Кіріспе

Великие Луки шайқасы, сондай-ақ Великие Луки шабуыл операциясы (Великолукская наступательная операция) деп аталады, 1942–1943 жылдардағы Қысқы науқаны барысында Ресейдің Великие Луки қаласын азат ету мақсатымен Қызыл Армияның Калинин майданы күштері Вермахттың 3-ші танк армиясына шабуыл жасау арқылы басталды. Бұл шайқас Ржев-Сычевск стратегиялық шабуыл операциясының (Марс операциясы) солтүстік қысқымының алғашқы бөлігі болды. Кейде "Солтүстіктің кішкентай Сталинграды" деп аталатын совет әскерлері 1942 жылдың 27 қарашасында қаланы қоршап алды, бірақ батысқа қарайғы неміс бөлімшелеріне қарсы көп ілгерілемеді және Ленинградқа баратын маңызды темір жолды қайтарып ала алмады. Қаладағы неміс гарнизонына күштердің келуін күтіп, бірігіп қорғануға бұйрық берілді. Сталинградта болғандай, немістердің қайта шабуылдары қалаға жетпеді, ал гарнизон 1943 жылдың 16 қаңтарында жасырынды.

Өмірбаян

Барбаросса операциясының бір бөлігі ретінде неміс әскері 1941 жылдың 19 шілдесінде Великие Лукиді басып алды, бірақ кеңес әскерінің қарсы шабуылдары бірнеше жерде байланыс жолдарын үзіп, келесі күні кері шегінуге мәжбүр етті. Тамыз айының соңында жаңа шабуыл басталды және 26 тамызда қала қайтадан басып алынды. Қаланың стратегиялық маңызы жоғары болды, себебі қаланың батысында Новосокольникиде өтетін маңызды солтүстік-оңтүстік темір жол бағыты, сондай-ақ қаланың Витебскке дейінгі темір жол желісі және Ловат өзеніндегі көпірлер осы жерде орналасқан. Басып алынғаннан кейін және қысқы шабуылдардың күші сарқылғанда, аймақ бекітілді. Қаланың солтүстігіне қарай Пейпус көліне дейін созылған батпақты жерлер, неміс әскерінің 16-шы майдандық армиясымен қорғалды, бұл екі тарапқа да қала маңындағы операцияларды қиындатты. Осы аймақта тұрақты "фронт" құрудың орнына, немістер қаланың солтүстігі мен оңтүстігінде аз сақталатын бекіністер желісін құрды. 1941-1942 жылдардағы қысқы науқандағы кеңес әскерінің қарсы шабуылдары, әсіресе оңтүстіктегі Ржев шайқастары, неміс әскерлерінің қатарында үлкен ойыс жасады. Великие Луки бастапқы шабуылдың батыс шетінде орналасқан және немістер үшін ғана емес, кеңес әскері үшін де стратегиялық маңызы бар еді. Қала аймаққа басымдық жасады, сондықтан соғыс үшін табиғи орын болатын, Ловат өзеніндегі неміс көпірлерін жоюға және Солтүстік және Орталық топтары арасындағы байланысты қамтамасыз ететін темір жол желісін пайдаланудан немістерді айыруға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, неміс әскері Великие Луки мен Ржевтегі екі темір жол торабын басып алғанша, Қызыл Армия үлкен Ржев ойысының солтүстік жағындағы әскерлерін сенімді түрде нығайта да, жабдықтай да алмады. Осы стратегиялық маңызынан туындап, немістер 1942 жылы қаланы күшті бекітті. Кеңес әскері жиі қала маңындағы неміс территориясына шабуыл жасады және қала тек броньды пойызбен ғана жабдықтауға болатын.

Кеңестердің шабуылдары

Советтік әскерлер қаланы қайтару үшін 1942 жылдың қараша айының ортасында 3-ші және 4-ші шок армияларының, сондай-ақ 3-ші әуе армиясының күштерін пайдаланып шабуылға көшті. Қаланың өзін генерал-лейтенант Теодор Шерер басқаратын 83-ші жаяу әскер дивизиясы қорғады, оңтүстік бағытта 3-ші тау дивизиясы, ал солтүстік бағытта 5-ші тау дивизиясы орналасқан. Қала кеңінен дайындалған қорғаныс құрылыстарымен қамтамасыз етілді және 83-ші дивизияның толық құрамындағы полк пен басқа да әскерлермен, барлығы шамамен 7000 адаммен бекітілді.

Неміс күштерінің қоршауы

Совет әскерлері қалаға тікелей шабуыл жасамай, қаланың солтүстігіндегі және оңтүстігіндегі қиын жерлерге ілгері жылжи бастады. Операция 24 қарашада басталды, оңтүстікте 5-ші гвардиялық атқыштар корпусының 9-шы және 46-шы гвардиялық, ал солтүстікте 357-ші атқыштар дивизиясы және 381-ші атқыштар дивизиясы жетекшілік етті. Ауыр шығынға қарамастан, олар 27 қарашаға дейін қаламен жер байланысын сәтті үзіп, гарнизонды қоршап алды; келесі күні майдан командирі 3-ші тау және 83-ші жаяу әскер дивизиялары арасындағы жарылымға 2-ші механикаландырылған корпусын жіберген соң, қаланың оңтүстігіндегі корпустың басқа бөлімдерін де қоршауға алу қаупі туды. Орталық армия тобының қолбасшысы ОКХ-дан жағдай әлі де тұрақсыз болғанда, неміс шебін шамамен он шақырымға (16 км) артқа тарту арқылы жарылым жасауға рұқсат сұрады. Гитлер бұл өтінішті қабылдамады, бұрын Хольмдағы ұқсас жағдайда қол жеткізген сәттілігін еске салып, қоршаудағы құрылымдарды "Шевальерия" тобының солтүстіктен және 20-шы моторизацияланған дивизияның оңтүстіктен қарсы шабуыл жасап, қоршауды бұзуына дейін берік тұруға талап етті.

Германияның көмекке келу әрекеті

Қаланы кез келген бағамен ұстап тұруға гарнизонға бұйрық берілді, ал көмекші күштер жинақталды. 83-ші жаяу әскер және 3-ші тау дивизиясының қалған бөлігі Великие Лукидің оңтүстігінде қоршалып, батысқа қарай жол ашып, көмекші әскерлермен кездесті. Армиялар тобының Орталық Ржевдегі міндеттеріне байланысты, Великие Лукиге қарсы тұруға қолданыстағы жалғыз күштер сол аймақтағы әскерлер болды, олар Gruppe Wöhler (291-ші жаяу әскер дивизиясы) ретінде ұйымдастырылды. Кейіннен басқа дивизиялар да тартылды, оның ішінде Gruppe Chevallerie-ден толық емес 8-ші танк дивизиясы, Армиялар тобының Орталық резервінен 20-шы моторизацияланған жаяу әскер дивизиясы, әлсіз 6-шы Люфтваффе далалық дивизиясы, сондай-ақ 707-ші және 708-ші қауіпсіздік, 205-ші және 331-ші жаяу әскер дивизиялары, олар жеделдетіліп фронтқа жіберілді, бірақ совет күштері де күшейді. Желтоқсан айы бойы радиобайланыс арқылы көмекші күштермен байланыста болған гарнизон, совет әскерлерінің желілерін қысқартуға жасаған қайта-қайта әрекеттеріне қарсы тұрды, әсіресе қаланың оңтүстік жағындағы теміржол депосын ұстап тұрды. Ауыр қысқы ауа-райында бекініп алған әскерлерге шабуыл жасаған совет әскерлері зор шығынға ұшырады, ал қаладағы жағдай, көмекпен жабдықталғандықтарына қарамастан, нашарлай берді. Осы уақытта совет әскерлерінің басты мақсаты – Новосокольникидегі теміржол желілерін басып алу әрекеттері көмекші күштердің қарсы шабуылдарымен сәтсіз аяқталды. Желтоқсан айының соңында немістердің Великие Лукиге жетіп алу әрекеті совет қорғанысына соқтығып, ауыр зардап шекті. "Тотила" операциясы 4 қаңтарда басталды. Екі неміс алғы шебі қалаға бес миль (8 км) жақындады, бірақ қанаттарына жасалған қысымнан тоқтап қалды. 5 қаңтарда солтүстіктен жасалған совет шабуылы Великие Лукиді екіге бөліп, қаланың батысындағы бекінілген "цитадельде" қалған шағын топты оқшаулады, ал гарнизонның басым бөлігі қаланың оңтүстігіндегі теміржол станциясы маңындағы аймақты ұстап тұрды. Бұл топ 14-і күні түнде жарылып шығып, шамамен 150 адамы неміс шебіне жетті. Неміс гарнизоны 16 қаңтарда капитуляциялады.

Салдары

Соғыстан кейін Кеңес үкіметі Ұлы Лукиде шайқасқан генералдардан қарапайым сарбаздарға дейінгі әр түрлі шендегі неміс әскерлерін әскери тұтқын лагерлерінен жинап, қалаға әкелді. Әскери трибунал оларды партизан соғысына қатысты соғыс қылмыстары үшін айыпты деп таныды. Тоғыз адам өлім жазасына кесіліп, 1946 жылғы қаңтарда Ұлы Луки қаласының бас алаңында жазаланды. Бұл шайқас кейде Оңтүстіктегі әлдеқайда белгілі Сталинград шайқасына ұқсас болғандықтан «Солтүстіктің кішкентай Сталинграды» деп аталады. Сан жағынан алғанда, бұл шайқас Шығыс майданының стандарттары бойынша шағын болды (екі тараптан барлығы 150 000 адам қаза тапты, ал Сталинградта – 2 000 000), бірақ стратегиялық тұрғыдан зор маңызға ие болды. Ұлы Лукинің азат етілуі Қызыл Армияның 1941 жылғы қазаннан бері Ржев шығанағының солтүстік жағына тікелей теміржолмен жабдықтау желісіне ие болғанын білдірді, бұл Ржевдегі неміс әскерлерін қоршау қаупіне ұшыратты. Ұлы Лукидегі оқиғалар Ржев шығанағынан шегінуді қажет етті, соның нәтижесінде Мәскеуге неміс әскери қауіпі жойылды. Бірақ Ржевтен шегінгеннен кейін де Ұлы Лукиге ие болу Солтүстік және Орталық армиялар тобы арасындағы теміржол байланысын үзіп, неміс әскерінің қиын жағдайға тап болған учаскелер арасында күштерді ауыстыруына кедерілді. Бұдан бөлек, Ұлы Лукиден басталатын теміржол желілері тікелей Витебск қаласының тылына, Орталық армиялар тобының маңызды логистикалық орталығына салды. Осы шайқастың салдарынан Орталық армиялар тобы солтүстіктен, шығыстан және (Смоленск шайқасынан кейін) оңтүстіктен шабуылға ұшырады, бұл бүкіл армиялар тобын қоршауға алып келді, келесі жылы Багратион операциясында осылай болды.

Жауынгерлік реті

Кеңес операцияларының ауқымды қозғалыстарының арасында Қызыл Армия мен Вермахттың түрлі бөлімдерінің әрекеттерін ажырату біршама қиындық тудырса да, төмендегі мәліметтердің көп бөлігі Гланц пен Исаев еңбектерінен алынған.