Кіріспе
Химиялық қосылыстың озонды қабатын құлдырату потенциалы (ОҚҚ) – бұл қосылыстың озон қабатына тигізетін бұзудың салыстырмалы шамасы, мұнда трихлорфторметанның (R11 немесе CFC11) ОҚҚ 1.0 ретінде бекітілген. Мысалы, хлордифторметанның (R22) ОҚҚ 0.05-ке тең. CFC11 немесе R11, молекулада үш хлор атомы болғандықтан, хлор көміртектердің арасында ең жоғары потенциалға ие. ОҚҚ-ны алғаш рет 1983 жылы Вьюбблз ұсынған. Ол, салыстырмалы затқа қарағанда, заттың қаншалықты зиянды екенін өлшеу шарасы ретінде анықталды. Нақтырақ айтқанда, берілген заттың ОҚҚ-сы – бұл берілген заттың салдарынан озонның жаһандық жоғалуы мен сол массадағы CFC11 салдарынан озонның жаһандық жоғалуы арақатынасы. ОҚҚ берілген заттың молекулалық құрылымынан есептелуі мүмкін. Хлорфторкөміртектердің ОҚҚ шамамен 1-ге тең. Бромды заттардың ОҚҚ-сы көбінесе 5–15 диапазонында жоғары болады, себебі бром озонмен күшті реакцияға түседі. Сутек барлық гидрохлорфторкөмірсутектердің ОҚҚ-сы көбінесе 0.005–0.2 диапазонында болады, себебі сутектің болуы олардың тропосферада оңай реакцияға түсуіне себеп болады, демек озон қабаты бар стратосфераға жету мүмкіндігі төмендейді. Фторсутектердің (HFC) құрамында хлор жоқ, сондықтан олардың ОҚҚ мәні нөлге тең. ОҚҚ көбінесе қосылыстың жаһандық жылыну потенциалымен (ЖЖП) бірге, оның қоршаған ортаға қаншалықты зиянды болуының өлшемдері ретінде қолданылады. Жалпы алғанда, сутегі жоқ галоалкандар тропосферада тұрақты болады және тек стратосферада ғана ыдырайды. Сутек бар қосылыстар да ОН радикалдарымен реакцияға түседі және демек, тропосферада да ыдырауы мүмкін. Озонды қабатын құлдырату потенциалы ауыр галогендермен бірге артады, себебі C–X байланысының күші төмендейді. Төмендегі кестеде CClF2X сериясының өзгеруіне назар аударыңыз.
The ozone depletion potential (ODP) of a chemical compound is the relative amount of degradation to the ozone layer it can cause, with trichlorofluoromethane (R 11 or CFC 11) being fixed at an ODP of 1.0. Chlorodifluoromethane (R 22), for example, has an ODP of 0.05. CFC 11, or R 11 has the maximum potential amongst chlorocarbons because of the presence of three chlorine atoms in the molecule. The first proposal of ODP came from Wuebbles in 1983. It was defined as a measure of destructive effects of a substance compared to a reference substance. Precisely, ODP of a given substance is defined as the ratio of global loss of ozone due to the given substance to the global loss of ozone due to CFC 11 of the same mass. ODP can be estimated from the molecular structure of a given substance. Chlorofluorocarbons have ODPs roughly equal to 1. Brominated substances have usually higher ODPs in range 5–15, because of the more aggressive bromine reaction with ozone. Hydrochlorofluorocarbons have ODPs mostly in range 0.005 0.2 due to the presence of the hydrogen which causes them to react readily in the troposphere, therefore reducing their chance to reach the stratosphere where the ozone layer is present. Hydrofluorocarbons (HFC) have no chlorine content, so their ODP is essentially zero. ODP is often used in conjunction with a compound's global warming potential (GWP) as a measure of how environmentally detrimental it can be. In a broad sense, haloalkanes that contain no hydrogen are stable in the troposphere and decompose only in the stratosphere. Those compounds that contain hydrogen also react with OH radicals and can therefore be decomposed in the troposphere, as well. The ozone depletion potential increases with the heavier halogens since the C X bond strength is lower. Note the trend of the CClF2 X series in the table below.
Жалпы қосылыстардың озонды бұзатын әлеуеттері
Қосылыс Р No. ODP Трихлорфторметан (CCl3F) R 11 1.00 1,1,1,2 Тетрафторэтан (CF3 CH2F) R 134a 0.000015 Хлордифторметан (CClF2 H) R 22 0.05 Хлортрифторметан (CClF2 F) R 13 1.00 Бромтрифторметан (CBrF3) Галон 1301 15.9 Дихлордифторметан (CClF2 Cl) R 12 1.00 Бромхлордифторметан (CClF2 Br) R 12B1 7.9 Көміртек тетрахлориді (CCl4) R 10 0.82 Бромхлорметан (CH2BrCl) Галон 1101 0.12 Азот оксиді (N2O) R 744A 0.017 Алкандар (пропан, изобутан және т.б.) 0 Аммиак (NH3) R 717 0 Көмірқышқыл газы (CO2) R 744 0 Азот (N2) R 728 0