Кіріспе

Редокс реакциясы, оның өнімдері реактивке қарағанда жоғары және төмен тотығу дәрежелеріне ие. Химияда диспропорционалдану, кейде дисмутация деп аталады, бұл аралық тотығу дәрежесіндегі бір қосылыстың жоғары және төмен тотығу дәрежесіндегі екі қосылысқа айналуы. Диспропорционалданудың кері процесі, мысалы, орташа тотығу дәрежесіндегі қосылыстың төменгі және жоғары тотығу дәрежесіндегі прекурсорлардан түзілуі компропорционалдану деп аталады, сондай-ақ синпропорционалдану деп те аталады. Жалпы алғанда, бұл термин кез келген десимметриялық реакцияға қолданылуы мүмкін, онда бір типтегі екі молекула екі түрлі типтің әрқайсысын беру үшін өзара әрекеттеседі: 2A > A' + A''. Бұл кеңейтілген анықтама тек редокс реакцияларымен ғана шектелмейді, сонымен қатар кейбір молекулалық автоионизациялық реакцияларды, мысалы, судың өзін-өзі ионизациялауын да қамтиды. Керісінше, кейбір авторлар қайта бөлу терминін осы типтегі реакцияларды (екі бағытта да) атау үшін қолданады, егер тек лиганд алмасу болса, бірақ редокс реакциясы болмаса, және мұндай процестерді диспропорционалдану мен компропорционалданудан ажыратады. Мысалы, Шленк тепе-теңдігі 2 RMgX > R2Mg + MgX2 – қайта бөлу реакциясының мысалы.

Күкірт аралық заттардың диспропорциясы

Жердің бұрынғы ортасын зерттеу үшін шөгінділердің күкірт изотоптары жиі өлшенеді (палеоорта). Күкірт аралықтарының диспропорциясы, шөгінділердің күкірт изотоптарына әсер ететін процестердің бірі ретінде, геоғылымшылардың назарын өткендегі мұхиттардағы тотығу-тотықсыздану жағдайларын зерттеуге аударды. Сульфатты азайтушы бактериялар сульфатты сіңіріп, сульфид өндіргенде күкірт изотоптарын бөліп шығарады. 2010 жылға дейін сульфатты азайту күкірт изотоптарын 46 промильге дейін бөліп шығаруға қабілетті деп есептелді, ал шөгінділерде тіркелген 46 промильден жоғары бөліну шөгіндідегі күкірт аралықтарының диспропорциясының нәтижесі болуы керек еді. Бірақ 2010 жылдан бастап бұл көзқарас өзгерді. Диспропорция үшін субстраттар сульфатты азайту өнімдерімен шектелгендіктен, диспропорцияның изотоптық әсері көптеген шөгінділік орталарда 16 промильден кем болуы керек. Диспропорцияны диспропорцияға бейімделген микроорганизмдер немесе сульфатты азайтуды да жүзеге асыра алатын микроорганизмдер жүзеге асыра алады. Диспропорцияға жиі қолданылатын субстраттарға элементтік күкірт, тиосульфат және сульфит жатады.