Кодиак қаласы: тарихы мен географиясы

Кіріспе

Кодиак қаласы (Alutiiq: Sun'aq) – Аляска штатындағы Кодиак аралындағы жеті қауымның бірі және Кодиак аралы округінің орталық қаласы. Аралдың қауымдары мен басқа әлем арасындағы барлық коммерциялық тасымал осы қала арқылы паром немесе әуе тасымалымен жүзеге асырылады. 2020 жылғы халық санауы бойынша қала халқы 5 581 адамды құрайды, бұл 2010 жылғы 6 130 адамнан кем. Бұл Аляскадағы онға жуық ең ірі қала. 7000 жылдан астам уақыттан бері Alutiiq тайпасының өкілдері қоныстанған Кодиак 1792 жылы Ресей патшалығының поддандыларымен жаулап алынған. Алғашқыда Пол порты деп аталған қала Ресей Аляскасының астанасы болды. Ресейліктердің аймақтағы теңіз суырының терісін көптеп жинауы осы жануардың кейінге қарай жойылуына және 150 жылдан астам уақыт бойы жергілікті халықпен соғыстарға, оларды құлдыққа салуға әкелді. Қала 20 ғасырда екі табиғи апатқа тап болды: 1912 жылы Новарупта жанартауының атқылауынан болған вулкандық күлдің жаууы және 1964 жылғы Аляска жер сілкінісінен туған цунами. 1867 жылы АҚШ Алясканы сатып алғаннан кейін Кодиак коммерциялық балық аулау орталығына айналды, ол бүгінгі күнге дейін оның экономикасының негізгі тірегі болып табылады. Экономикаға аз үлес қосатын туризм де дамыған, оған көбінесе табиғаттағы шытырман оқиғаларды іздейтін адамдар келеді. Бөлім, палтус, бірегей Кодиак аюы, бұлан, Ситка бұғысы (қара құйрықты), тау ешкілері аң аулау туристерін және балықшыларды Кодиак архипелагына тартады. Алясканың Балық және ойын-сауық департаменті қалада кеңсесін ұстап тұр және аңшылар мен балықшыларға қажетті рұқсаттар алуға және Кодиак аймағына тән заңдарды білуге көмектесетін веб-сайтты қамтамасыз етеді. Қалада төрт мемлекеттік бастауыш мектеп, орта және жоғары мектеп, сондай-ақ Аляска университетінің филиалы бар. Қаланың үстіндегі Pillar тауының шыңында орналасқан антенна шаруашылығы тарихи тұрғыдан сыртқы әлеммен байланыс құруға мүмкіндік берді, бірақ қазір талшықты-оптикалық кабельдер тартылған. Аралға және одан тасымал Аляска теңіз магистраліндегі пароммен, сондай-ақ жергілікті коммерциялық әуе компаниялары арқылы жүзеге асырылады.

Жергілікті халықтар

Археологиялық деректер Кодиак архипелагында кем дегенде 7000 жылдан бері Алутиктер қоныстанғанын көрсетеді. Олардың тілінде "qikertaq" сөзі "арал" дегенді білдіреді.

Ресейлік бақылау: 1700-1867 жылдар

Кодиак аралын алғаш көріп шыққан еуропалықтар 1741 жылы Екінші Камчатка экспедициясы барысында саяхатшылар Витус Беринг пен Алексей Чириков болды. 1750 жылдардың басында орыс тері саудагері және зерттеуші Степан Глотов Алеут аралдарында Кодиак аралының тұрғынымен кездесіп, ол арал туралы айтты. Келесі сапарында Глотов Кодиак аралына жетіп, 1763 жылы сонда қонды. Орыстар бұл аралды Кадьяк (Кадьяк) деп атады, бұл атау алутиктің "қикертак" сөзінен алынған. 1770 жылдары бірнеше орыс зерттеушілері Кодиак аралына тері аулау мақсатымен сапар жасады. 1778 жылы британдық капитан Джеймс Кук аймақты зерттеп, өз күнделіктерінде "Кодиак" туралы жазды. 1779 жылы испандық саяхатшылар Артеага и Базан мен Бодега и Квадра Кодиак архипелагындағы Афогнакқа жетті. 1792 жылы орыс Шелихов-Голиков компаниясының бас директоры Александр Баранов 1784 жылы құрылған Үш қасиетті шығанағындағы бекетін Пауыл портына (Свято Павловской гавани, Svyato Pavlovskoy Gavani) көшірді. Бұл қазіргі Кодиак қаласының ядросы болды. Баранов Үш қасиетті шығанағын нашар қорғалғандықтан қолайсыз деп есептеді. Қоныс аударылған елді мекен алғаш Павловская гавань (Павловская гавань – Пауыл порты) деп аталды. Бұл жерде Шелихов-Голиков компаниясының, кейіннен Ресей-Америка компаниясының алғашқы бекетіне айналған қойма салынды. Бұл қойма бүгінде Баранов мұражайы болып табылады. Алғашқы халықтар бұл жануарды қастерлегендіктен оған зиян келтірмейтін, сондықтан осы кезеңде орыстар алеуттармен соғысып, оларды құлдыққа салды. 18 ғасырдың соңында аралға православие миссионерлері келіп қоныстанды, бұл аралдағы еуропалықтардың қоныстануын жалғастырды. Олар 1800 жылдан бастап қасиетті қызметтерді (литургияны) жергілікті тлингит тілінде өткізді. 1804 жылы Ресей Америкасының астанасы Новоархангельскке (қазіргі Ситка) көшірілді. 1799 жылы император Павелдің жарлығымен теңіз суыры мен басқа да терілі жануарларды аулауды жалғастыру және тұрақты елді мекендер құру мақсатында "Ресей-Америка компаниясы" акционерлік қоғамы құрылды. 19 ғасырдың ортасына қарай теңіз суырының саны азайып, жоғалып кетті, ал алғашқы халықтың 85 пайызы еуропалық аурулар мен зорлық-зомбылық салдарынан көз жұмды.

The first Europeans to sight Kodiak Island were the explorers Vitus Bering and Aleksei Chirikov, during the 1741 Second Kamchatka Expedition. In the early 1750s the Russian fur trading merchant and explorer Stepan Glotov met a Kodiak Islander in the Aleutian Islands, who told him about the island. On his next voyage Glotov sailed to Kodiak Island, arriving in 1763. The Russians called the island Kad’yak (Кадьяк), after the Alutiiq word qikertaq. Several other Russians made fur hunting voyages to Kodiak Island in the 1770s. In 1778 the British captain James Cook explored the area and wrote of "Kodiak" in his journals. In 1779 the Spanish explorers Arteaga y Bazán and Bodega y Quadra reached Afognak in the Kodiak Archipelago. In 1792, the Russian Shelikhov Golikov Company chief manager Alexander Baranov moved the post at Three Saints Bay (established in 1784) to a new site in Paul's Harbor (Свято Павловской гавани, Svyato Pavlovskoy Gavani). This developed as the nucleus of modern Kodiak. Baranov considered Three Saints Bay a poor location because it was too indefensible. The relocated settlement was first named Pavlovskaya Gavan (Павловская гавань – Paul's Harbor). A warehouse was built in what became one of the key posts of the Shelikhov Golikov Company, a precursor of the Russian American Company and a center for harvesting the area's vast population of sea otters for their prized pelts. The warehouse still stands as the Baranov Museum. Because the First Native cultures revered this animal and would never harm it, the Russians had wars with and enslaved the Aleuts during this era. Eastern Orthodox missionaries settled on the island by the end of the 18th century, continuing European settlement of the island. They held the liturgy in native Tlingit from 1800. The capital of Russian America was moved to Novoarkhangelsk (modern day Sitka) in 1804. The Russian American Company was established in 1799 as a joint stock company by decree of Emperor Paul to continue the harvest of sea otter and other fur bearing animals and establish permanent settlements. By the mid 19th century, the sea otter was almost extinct and 85% of the First Native population had disappeared from exposure to European diseases and violence.

Америка бақылауы: 1867 жылдан қазіргі уақытқа дейін

1867 жылы Ресей Алясканы АҚШ-қа сатқанда, Кодиак коммерциялық балық аулау орталығы ретінде дамыды, ал 20-ғасырдың басында аралдың барлық жерінде консервілеу зауыттары орналасты, бірақ әлемдік шаруашылықта өсірілген лосось осы бизнестің құлдырауына себеп болды. Жаңа өңдеу орталықтары пайда болды және индустрия дамуын жалғастыруда. Теодор Рузвельт президенттігі кезінде тау ешкісі, Ситка бұғысы (қара құйрықты), қоян, суыр, бобр, белгіш және басқа да жануарлар аралға әкелінді, сондай-ақ Кодиак ұлттық жануарлар қоры құрылды. Кодиак 1912 жылы Новарупта вулканының атқылауынан ауыр зардап шекті. Қала атқылау орталығынан оңтүстік-шығысқа қарай 257 шақырым қашықтықта орналасқан болса да, қысқа мерзім ішінде күлмен жабылды. Кодиак 1941 жылы қала статусын алғанда, АҚШ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапон шабуылынан қорқып, оны бекініске айналдырды. Жолдар, әуежай, Форт-Аберкромби және қарулы бекіністер аралдың инфрақұрылымын жақсартты. 1959 жылы Аляска штат болғаннан кейін, тұрғын үй, көлік және білім беруге мемлекеттік көмек қосымша артықшылықтар әкелді. 1964 жылдың наурыз айында Аляска жер сілкінісі кезінде 9 метрлік толқындармен тектоникалық цунами қалаға соқты, нәтижесінде 15 адам қаза тауып, 11 миллион долларлық зиян келтірді. Кодиак маңындағы кейбір аймақтар 9 метрге дейін көтерілді. Бұл көршілес Олд Харбор және Кагуяк ауылдарын толығымен жойды. Standard Oil Company, Аляска King Crab Company және балық аулау флотының көп бөлігі де қирады.

География

Кодиак Кодиак аралының шығыс жағалауында орналасқан. АҚШ Халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы құрайды, оның ішінде жер және (28,66%) су.

Климат

Кодиак субполярлық мұхиттық климатқа (Cfc) ие, қыстары суық, жаздары қоңырқай. Жыл бойына жауын-шашын көп мөлшерде жауады, бірақ жаз айларында, Алеут төмен қысымы ең әлсіз болатын кезде, жауын-шашынның мөлшері едәуір төмендейді.

Демография

Кодиак алғаш рет 1880 жылғы АҚШ халық санағында Сент-Пол ауылы ретінде тіркелді (Алеут аралдарындағы Сент-Пол қаласымен шатастырмау керек). Онда 288 адам тұрды, оның ішінде 253 аляскалық креол (орыстар мен жергілікті аляскалықтардың ұрпақтары), 20 ақ және 15 алеут болды. 1890 жылы ол "Кәдіак" деп тіркелді (сол кездегі жазу). 1900 жылы "Кәдіак елді мекені" деп қайта тіркелді. 1910 жылдан бастап Кодиак ретінде тіркеліп, 1940 жылы ресми қала мәртебесін алды. 2000 жылғы халық санағы бойынша қалада 6 334 адам, 1 996 үй шаруашылығы және 1 361 отбасы тұрды. Халық тығыздығы 706,8 адам/км², (1 832,7 адам/миль²) болды. Тұрғын үйлердің орташа тығыздығы 251,6 адам/км² (652,5 адам/миль²) құрады, барлығы 2 255 тұрғын үй болды. Қала тұрғындарының этникалық құрамы: 46,4% ақтар, 0,7% афроамерикандықтар, 10,5% американдық индейлер, 31,7% азиялықтар, 0,9% Тынық мұхиты аралдарынан келгендер, 4,4% басқа ұлттардан және 5,4% екі немесе одан көп ұлттың өкілдері. Халықтың 8,5% испандық немесе латын американдықтарды құрады. 2020 жылғы халық санағы бойынша халық саны 5 581 адамға азайды. 1 996 үй шаруашылығы бар, олардың 40,2%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрады, 52,1%-ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 10,3%-ы күйеуімен бірге тұрмайтын әйелдер және 31,8%-ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 24,2%-ын жеке адамдар құрайды, ал 5,4%-ында 65 жастан асқан жалғыз адамдар тұрады. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 3,10 адам, ал отбасының орташа мөлшері 3,64 адамды құрады. Қала тұрғындарының жас ерекшеліктері: 18 жасқа дейінгілер – 29,1%, 18-24 жас аралығындағылар – 8,7%, 25-44 жас аралығындағылар – 32,2%, 45-64 жас аралығындағылар – 23,1% және 65 жастан асқандар – 6,8%. Медианалық жас 34 жасқа тең. Әр 100 әйелге 114,3 еркек келеді. 18 және одан жоғары жастағы әр 100 әйелге 120,6 еркек келеді. Үй шаруашылығының орташа жылдық табысы 55 142 доллар, ал отбасының орташа жылдық табысы 60 484 долларды құрады. Ер адамдардың орташа табысы 37 074 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 30 049 доллар болды. Жан басына шаққандағы орташа табыс 21 522 долларды құрады. Халықтың 7,4%-ы және отбасылардың 3,7%-ы кедейлік шегінен төмен өмір сүреді. Кедейлікте өмір сүретін адамдардың 8,4%-ы 18 жасқа дейінгі балалар, ал 0,0%-ы 65 жастан асқан адамдарды құрады. Кодиакта орыс православиесінің Ескі Нанымдыларының (Старообрядцы) көптеген өкілдері тұрады.

Kodiak first appeared on the 1880 U. S. Census as the village of Saint Paul (not to be confused with the city of St. Paul located in the Aleutian Islands). It reported a population of 288, of which 253 were Alaskan Creoles (a mixture of Russian and Native Alaskans), 20 Whites and 15 Aleuts. In 1890, it would report as "Kadiak" (the then spelling). In 1900, it returned as "Kadiak Settlement." From 1910 onwards, it reported as Kodiak, and would formally incorporate in 1940. As of the census of 2000, there were 6,334 people, 1,996 households, and 1,361 families residing in the city. The population density was 706.8/km2 (1,832.7/mi2). There were 2,255 housing units at an average density of 251.6 persons/km2 (652.5 persons/mi2). The racial makeup of the city was 46.4% White, 0.7% African American, 10.5% Native American, 31.7% Asian, 0.9% Pacific Islander, 4.4% from other races, and 5.4% from two or more races. 8.5% of the population were Hispanic or Latino of any race. At the 2020 Census, the population had declined to 5,581. There were 1,996 households, out of which 40.2% had children under the age of 18 living with them, 52.1% were married couples living together, 10.3% had a woman whose husband does not live with her, and 31.8% were non families. 24.2% of all households were made up of individuals, and 5.4% had someone living alone who was 65 years of age or older. The average household size was 3.10 and the average family size was 3.64. In the city, the population was spread out, with 29.1% under the age of 18, 8.7% from 18 to 24, 32.2% from 25 to 44, 23.1% from 45 to 64, and 6.8% who were 65 years of age or older. The median age was 34 years. For every 100 females, there were 114.3 males. For every 100 females age 18 and over, there were 120.6 males. The median income for a household in the city was $55,142, and the median income for a family was $60,484. Males had a median income of $37,074 versus $30,049 for females. The per capita income for the city was $21,522. 7.4% of the population and 3.7% of families were below the poverty line. Out of the total people living in poverty, 8.4% were under the age of 18 and 0.0% were 65 or older. Kodiak is also home for a sizable community of Russian Orthodox Old Believers.

Экономика

Кодиакта орналасқан компаниялардың арасында Koniag, Incorporated компаниясы бар.

Алясканың балық және аң шаруашылығы департаменті

Кодиак – маңызды экологиялық актив, ол балық шаруашылығына, әсіресе, лосось балық аулауға әсер етеді. Оның жабайы аңдары бүкіл әлемдегі аңшылар үшін бағалы, олар Кодиак аюы және басқа да аңдарды аңдайды; балық аулау және аң аулау қызметін, сондай-ақ шағылысу өзендерінің жанындағы жаяу серуендеуді реттейтін қатаң заңдар бар. Департамент және қала осы қатаң заңдарды түсіндіру үшін веб-сайттар мен буклеттер жариялайды. Қаланың барлық қонақ үйлері мен кәсіпорындарында осы материалдар қонақтардың назарына іліну үшін көрнекті жерлерде орналасқан, ал лицензияларды қаланың басты спорттық тауарлар дүкенінен және онлайн сатып алуға болады.

Қоғамдық іс-шаралар

Кодиак қаласында жыл сайын жергілікті тұрғындар мен аралдан тыс адамдарды қызықтыратын бірнеше іс-шаралар өтеді. Олардың ең танымалсы – Кодиак краб фестивалі. Бұл іс-шараны Кодиак сауда палатасы ұйымдастырады және ол Мемориал күні демалысына сәйкес келеді. Оған округтік жәрмеңке сияқты негізгі шара кіреді, онда көңіл көтеру аттракциондары, тағам және ойын орындары, сондай-ақ ұжымдық іс-шаралар ұйымдастырылады. Бұдан өзге, үш күндік демалыс барысында каякпен жарыс, марафон, ультрамарафон, «Пилар Маунтин Рун» деп аталатын 9,2 мильдік (15 км) тау шабуылы және тағы да басқа жарыстар өткізіледі. 2019 жылы Кодиак краб фестиваліне ресми түрде кешірім ету рәсімі қосылды. Крабқа крабқа қатысты есім беріліп, содан кейін ол арнайы қонақпен краб қабынан құтқарылып, Кодиак балық шаруашылығы зерттеу орталығының аквариумына жіберіледі. 2019: Шелдон, АҚШ сенаторы Дэн Салливан (R AK) кешірді. 2020: Белгісіз. 2021: Ленни Крэбиц, Кодиак қаласының басқарушысы Майк Твенге кешірім берді.

Білім

Кодиак аралы округінің мектеп ауданы төрт бастауыш мектеп, бір орта мектеп және бір жоғары мектеп (Кодиак жоғары мектебі) арқылы Кодиак қаласын және қаланың төңірегіндегі аймақтарды қамтиды. Ауданның тағы 6 мектебі ауылдық жерлерде орналасқан және 1-12 сыныптарды қамтитын мектептер ретінде жұмыс істейді. Қалада Аляска Анкоридж университетінің филиалы – Кодиак колледжі орналасқан. Мемлекеттік мектептер ауданында сегіз ауылдық мектеп бар. Кодиакта сондай-ақ 1972 жылы Америка Православие Шіркеуінің қолдауымен құрылған Сент-Герман православие теологиялық семинариясы орналасқан. Алясканың оңтүстік және оңтүстік-батыс ауылдарынан келген студенттер православие шіркеуінде оқушы немесе дін қызметкері болу үшін Сент-Германда білім алады.

Көлік

Кодиак әуежайы жергілікті және аймақтық әуе компанияларын, әуе таксилерін, чартерлік ұшақтар мен тікұшақтарды тартады, олар аралға және одан тыс саяхат жасайтын тұрғындар мен туристерге көлік қызметін ұсынады. Аляска теңіз жолы екі паром – MV Tustumena және MV Kennicott арқылы қосымша көлікпен қамтамасыз етеді. Бұл кемелер тиісінше 211 және 748 жолаушыны тасымалдай алады және Кодиак, Гомер және Уиттиер қалалары арасындағы бағыттарда қызмет көрсетеді, алайда паром жүйесі енді Севардқа жолаушыларды тасымайды. Суда қонуға арналған ұшақтар мен шалғай аймақтарға ұшатын ұшақтар туристерді Кодиак архипелагының әртүрлі аралдарындағы және Катмай жағалауындағы қашықт жерлер мен жабайы табиғатқа апарып, аюларды қарауға, аң аулауға және жаяу серуендеуге мүмкіндік береді. Қалалық кәсіпкерлік орталықта жекеменшік таксилермен қатар каяктер, тау велосипедтері және барлық жерлерге жүре алатын көліктер (ATV) жалға беріледі.

Денсаулық сақтау

Кодиакта Кодиак аймағының жергілікті халық қауымдастығы басшылық етеді, бұл HRSA қолдауымен жұмыс істейтін тайпалық денсаулық сақтау ұйымы, ол аралдың айналасындағы жергілікті және жергілікті емес тұрғындарды қабылдайды. Сонымен қатар, Кодиак қауымдық денсаулық орталығында Кодиактағы кішкентай алғашқы медициналық көмек орталықтары бар. Арнайы медициналық қызметтер Кодиак аймағының жергілікті халық қауымдастығында және Провиденс Кодиак аралы медициналық орталығында мерзімімен қолжетімді. Ауруханалық және шұғыл жәрдем Провиденс Кодиак аралы медициналық орталығында көрсетіледі, ол Кодиак аралындағы жалғыз аурухана. Кішкентай аймақтардағы тұрғындар шағын ауылдық клиникаларда қаралады, ал жағдайы ауыр болған жағдайда, алыстығы мен жолдардың жетіспеуіне байланысты тікұшақпен немесе жедел жәрдем көлігімен Кодиакқа жеткізіледі.

Энергия

Қаланың электр энергиясының басым бөлігі Кодиак электрлестіру бірлестігіне тиесілі Террор көлінің су электр стансасынан келеді. Энергияның маңызды бөлігі жел турбиналары және дизельдік генераторлар арқылы да қамтамасыз етіледі. Алты жел турбинасы бар, олардың әрқайсысы 1,5 МВт дейін қуат бере алады, ал қанатының ұзындығы 38,5 метр, жалпы биіктігі 118,5 метрді құрайды.

Танымал мәдениетте

2012 жылы рэпер Питбулл Walmart компаниясымен бірлескен жарнамалық науқанға қатысты, онда 2012 жылдың 18 маусымынан 15 шілдесіне дейін Facebook желісінде ең көп "лайк" жинаған Walmart дүкеніне Питбулл келіп концерт өткізетін болды. Ұйымдастырылған интернеттік науқан адамдарды ең қашықтағы Кодиак қаласына дауыс беруге ынталандырды, нәтижесінде бұл дүкеннің көрсеткіші айтарлықтай жоғарылады. Кодиакқа дауыс беруге деген ынта Питбуллдың "Маған бәрін бер" әніндегі "Kodak" сөзін рифмалағандығына сілтеме жасады. Walmart компаниясы Кодиактың жеңіске жеткенін растады. Питбулл 30 шілдеде келді, ол қала әкімі Брэнсоннан қаланың кілтін алды, содан кейін жағалау күзетінің базасында жүздеген көрермендер алдында өнер көрсетті. The Weather Channel телеарнасының "Coast Guard Alaska" деректік сериалы Кодиакта орналасқан жағалау күзетінің қызметкерлерінің өмірін баяндайды. Чехиялық Skoda Auto автокөлік компаниясы жаңа SUV моделін Алясканың қоңыр аюының құрметіне Skoda Kodiaq деп атады және Кодиак қаласы бір күнге (2016 жылдың 6 мамыры) Kodiaq деп өзгертілді. Бұл өзгеріс сонымен қатар жергілікті Алұтийк халқының құрметіне жасалды.

"Қорғаншы" (2006) фильмінің оқиғасы шағын бөлігі Кодиакта өтеді, бірақ түсірілім онда жүргізілмеген.