Великолукская операция 1942-43: ожесточенные бои Красной Армии за освобождение города. "Маленький Сталинград Севера", часть операции "Марс". История и детали.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Великие Луки шайқасы, сондай-ақ Великие Луки шабуыл операциясы (Великолукская наступательная операция) деп аталады, 1942–1943 жылдардағы Қысқы науқаны барысында Ресейдің Великие Луки қаласын азат ету мақсатымен Қызыл Армияның Калинин майданы күштері Вермахттың 3-ші танк армиясына шабуыл жасау арқылы басталды. Бұл шайқас Ржев-Сычевск стратегиялық шабуыл операциясының (Марс операциясы) солтүстік қысқымының алғашқы бөлігі болды. Кейде "Солтүстіктің кішкентай Сталинграды" деп аталатын совет әскерлері 1942 жылдың 27 қарашасында қаланы қоршап алды, бірақ батысқа қарайғы неміс бөлімшелеріне қарсы көп ілгерілемеді және Ленинградқа баратын маңызды темір жолды қайтарып ала алмады. Қаладағы неміс гарнизонына күштердің келуін күтіп, бірігіп қорғануға бұйрық берілді. Сталинградта болғандай, немістердің қайта шабуылдары қалаға жетпеді, ал гарнизон 1943 жылдың 16 қаңтарында жасырынды.
The Battle of Velikiye Luki, also named Velikiye Luki offensive operation (Великолукская наступательная операция), started with the attack by the forces of the Red Army's Kalinin Front against the Wehrmacht's 3rd Panzer Army during the Winter Campaign of 1942–1943 with the objective of liberating the Russian city of Velikiye Luki as a previous part of the northern pincer of the Rzhev Sychevka Strategic Offensive Operation (Operation Mars). Sometimes known as "The Little Stalingrad of the North", the Soviet forces encircled the city on 27 November 1942, but were unable to make much progress against German units further west nor retake a key railway to Leningrad. The German garrison in the city was ordered to hold out for a relief force and put up a concerted defense. As was the case at Stalingrad, repeated German counterattacks were unable to reach the city, and the garrison surrendered on 16 January 1943.
Өмірбаян
Барбаросса операциясының бір бөлігі ретінде неміс әскері 1941 жылдың 19 шілдесінде Великие Лукиді басып алды, бірақ кеңес әскерінің қарсы шабуылдары бірнеше жерде байланыс жолдарын үзіп, келесі күні кері шегінуге мәжбүр етті. Тамыз айының соңында жаңа шабуыл басталды және 26 тамызда қала қайтадан басып алынды. Қаланың стратегиялық маңызы жоғары болды, себебі қаланың батысында Новосокольникиде өтетін маңызды солтүстік-оңтүстік темір жол бағыты, сондай-ақ қаланың Витебскке дейінгі темір жол желісі және Ловат өзеніндегі көпірлер осы жерде орналасқан. Басып алынғаннан кейін және қысқы шабуылдардың күші сарқылғанда, аймақ бекітілді. Қаланың солтүстігіне қарай Пейпус көліне дейін созылған батпақты жерлер, неміс әскерінің 16-шы майдандық армиясымен қорғалды, бұл екі тарапқа да қала маңындағы операцияларды қиындатты. Осы аймақта тұрақты "фронт" құрудың орнына, немістер қаланың солтүстігі мен оңтүстігінде аз сақталатын бекіністер желісін құрды. 1941-1942 жылдардағы қысқы науқандағы кеңес әскерінің қарсы шабуылдары, әсіресе оңтүстіктегі Ржев шайқастары, неміс әскерлерінің қатарында үлкен ойыс жасады. Великие Луки бастапқы шабуылдың батыс шетінде орналасқан және немістер үшін ғана емес, кеңес әскері үшін де стратегиялық маңызы бар еді. Қала аймаққа басымдық жасады, сондықтан соғыс үшін табиғи орын болатын, Ловат өзеніндегі неміс көпірлерін жоюға және Солтүстік және Орталық топтары арасындағы байланысты қамтамасыз ететін темір жол желісін пайдаланудан немістерді айыруға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, неміс әскері Великие Луки мен Ржевтегі екі темір жол торабын басып алғанша, Қызыл Армия үлкен Ржев ойысының солтүстік жағындағы әскерлерін сенімді түрде нығайта да, жабдықтай да алмады. Осы стратегиялық маңызынан туындап, немістер 1942 жылы қаланы күшті бекітті. Кеңес әскері жиі қала маңындағы неміс территориясына шабуыл жасады және қала тек броньды пойызбен ғана жабдықтауға болатын.
As part of Operation Barbarossa, the German army took Velikiye Luki on 19 July 1941, but was forced to retreat the next day due to Soviet counter attacks breaking the line of communications in multiple places. A new attack was launched in late August, and the city was recaptured on Aug. 26. The city had great strategic value due to the main north south railway line running just west of the city at Novosokolniki, as well as the city's own rail network to Vitebsk and bridges over the Lovat River. After its capture and with the German offensive running out of steam for the winter, the area was fortified. Marshy terrain extended to Lake Peipus from just north of the city defended by the German 16th Field Army, making operations in the region around the city difficult for both sides. Rather than maintaining a solid "front" in the area, the Germans established a series of thinly held outposts to the north and south of the city. Soviet counterattacks during the Winter Campaign of 1941–1942, especially the Battles of Rzhev just to the south, formed a large salient in the German lines. Velikiye Luki lay just on the western edge of the original advance, and was just as strategic for the Soviets as the Germans. The city dominated the region and would therefore be the natural point for fighting, offering the possibility of eliminating the German bridges on the Lovat, and to deny the Germans use of the rail line that provided communications between Army groups North and Centre. Furthermore, as long as the German Army occupied both rail junctions at Velikiye Luki and Rzhev, the Red Army could not reliably reinforce or resupply its troops on the north face of the massive Rzhev Salient. Because of its strategic significance, the Germans heavily fortified the city over the course of 1942. The Soviets often raided into German held territory around the town and the town could only be kept supplied by armoured trains.
Кеңестердің шабуылдары
Советтік әскерлер қаланы қайтару үшін 1942 жылдың қараша айының ортасында 3-ші және 4-ші шок армияларының, сондай-ақ 3-ші әуе армиясының күштерін пайдаланып шабуылға көшті. Қаланың өзін генерал-лейтенант Теодор Шерер басқаратын 83-ші жаяу әскер дивизиясы қорғады, оңтүстік бағытта 3-ші тау дивизиясы, ал солтүстік бағытта 5-ші тау дивизиясы орналасқан. Қала кеңінен дайындалған қорғаныс құрылыстарымен қамтамасыз етілді және 83-ші дивизияның толық құрамындағы полк пен басқа да әскерлермен, барлығы шамамен 7000 адаммен бекітілді.
The Soviet offensive to retake the city was developed in mid November 1942 using troops from the 3rd and 4th Shock armies, and 3rd Air Army. The city itself was defended by the 83rd Infantry Division commanded by Lieutenant General Theodor Scherer, the lines to the south held by the 3rd Mountain Division, and the front to the north held by the 5th Mountain Division. The city itself was provided with extensively prepared defenses and garrisoned by a full regiment of the 83rd Division and other troops, totaling around 7,000.
Неміс күштерінің қоршауы
Совет әскерлері қалаға тікелей шабуыл жасамай, қаланың солтүстігіндегі және оңтүстігіндегі қиын жерлерге ілгері жылжи бастады. Операция 24 қарашада басталды, оңтүстікте 5-ші гвардиялық атқыштар корпусының 9-шы және 46-шы гвардиялық, ал солтүстікте 357-ші атқыштар дивизиясы және 381-ші атқыштар дивизиясы жетекшілік етті. Ауыр шығынға қарамастан, олар 27 қарашаға дейін қаламен жер байланысын сәтті үзіп, гарнизонды қоршап алды; келесі күні майдан командирі 3-ші тау және 83-ші жаяу әскер дивизиялары арасындағы жарылымға 2-ші механикаландырылған корпусын жіберген соң, қаланың оңтүстігіндегі корпустың басқа бөлімдерін де қоршауға алу қаупі туды. Орталық армия тобының қолбасшысы ОКХ-дан жағдай әлі де тұрақсыз болғанда, неміс шебін шамамен он шақырымға (16 км) артқа тарту арқылы жарылым жасауға рұқсат сұрады. Гитлер бұл өтінішті қабылдамады, бұрын Хольмдағы ұқсас жағдайда қол жеткізген сәттілігін еске салып, қоршаудағы құрылымдарды "Шевальерия" тобының солтүстіктен және 20-шы моторизацияланған дивизияның оңтүстіктен қарсы шабуыл жасап, қоршауды бұзуына дейін берік тұруға талап етті.
Rather than attacking the town directly, the Soviet forces advanced into the difficult terrain to the north and south of the town. Spearheaded by the 9th and 46th Guards and 357th Rifle Divisions of 5th Guards Rifle Corps to the south and the 381st Rifle Division to the north, the operation commenced on 24 November. Despite heavy losses, they successfully cut the land links to the city by 27 November, trapping the garrison; by the next day they threatened to cut off other elements of the corps south of the city when the front commander released his 2nd Mechanised Corps into the breach created between the 3rd Mountain and 83rd Infantry Divisions. Army Group Centre's commander asked the OKH for permission to conduct a breakout operation while the situation was still relatively fluid by pulling the German lines back by around ten miles (16 km). The request was dismissed by Hitler, who, pointing to an earlier success in a similar situation at Kholm, demanded that the encircled formations stand fast while the Gruppe "Chevallerie" from the north and 20th Motorised Division from the south counter attacked to open the encirclement.
Германияның көмекке келу әрекеті
Қаланы кез келген бағамен ұстап тұруға гарнизонға бұйрық берілді, ал көмекші күштер жинақталды. 83-ші жаяу әскер және 3-ші тау дивизиясының қалған бөлігі Великие Лукидің оңтүстігінде қоршалып, батысқа қарай жол ашып, көмекші әскерлермен кездесті. Армиялар тобының Орталық Ржевдегі міндеттеріне байланысты, Великие Лукиге қарсы тұруға қолданыстағы жалғыз күштер сол аймақтағы әскерлер болды, олар Gruppe Wöhler (291-ші жаяу әскер дивизиясы) ретінде ұйымдастырылды. Кейіннен басқа дивизиялар да тартылды, оның ішінде Gruppe Chevallerie-ден толық емес 8-ші танк дивизиясы, Армиялар тобының Орталық резервінен 20-шы моторизацияланған жаяу әскер дивизиясы, әлсіз 6-шы Люфтваффе далалық дивизиясы, сондай-ақ 707-ші және 708-ші қауіпсіздік, 205-ші және 331-ші жаяу әскер дивизиялары, олар жеделдетіліп фронтқа жіберілді, бірақ совет күштері де күшейді. Желтоқсан айы бойы радиобайланыс арқылы көмекші күштермен байланыста болған гарнизон, совет әскерлерінің желілерін қысқартуға жасаған қайта-қайта әрекеттеріне қарсы тұрды, әсіресе қаланың оңтүстік жағындағы теміржол депосын ұстап тұрды. Ауыр қысқы ауа-райында бекініп алған әскерлерге шабуыл жасаған совет әскерлері зор шығынға ұшырады, ал қаладағы жағдай, көмекпен жабдықталғандықтарына қарамастан, нашарлай берді. Осы уақытта совет әскерлерінің басты мақсаты – Новосокольникидегі теміржол желілерін басып алу әрекеттері көмекші күштердің қарсы шабуылдарымен сәтсіз аяқталды. Желтоқсан айының соңында немістердің Великие Лукиге жетіп алу әрекеті совет қорғанысына соқтығып, ауыр зардап шекті. "Тотила" операциясы 4 қаңтарда басталды. Екі неміс алғы шебі қалаға бес миль (8 км) жақындады, бірақ қанаттарына жасалған қысымнан тоқтап қалды. 5 қаңтарда солтүстіктен жасалған совет шабуылы Великие Лукиді екіге бөліп, қаланың батысындағы бекінілген "цитадельде" қалған шағын топты оқшаулады, ал гарнизонның басым бөлігі қаланың оңтүстігіндегі теміржол станциясы маңындағы аймақты ұстап тұрды. Бұл топ 14-і күні түнде жарылып шығып, шамамен 150 адамы неміс шебіне жетті. Неміс гарнизоны 16 қаңтарда капитуляциялады.
The garrison were ordered to hold the city at all costs, while a relief force was assembled. The remainder of the 83rd Infantry and 3rd Mountain Divisions, encircled south of Velikiye Luki, fought their way west to meet the relieving troops. Due to Army Group Centre's commitments at Rzhev, the only resources immediately available to man the lines opposite Velikiye Luki were those already in the area, which were organised as Gruppe Wöhler (291st Infantry Division). Later, other divisions were made available, including the understrength 8th Panzer Division from Gruppe Chevallerie, the 20th Motorized Infantry Division from Army Group Centre reserve, and the weak 6th Luftwaffe Field Division, and the hurriedly rushed to the front 707th and 708th Security, and 205th and 331st Infantry divisions although there was a corresponding build up of Soviet strength. Throughout December, the garrison – which maintained radio contact with the relief forces – held out against repeated Soviet attempts to reduce their lines, and in particular the rail depot in the city's southern suburb. The Soviet forces, attacking strongly entrenched troops in severe winter weather, suffered extremely high casualties, while conditions in the city steadily deteriorated despite airdrops of supplies, ammunition and equipment. In the meantime, Soviet attempts to take their main objective, the rail lines at Novosokolniki, had been frustrated by the counter attacks of the relief force. An attempt by the Germans to reach Velikiye Luki in late December ran into stubborn Soviet defence and halted, heavily damaged. Operation Totila, the next attempt to break through to Velikiye Luki, was launched on 4 January. The two German spearheads advanced to within five miles (8 km) of the city, but stalled due to pressure on their flanks. On 5 January, a Soviet attack from the north split Velikiye Luki in two, isolating a small group of troops in the fortified "citadel" in the west of the city, while the bulk of the garrison retained a sector centred around the rail station in the south of the city. The former group broke out on during the night of the 14th; around 150 men eventually reached German lines. The German garrison surrendered on 16 January.
Салдары
Соғыстан кейін Кеңес үкіметі Ұлы Лукиде шайқасқан генералдардан қарапайым сарбаздарға дейінгі әр түрлі шендегі неміс әскерлерін әскери тұтқын лагерлерінен жинап, қалаға әкелді. Әскери трибунал оларды партизан соғысына қатысты соғыс қылмыстары үшін айыпты деп таныды. Тоғыз адам өлім жазасына кесіліп, 1946 жылғы қаңтарда Ұлы Луки қаласының бас алаңында жазаланды. Бұл шайқас кейде Оңтүстіктегі әлдеқайда белгілі Сталинград шайқасына ұқсас болғандықтан «Солтүстіктің кішкентай Сталинграды» деп аталады. Сан жағынан алғанда, бұл шайқас Шығыс майданының стандарттары бойынша шағын болды (екі тараптан барлығы 150 000 адам қаза тапты, ал Сталинградта – 2 000 000), бірақ стратегиялық тұрғыдан зор маңызға ие болды. Ұлы Лукинің азат етілуі Қызыл Армияның 1941 жылғы қазаннан бері Ржев шығанағының солтүстік жағына тікелей теміржолмен жабдықтау желісіне ие болғанын білдірді, бұл Ржевдегі неміс әскерлерін қоршау қаупіне ұшыратты. Ұлы Лукидегі оқиғалар Ржев шығанағынан шегінуді қажет етті, соның нәтижесінде Мәскеуге неміс әскери қауіпі жойылды. Бірақ Ржевтен шегінгеннен кейін де Ұлы Лукиге ие болу Солтүстік және Орталық армиялар тобы арасындағы теміржол байланысын үзіп, неміс әскерінің қиын жағдайға тап болған учаскелер арасында күштерді ауыстыруына кедерілді. Бұдан бөлек, Ұлы Лукиден басталатын теміржол желілері тікелей Витебск қаласының тылына, Орталық армиялар тобының маңызды логистикалық орталығына салды. Осы шайқастың салдарынан Орталық армиялар тобы солтүстіктен, шығыстан және (Смоленск шайқасынан кейін) оңтүстіктен шабуылға ұшырады, бұл бүкіл армиялар тобын қоршауға алып келді, келесі жылы Багратион операциясында осылай болды.
After the war, the Soviet authorities collected a representative set of Germans of various ranks from general to private who had fought at Velikiye Luki from prisoner of war camps and brought them to the city. A military tribunal held a public trial and convicted them for war crimes related to anti partisan warfare. Nine were sentenced to death and publicly hanged in the main square of Velikiye Luki in January 1946. The battle is sometimes called "The Little Stalingrad of the North" due to its similarities with the larger and better known Battle of Stalingrad that raged in the southern sector of the front. Judged purely by the numbers, this battle was a small affair by the usual standards of the Eastern Front (150,000 total casualties suffered by both sides as opposed to 2,000,000 total casualties at Stalingrad), but had enormous strategic consequences. The liberation of Velikiye Luki meant the Red Army had, for the first time since October 1941, a direct rail supply line to the northern face of the Rzhev Salient exposing the German troops at Rzhev to encirclement. Events at Velikiye Luki thus necessitated the withdrawal from Rzhev salient ending any German military threat to Moscow. However, even after withdrawing from Rzhev, possession of Velikiye Luki meant that the rail link between Army groups North and Centre was severed, preventing the German Army from shifting reinforcements between threatened sectors. Furthermore, the rail lines from Velikiye Luki led directly into the rear of Vitebsk, a critical logistics hub for Army Group Centre. The effects of this battle meant that Army Group Centre was exposed to attack from the north, east, and (after the Battle of Smolensk) south, exposing the whole army group to encirclement, which is exactly what happened in the Operation Bagration the following year.
Жауынгерлік реті
Кеңес операцияларының ауқымды қозғалыстарының арасында Қызыл Армия мен Вермахттың түрлі бөлімдерінің әрекеттерін ажырату біршама қиындық тудырса да, төмендегі мәліметтердің көп бөлігі Гланц пен Исаев еңбектерінен алынған.
While it is somewhat difficult to separate the actions of various Red Army and Wehrmacht units within the flurry of movements involved in the larger scope of the Soviet operations, for the most part these below are derived from Glantz and Isayev.