Кіріспе

Американдық астрофизик (1915–2005)

Филип Моррисон (7 қараша 1915 – 22 сәуір 2005) Массачусетс технология институтының (МИТ) физика профессоры болған. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Манхэттен жобасындағы жұмысымен, сондай-ақ кванттық физика, ядролық физика, жоғары энергиялы астрофизика және SETI салаларындағы кейінгі зерттеулерімен танымал. Карнеги Техника институтының түлегі Моррисон физикаға қызығушылық танытып, оны Берклидегі Калифорния университетінде Дж. Роберт Оппенгеймердің жетекшілігімен оқыды. Ол сонымен қатар Коммунистік партияға да мүше болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Чикаго университетіндегі Манхэттен жобасының металлургиялық зертханасына қосылды, онда Юджин Вигнермен бірге ядролық реакторларды жобалау бойынша жұмыс істеді. 1944 жылы ол Нью-Мексикодағы Манхэттен жобасының Лос-Аламос зертханасына көшті, онда Джордж Кистиаковскиймен бірге имплозиялық типтегі ядролық қаруды іске қосу үшін қажетті жарылғыш линзаларды әзірледі. Моррисон "Тринити" сынақ құрылғысының ядросын "Додж" седанының артқы орындығында сынақ алаңына жеткізді. "Альберта" жобасының техникалық тобының жетекшісі ретінде ол Хиросима мен Нагасаки қалаларын атомдық бомбамен бомбалауға қатысқан ұшақтарға атом бомбаларын тиеуге көмектесті. Соғыс аяқталғаннан кейін ол Манхэттен жобасының аясында Хиросимаға сапар шегіп, келтірілген зиянды бағалауға қатысты. Соғыстан кейін ол ядролық қаруды таратпауды қолдаушыға айналды. Ол "Атом ғалымдарының бюллетені" журналына мақалалар жазды және Америка ғалымдарының федерациясын және Қорғаныс және қарусыздандыру зерттеулер институтын құруға көмектесті. 1950 жылдары жұмысын жалғастырып, академиялық қызметін сақтап қалған, бұрынғы коммунистердің саналы түрде аз санын құрады, бірақ оның зерттеулері ядролық физикадан астрофизикаға қарай бағытталды. Ол ғарыш сәулелері туралы мақалалар жариялады, ал 1958 жылғы мақаласы гамма сәулелері астрономиясының туылуының бастауы деп есептеледі. Ол сонымен қатар ғылыми-популярлық кітаптар мен мақалалар жазғанымен және телеарналарда сұхбат бергенімен де белгілі болды.

Ерте өмір және білім

Филип Моррисон 1915 жылғы 7 қарашада Нью-Джерси штатының Сомервилл қаласында Мозес Моррисон мен Тилли Розенблумның жалғыз ұлы ретінде дүниеге келді. Оның Гейл есімді кіші қарындасы болған. Ол екі жасында отбасымен бірге Питтсбургке көшіп келді. Төрт жасында полиомиелитке шалдығып, салдарынан бір аяғына калипер тағып, өмірінің соңғы жылдарын мүгедектер коляскасында өткізді. Полиомиелитке байланысты Моррисон үшінші сыныпқа дейін мектепке бара алмады. Орта мектепті бітіргеннен кейін Карнеги Тех институтына түсіп, электротехника мамандығын таңдады. Бірақ ол физикаға қызығушылық танытты. 1936 жылы ғылым бакалавры (B.Sc.) дәрежесін алды. Содан кейін ол Калифорния университетіне (Беркли) оқуға түсіп, 1940 жылы Дж. Роберт Оппенгеймердің жетекшілігімен теориялық физикадан докторлық диссертациясын қорғады. Диссертациясының тақырыбы – "Атомдық электродинамиканың үш мәселесі". 1938 жылы Моррисон орта мектепте танысқан және Карнеги Тех институтын бітірген Эмили Крамерге үйленді. Олар 2002 жылы Филис қайтыс болғанға дейін бірге өмір сүрді.

Манхэттен жобасы

Философиялық дәрежесін бітіргеннен кейін Моррисон Сан-Франциско мемлекеттік колледжінде оқытушы болып жұмыс істеді. 1941 жылы ол Иллинойс университетінде оқытушы болды. 1942 жылдың желтоқсан айында, Екінші дүниежүзілік соғыс әлемді шарлап жатқан кезде, Роберт Ф. Кристи оны 1943 жылдың қаңтарында Чикаго университетіндегі Манхэттен жобасының металлургиялық зертханасына қабылдады. Ол жерде ол Юджин Вигнермен бірге ядролық реакторларды жобалау бойынша жұмыс істеді. Германияның ядролық энергия жобасынан туындаған қауіпті ескере отырып, Моррисон Манхэттен жобасының директоры, бригадир генерал Лесли Р. Гроувзді, осы жоба туралы ақпарат жинау мақсатында Альсос миссиясын бастауға көндірді. 1944 жылдың ортасында Чикагодағы жұмыстар аяқталысымен Моррисон Нью-Мексикодағы Манхэттен жобасының Лос-Аламос зертханасына топ жетекшісі ретінде ауысты. Оның алғашқы міндеті бомба үшін қанша плутоний қажеттігін анықтау болды. Ол оның жеткілікті екенін есептеді. Содан кейін ол Джордж Кистиаковскиймен бірге имплозиялық типтегі ядролық қаруды іске қосу үшін қажетті жарылғыш линзалардың жобасын жасады. Моррисон "Тринити" сынақ құрылғысының ядросын "Додж" седанының артқы орындығында сынақ алаңына жеткізді. Ол 1945 жылдың 16 шілдесінде өткен сынаққа куә болды және осы сынақ туралы есеп дайындады. Бір айдан кейін, "Альберта" жобасының командасын басқара отырып, ол Хиросима мен Нагасакиге атом бомбаларын тиеуге көмектесті, олар атомдық бомбалауға қатысты. Соғыс аяқталғаннан кейін Моррисон мен Роберт Сербер Манхэттен жобасының аясында Хиросимаға сапар шегіп, келтірілген зиянды бағалауға қатысты.

Белсенділік

Моррисон Лос-Аламосқа оралды және 1946 жылға дейін онда қалды. Ол Эрнест О. Лоуренстің Берклиге оралу туралы ұсынысын қабылдамады, керісінше Ханс Бетеден Корнелл университетінің физика факультетінде оған қосылуға шақыруды қабылдады. Хиросимада атом бомбасы салдарынан туған қирауды көргеннен кейін Моррисон ядролық қаруды көбейтуге қарсы күрестің жақтасы болды. Ол "Атом ғалымдарының бюллетені" басылымына мақалалар жазды және Америка ғалымдары федерациясын және Қорғаныс және қарусыздандыру зерттеулер институтын құруға көмектесті. Ол Моррисонға академиялық еңбегінен басқа қызметтерді тоқтатуды бұйырды. Моррисон 1954 жылы осы талапқа келісті. 1999 жылы жазушы Джереми Стоун Моррисонның кеңестік шпион "Персей" болғанын мәлімдеді, бірақ Моррисон бұл айыптаманы күшті және сенімді түрде жоққа шығарды. Стоун оның жоққа шығаруын қабылдады.

Академиялық жұмыс

Моррисон 1940 жылы Леонард И. Шифпен бірге мақала жазды, онда олар K электронды тұтқындау процесінде пайда болатын гамма сәулелерін есептеп шығарды. Соғыстан кейін Корнелл университетіне оралған Моррисон ядролық физика саласындағы жұмысын жалғастырды, Бетемен бірлесіп салыстырмалы түрде жаңа саланың алғашқы еңбектерінің бірі – «Элементар ядролық теория» (1952) атты оқулығын жасады. Саяси көзқарастарына байланысты Моррисонның назары жұлдыздарға ауыса бастады. 1954 жылы ол Бруно Росси мен Станислав Олбертпен бірге Энрико Фермидің ғарыш сәулелерінің галактика арқылы қалай таралатыны туралы теориясын зерттеген мақала жариялады. Моррисон 1957 жылы ғарыш сәулелерінің пайда болуына қатысты теорияларды қарастырды. 1958 жылы «Nuovo Cimento» журналында жарияланған мақала гамма сәулелері астрономиясының тууына бастау бергені саналады. Джузеппе Кокконимен бірлесіп, Моррисон 1959 жылы жұлдызаралық байланысты іздеуде микротолқындардың мүмкіндіктерін ұсынатын мақала жариялады, бұл қазіргі SETI бағдарламасының бір бөлігі. Бұл ғарыздан тыс интеллектіні анықтау бойынша жасалған алғашқы ұсыныстардың бірі болды. Ол: «Жетістікке жету мүмкіндігін бағалау қиын, бірақ егер біз ешқашан іздемесек, жетістікке жету ықтималдығы нөлге тең», – деп мойындады. Моррисон 1964 жылға дейін Корнеллде қалды, содан кейін Массачусетс технология институтына (МТИ) өтті. Ол қалған өмірін сол жерде өткізді. 1963 жылы студенті Джеймс Фелтенмен бірлесіп жұмыс істеген Моррисон кері Комптон шашырауының әсерін зерттеді, бұл ғарыш рентген және гамма сәулелерінің маңызды көзі болып табылады. МТИ-де Моррисон Бруно Россидің рентген тобымен және жақын жердегі Америка Ғылым және Инженерлік институтында Риккардо Джаккони тобымен бірікті. Моррисон рентген және гамма сәулелері арқылы ғаламды зерттеуге белсенді қатысты. 1960 жылы ол пульсарлар мен квазарлардың ұқсастығын атап өтті. Ол 1976 жылы осы мәселеге қайта оралып, өзінің моделін Cygnus A радиогалактикасына қолданды.

БАҚ-тағы жұмыс

Моррисон көптеген кітаптарымен және теледидар бағдарламаларымен танымал болды. 1949-1976 жылдары аралығында 68 ғылыми мақала жазды, оның он саны Scientific American журналында жарияланды. 1977 жылы «Онның күші» фильміне түсірілген сценарийдің авторы және баяндаушысы болды. 1982 жылы әйелі Филиспен бірге осы материалды кофе үстеліне қоятын кітапқа айналдырды. Сонымен қатар, ол 1980 жылы «Ақ жерге нысана?» ғылыми деректі фильмінде өз ролінде ойнады. 1987 жылы PBS телеарнасы оның жетекшісі болған, «Ақиқат сақинасы: Біз нені қалай білеміз?» атты алты бөлімді мини-сериалын көрсетті. Бұған қоса, ол 1965 жылдан бастап Scientific American журналында ғылыми кітаптар туралы мақалалар жазып, рецензия берді. Өмірінің соңғы жылдары Стратегиялық қорғаныс жобасын сынады. Ол «Қышқы соғыс» және ядролық қарулану жарысына қатысты бірнеше кітаптың авторы немесе тең авторы болды, олардың ішінде «Жайлау: қорғаныс құны» (1979), «Ядролық альманах» (1984), «Үміттенуге жеткілікті себеп» (1998), «Көзілдіріктен арғы жақ» (1993) кітаптары бар.

Тану

Моррисон Америка физика қоғамының мүшесі және 1973 жылдан 1976 жылға дейін Америка ғалымдары федерациясының төрағасы болды. Ол сонымен қатар Ұлттық ғылым академиясының, Халықаралық астрономиялық одақтың, Америка физика мұғалімдері қауымдастығының, Америка өнер және ғылым академиясының және Америка философиялық қоғамының мүшесі болды. Ол Нью-Йорк ғылым академиясының Президенттік сыйлығы мен Прегель сыйлығын, Гравитация қорының Бабсон сыйлығын, Ғылымды дамыту жөніндегі Америка қауымдастығының Вестингауз ғылыми жазу сыйлығын, Америка физика мұғалімдері қауымдастығының Оерстед медалін, Дикинсон колледжінің Пристли медальонын, Миннесота ғылым музейінің қоғамдық ғылым медалін, Америка физика институтының Эндрю Джемант сыйлығын, Джон П. Макговерн ғылым және қоғам сыйлығын, Уильям Проктер ғылыми жетістіктері үшін сыйлығын алды.

Танымал мәдениетте

Кристофер Ноланның 2023 жылы түсірген "Оппенгеймер" фильмінде Моррисон рөлін актер Харрисон Гилбертсон сомдады.