Кіріспе
Химиялық қосылыстар класы. Майлы спирттер (немесе ұзын тізбекті спирттер) әдетте жоғары молекулалық салмақты, тік тізбекті біріншілік спирттер болып табылады, бірақ 4–6 көміртек атомынан бастап 22–26 көміртек атомына дейін табиғи майлар мен майлардан алынуы мүмкін. Шынжырдың нақты ұзындығы бастапқы дереккөзден өзгереді. Коммерциялық маңызы бар кейбір майлы спирттер – лаурил, стеарил және олейл спирттері. Олар түссіз майлы сұйықтықтар (азырақ көміртек саны үшін) немесе балауыз тәрізді қатты заттар болып келеді, бірақ таза емес үлгілер сарғыш түсті болуы мүмкін. Майлы спирттерде әдетте жұп саны көміртек атомдары және терминалды көміртекке жалғанған бір спирт тобы (–OH) болады. Кейбіреулері қанықпаған, ал кейбіреулері тармақталған. Олар өнеркәсіпте кеңінен қолданылады. Май қышқылдары сияқты, олар да молекуладағы көміртек атомдарының саны бойынша жалпылама аталады, мысалы, "C12 спирті", яғни 12 көміртек атомы бар спирт, мысалы, додеканол.
Fatty alcohols (or long chain alcohols) are usually high molecular weight, straight chain primary alcohols, but can also range from as few as 4–6 carbons to as many as 22–26, derived from natural fats and oils. The precise chain length varies with the source. Some commercially important fatty alcohols are lauryl, stearyl, and oleyl alcohols. They are colourless oily liquids (for smaller carbon numbers) or waxy solids, although impure samples may appear yellow. Fatty alcohols usually have an even number of carbon atoms and a single alcohol group (–OH) attached to the terminal carbon. Some are unsaturated and some are branched. They are widely used in industry. As with fatty acids, they are often referred to generically by the number of carbon atoms in the molecule, such as "a C12 alcohol", that is an alcohol having 12 carbons, for example dodecanol.
Өндірісі мен пайда болуы
Майлы спирттер 1900 жылдардың басында коммерциялық түрде қолжетімді болды. Олар бастапқыда балауыз эфирлерін натриймен Бувео-Бланк редукциясы арқылы қышқылдану арқылы алынған. 1930 жылдары катализдік гидрогенациялау коммерцияланды, бұл май қышқылдарының эфирлерін, әдетте сұлы майды, спирттерге айналдыруға мүмкіндік берді. 1940-1950 жылдары мұнайхимиялық өнімдер химиялық заттардың маңызды көзіне айналды, ал Карл Зиглер этиленді полимерлеуді ашты. Осы екі жетістік синтетикалық майлы спирттерге жол ашты.
Табиғи көздерден
Табиғаттағы көптеген майлы спирттер балауыз түрінде кездеседі, олар майлы қышқылдар мен майлы спирттердің эфирлері болып табылады. Олар бактериялар, өсімдіктер және жануарлардың қалықтау қабілетін арттыру, метаболизмдік су мен энергияның көзі, биосонар линзалары (теңіз сүтқоректілерінде) және балауыз түрінде (өсімдіктер мен жәндіктерде) жылу оқшаулағыш ретінде пайда болуы үшін шығарылады. Майлы спирттердің дәстүрлі көздері көбінесе әртүрлі өсімдік майлары болды, және олар кең ауқымды шикізат ретінде қолданылады. Жануар майлары (таз), әсіресе кит майы, бұрын маңызды болған, бірақ қазіргі кезде кең ауқымда қолданылмайды. Таз майлары салыстырмалы түрде тар ауқымдағы спирттерді, негізінен C16–C18 спирттерін өндіреді, ал өсімдіктер C6–C24 аралығындағы спирттердің кең ауқымын өндіреді, сондықтан олар артықшылықты көз болып табылады. Спирттер майдың негізгі құрамын құрайтын триглицеридтерден (майлы қышқылдардың триэфирлері) алынады. Процесс триглицеридтерді трансэстерлеу арқылы метил эфирлерін алуды қамтиды, содан кейін майлы спирттерді алу үшін олар гидрогенизацияланады. Жоғары спирттер (C20–C22) рапс майы немесе горчица тұқымы майынан алынуы мүмкін. Орташа спирттер кокос майынан (C12–C14) немесе пальма ядросы майынан (C16–C18) алынады.
Адам денсаулығы
Майлы спирттер салыстырмалы түрде қауіпсіз материалдар болып табылады, LD50 (ауызша, егеуқұйрық) гексанол үшін 3,1–4 г/кг-ден октадеканол үшін 6–8 г/кг-ға дейін. Майлы спирттер терінің сезімталдығын тудырмайды. Майлы спирттерге ұзақ уақыт бойы әсер етуі төмен деңгейдегі уыттылықты тудырады, ал осы санатқа кіретін кейбір қосылыстар жергілікті тітіркенуге немесе бауырға әсер етудің жеңіл дәрежесіне себеп болуы мүмкін (әсіресе түзу тізбекті спирттерде бұл әсерлердің пайда болу жиілігі сәл жоғары). Ингаляция және ауызша жолмен әсер ету кезінде орталық нерв жүйесіне әсері байқалған жоқ. 1 гексанол мен 1 октанолдың қайталанған дозаларын зерттеулер орталық нерв жүйесінің баяулауын және тыныс алудың қиындауын тудыру мүмкіндігін көрсетті. Перифериялық нейропатияның пайда болу мүмкіндігі анықталған жоқ. Егеуқұйрықтарда байқалатын ең нашар әсер деңгейі (NOAEL) 200 мг/кг/күннен 1000 мг/кг/күнге дейін, ішке қабылдау арқылы. Майлы спирттердің мутагендік әсер ететіні, репродуктивті токсикалық әсер ететіні немесе сүйексіздікке себеп болатынына ешқандай дәлел жоқ. Майлы спирттер организмге түскен кезде тиімді түрде шығарылады, бұл олардың жиналуы немесе биоаккумуляциялану мүмкіндігін шектейді.
Қоршаған орта
С18 тізбек ұзындығына дейінгі майлы спирттер биологиялық түрде ыдырайды, ал С16 тізбек ұзындығына дейінгі майлы спирттер 10 күн ішінде толығымен ыдырайды. С16-дан С18-ге дейінгі тізбектер 10 күн ішінде 62%-дан 76%-ға дейін биологиялық түрде ыдырайды. С18-ден ұзын тізбектер 10 күн ішінде 37% ыдырайды. Қалдық суларды тазартатын қондырғыларда жүргізілген зерттеулер С12–С18 тізбек ұзындығындағы майлы спирттердің 99%-ы алынып тасталатынын көрсетті. Фугациттілік модельдеуді пайдаланып, тағдырды болжау С10 және одан ұзын тізбек ұзындығы бар майлы спирттердің судағы шөгіндіге бөлінетінін көрсетті. С14 және одан ұзын тізбектер босатылғаннан кейін ауада қалатыны болжанады. Модельдеу майлы спирттің әр түрі қоршаған ортаға шығарылғанда тәуелсіз түрде әрекет ететінін көрсетеді.
Су организмдері
Балықтар, омыртқасыздар және балдырлар майлы спирттерге қатысты ұқсас деңгейдегі уыттылыққа ұшырайды, бірақ бұл тізбек ұзындығына байланысты, ал қысқа тізбектерде уыттылық әлеуеті жоғары. Ұзын тізбектер су организмдеріне уытты әсер көрсетпейді. Тізбек өлшемі Балықтарға қатысты жедел уыттылық Балықтарға қатысты созылмалы уыттылық <C11 1–100 мг/л 0,1–1,0 мг/л C11–C13 0,1–1,0 мг/л 0,1–<1,0 мг/л C14–C15 – 0,01 мг/л >C16 – –
Бұл химиялық заттар санаты Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) жоғары өндірісті химиялық заттар бағдарламасы аясында бағаланды. Қоршаған ортаға қатысты қабылданбас қауіптер анықталған жоқ.
This category of chemicals was evaluated under the Organisation for Economic Co operation and Development (OECD) high production volume chemicals program. No unacceptable environmental risks were identified.