Кіріспе
Редокс реакциясы, оның өнімдері реактивке қарағанда жоғары және төмен тотығу дәрежелеріне ие. Химияда диспропорционалдану, кейде дисмутация деп аталады, бұл аралық тотығу дәрежесіндегі бір қосылыстың жоғары және төмен тотығу дәрежесіндегі екі қосылысқа айналуы. Диспропорционалданудың кері процесі, мысалы, орташа тотығу дәрежесіндегі қосылыстың төменгі және жоғары тотығу дәрежесіндегі прекурсорлардан түзілуі компропорционалдану деп аталады, сондай-ақ синпропорционалдану деп те аталады. Жалпы алғанда, бұл термин кез келген десимметриялық реакцияға қолданылуы мүмкін, онда бір типтегі екі молекула екі түрлі типтің әрқайсысын беру үшін өзара әрекеттеседі: 2A > A' + A''. Бұл кеңейтілген анықтама тек редокс реакцияларымен ғана шектелмейді, сонымен қатар кейбір молекулалық автоионизациялық реакцияларды, мысалы, судың өзін-өзі ионизациялауын да қамтиды. Керісінше, кейбір авторлар қайта бөлу терминін осы типтегі реакцияларды (екі бағытта да) атау үшін қолданады, егер тек лиганд алмасу болса, бірақ редокс реакциясы болмаса, және мұндай процестерді диспропорционалдану мен компропорционалданудан ажыратады. Мысалы, Шленк тепе-теңдігі 2 RMgX > R2Mg + MgX2 – қайта бөлу реакциясының мысалы.
In chemistry, disproportionation, sometimes called dismutation, is a redox reaction in which one compound of intermediate oxidation state converts to two compounds, one of higher and one of lower oxidation states. The reverse of disproportionation, such as when a compound in an intermediate oxidation state is formed from precursors of lower and higher oxidation states, is called comproportionation, also known as synproportionation. More generally, the term can be applied to any desymmetrizing reaction where two molecules of one type react to give one each of two different types:
2A > A' + A''
This expanded definition is not limited to redox reactions, but also includes some molecular autoionization reactions, such as the self ionization of water. In contrast, some authors use the term redistribution to refer to reactions of this type (in either direction) when only ligand exchange but no redox is involved and distinguish such processes from disproportionation and comproportionation. For example, the Schlenk equilibrium
2 RMgX > R2Mg + MgX2
is an example of a redistribution reaction.
Күкірт аралық заттардың диспропорциясы
Жердің бұрынғы ортасын зерттеу үшін шөгінділердің күкірт изотоптары жиі өлшенеді (палеоорта). Күкірт аралықтарының диспропорциясы, шөгінділердің күкірт изотоптарына әсер ететін процестердің бірі ретінде, геоғылымшылардың назарын өткендегі мұхиттардағы тотығу-тотықсыздану жағдайларын зерттеуге аударды. Сульфатты азайтушы бактериялар сульфатты сіңіріп, сульфид өндіргенде күкірт изотоптарын бөліп шығарады. 2010 жылға дейін сульфатты азайту күкірт изотоптарын 46 промильге дейін бөліп шығаруға қабілетті деп есептелді, ал шөгінділерде тіркелген 46 промильден жоғары бөліну шөгіндідегі күкірт аралықтарының диспропорциясының нәтижесі болуы керек еді. Бірақ 2010 жылдан бастап бұл көзқарас өзгерді. Диспропорция үшін субстраттар сульфатты азайту өнімдерімен шектелгендіктен, диспропорцияның изотоптық әсері көптеген шөгінділік орталарда 16 промильден кем болуы керек. Диспропорцияны диспропорцияға бейімделген микроорганизмдер немесе сульфатты азайтуды да жүзеге асыра алатын микроорганизмдер жүзеге асыра алады. Диспропорцияға жиі қолданылатын субстраттарға элементтік күкірт, тиосульфат және сульфит жатады.