетіне (Чехия) деген қызығушылығы жастардың біліміне деген ынтасын көрсетті. Бата бірнеше жетекші бизнес ұйымдарында қатысты. Канадада ол Canadian Pacific Airlines және IBM Canada компанияларының директоры болды. Ол Жас президенттер ұйымының негізін қалаушы мүшесі, Халықаралық сауда палатасының көпұлтты кәсіпорындар жөніндегі комиссиясының төрағасы, ЭЫДҰ-ның Бизнес және өнеркәсіп консультативтік комитетінің төрағасы және Канада-Индия бизнес кеңесінің негізін қалаушы мүшесі болды. 1969 жылы Бата кітапханасы ресми түрде ашылды және кейбір жөндеу жұмыстарынан кейін 2018 жылы қайта ашылды.