Эдвард Теллер: Сутек бомбының әкесі және ғылымдағы үлесі

Кіріспе

Венгр-американдық ядролық физик (1908–2003)

Эдвард Теллер (Teller Ede; 15 қаңтар 1908 – 9 қыркүйек 2003) – американдық теориялық физик және химиялық инженер, ол бұқаралық халық арасында «сутекті бомбаның әкесі» және Теллер-Улам конструкциясының жасаушыларының бірі ретінде танымал. 1908 жылы Австро-Мажарстанда дүниеге келген Теллер 1930 жылдары АҚШ-қа эмиграциялады, ол «марсиандар» деп аталған көптеген белгілі венгр ғалымдарының бірі болды. Ол ядролық және молекулалық физика, спектроскопия (әсіресе Яхн-Теллер және Реннер-Теллер эффектілері) және беттік физика салаларына көптеген үлес қосты. Энрико Фермидің бета-бөлініс теориясын Гамов-Теллер өтулері арқылы кеңейтуі оның қолданылуында маңызды қадам болды, ал Яхн-Теллер эффектісі мен Брунауэр-Эммет-Теллер (BET) теориясы бастапқы формуларын сақтап, физика мен химияның негізгі құралдары болып табылады. Теллер Томас-Ферми теориясына, тығыздық функционалдық теориясының алға басушысы, күрделі молекулаларды кванттық механикалық тұрғыдан қарастырудағы қазіргі заманғы стандартты құралға үлес қосты. 1953 жылы Николас Метрополис, Арианна Розенблут, Маршалл Розенблут және Аугуста Теллермен бірлесіп, статистикалық механикаға Монте-Карло әдісін және Бэйес статистикасындағы Марков тізбегі Монте-Карло әдебиетін қолданудың стандартты бастапқы нүктесі болып табылатын мақаланың авторы болды. Теллер алғашқы атом бомбасын жасаған «Манхэттен жобасының» ерте мүшесі болды. Ол алғашқы синтездік қаруды жасауға күшті күш салды, бірақ синтездік бомбалар соғыс аяқталғаннан кейін ғана пайда болды. Ол Лоуренс Ливермор ұлттық зертханасын құрды және оның директоры немесе директорының орынбасары болды. Бұрынғы Лос-Аламос зертханасының басшысы Дж. Роберт Оппенгеймердің қауіпсіздік рұқсаты туралы тыңдаудағы оның әсерлі қарсы куәлігінен кейін ғылыми қауым Теллерді жақтырмады. Теллер АҚШ үкіметі мен әскери зерттеулер институтынан, әсіресе ядролық энергияны дамыту, күшті ядролық қарулану және белсенді ядролық сынақ бағдарламасын қолдау үшін қолдау ала берді. Өмірінің соңында ол әскери және азаматтық проблемаларды шешуге бағытталған даулы технологиялық шешімдерді жақтады, соның ішінде Аляскада термоядролық жарылыс арқылы жасанды портыны қазу жоспары («Project Chariot» деп аталды) және Рональд Рейганның Стратегиялық қорғаныс бастамасы. Теллер Энрико Ферми сыйлығымен және Альберт Эйнштейн сыйлығымен марапатталды. 2003 жылдың 9 қыркүйегінде Калифорния штатының Стэнфорд қаласында 95 жасында қайтыс болды.

Edward Teller (Teller Ede; January 15, 1908 – September 9, 2003) was a Hungarian American theoretical physicist and chemical engineer who is known colloquially as "the father of the hydrogen bomb" and one of the creators of the Teller–Ulam design. Born in Austria Hungary in 1908, Teller emigrated to the United States in the 1930s, one of the many so called "Martians", a group of prominent Hungarian scientist émigrés. He made numerous contributions to nuclear and molecular physics, spectroscopy (in particular the Jahn–Teller and Renner–Teller effects), and surface physics. His extension of Enrico Fermi's theory of beta decay, in the form of Gamow–Teller transitions, provided an important stepping stone in its application, while the Jahn–Teller effect and the Brunauer–Emmett–Teller (BET) theory have retained their original formulation and are still mainstays in physics and chemistry. Teller made contributions to Thomas–Fermi theory, the precursor of density functional theory, a standard modern tool in the quantum mechanical treatment of complex molecules. In 1953, with Nicholas Metropolis, Arianna Rosenbluth, Marshall Rosenbluth, and Augusta Teller, Teller co authored a paper that is a standard starting point for the applications of the Monte Carlo method to statistical mechanics and the Markov chain Monte Carlo literature in Bayesian statistics. Teller was an early member of the Manhattan Project, which developed the first atomic bomb. He made a serious push to develop the first fusion based weapons, but ultimately fusion bombs only appeared after World War II. He co founded the Lawrence Livermore National Laboratory and was its director or associate director. After his controversial negative testimony in the Oppenheimer security clearance hearing of his former Los Alamos Laboratory superior, J. Robert Oppenheimer, the scientific community ostracized Teller. Teller continued to find support from the U. S. government and military research establishment, particularly for his advocacy for nuclear energy development, a strong nuclear arsenal, and a vigorous nuclear testing program. In his later years, he advocated controversial technological solutions to military and civilian problems, including a plan to excavate an artificial harbor in Alaska using a thermonuclear explosive in what was called Project Chariot, and Ronald Reagan's Strategic Defense Initiative. Teller was a recipient of the Enrico Fermi Award and the Albert Einstein Award. He died on September 9, 2003, in Stanford, California, at 95.

Ерте өмір және еңбек

Эде Теллер 1908 жылдың 15 қаңтарында Австрия-Мажарстанның Будапешт қаласында еврей отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы – пианист Илона (туған тегі Дойч) және адвокат Макс Теллер. Ол Будапешттегі Минта гимназиясында оқыды. Теллер агностик болған. Кейін ол былай деп жазды: «Дін мәселесі біздің отбасымызда талқыланбады, тіпті айтылмады да. Менің діни білімімнің жалғыз себебі – Минта гимназиясының барлық оқушылар өз діндері бойынша сабақтарға қатысуын талап еткені болды. Біз отбасымымен бірге тек бір мейрамды тойлағанбыз – Күнәнің кешірілу күні, сол күні барлығымыз ораза ұстағанбыз. Әкем демалыс күндері мен еврей мейрамдарында ата-анасы үшін дұға оқыған. Мен Құдай туралы ойымды қалыптастырғанда, Ол бар болса қандай керемет болар еді дейтінмін: Бізге Ол өте қажет, бірақ мыңдаған жылдар бойы Оны көрмедік». Теллер кеш сөйлейтін, бірақ сандарға қызығушылық танытып, ойын үшін үлкен сандарды санап шығарған. 1926 жылы Теллер Миклош Хорти режимінде дискриминациялық «numerus clausus» ережесіне байланысты Венгриядан Германияға кетіп қалды. Жастық шағында Венгриядағы саяси ахуал мен төңкерістер оған коммунизм мен фашизмге деген жеккөрушілік сезімін ұялатты. 1926-1928 жылдары Теллер Карлсруэ университетінде математика мен химияны оқыды және химиялық инженерия бойынша ғылым бакалавры дәрежесін алды. Бір күні ол физикамен айналысуына Герман Марк себепкер болғанын айтты. Марк – қонақ профессор болған, молекулалық спектроскопия бойынша лекцияларын тыңдағаннан кейін, физикадағы жаңа идеялар химияның шекарасын түбегейлі өзгертіп жатқанын түсіндірді. Марк биохимияны түсіну үшін маңызды полимер химиясының маманы болды және оған Луи де Брольдің кванттық физикадағы маңызды жаңалықтарын үйретті. Марк лекциялары Теллерді физикаға ауысуға ынталандырды. Әкесіне мамандық ауыстыру ниетімен бөліскеннен кейін, әкесі қатты уайымдап, онымен кездесу үшін және мектептегі профессорларымен сөйлесу үшін келді. Химиялық инженерия бойынша диплом жақсы жалақы алатын жұмысқа жол ашатын болса, физика мамандығы бойынша мансаптық жол соншалықты анық емес еді. Әкесі мен профессорлардың әңгімелерін Теллер естімеді, бірақ нәтижесінде ол физикамен айналысуға әкесінің рұқсатын алды. Кейін Теллер Мюнхен университетінде Арнольд Зоммерфельд басшылығымен физиканы оқыды. 1928 жылдың 14 шілдесінде, Мюнхенде студент кезінде, Альп тауларына саяхатқа баратын пойызға отыру үшін трамвайда секіріп түсті. Ол құлап, дөңгелек оның оң аяғын жарылуға жақын келді. Өмірінің соңына дейін ол сүйініп жүрді және кейде жасанды аяқ киіп жүрді. Ол ішкен ауырсыну басушы дәрілер оның ойлау қабілетіне кедері келтірді, сондықтан оларды қабылдауды тоқтатты, орнына өзінің ерік күшімен ауырсынуды жеңуге тырысты, плацебо әсерін де пайдаланды, яғни дәрі ішкенін емес, су ішкенін өзіне-өзі ұқтырды. Вернер Гейзенберг Теллердің апатты жеңуіне оның мықты рухы себеп болғанын айтты, емес стоицизм. 1929 жылы Теллер Лейпциг университетіне ауысты, онда 1930 жылы Вернер Гейзенберг басшылығымен физика ғылымдарының докторы ғылымын қорғады. Теллердің диссертациясы сутегі молекулалық ионының кванттық механикалық тұрғысынан қарастырылған алғашқы дәл зерттемелерінің біріне арналған. Сол жылы ол орыс физиктері Джордж Гамов пен Лев Ландаумен дос болды. Теллердің чех физигі Георг Плачекпен өмір бойына созылған достығы оның ғылыми және философиялық дамуы үшін өте маңызды болды. 1932 жылы Плачек оның Римде Энрико Фермимен бірге жазғы демалысқа баруын ұйымдастырды, осылайша Теллердің ғылыми мансабын ядролық физика саласына бағыттап берді. 1930 жылы Теллер Геттинген университетіне көшті, ол кезде Макс Борн мен Джеймс Франк қатысуымен әлемдегі физиканың ірі орталықтарының бірі болып есептелді. Бірақ 1933 жылдың қаңтарында Адольф Гитлер Германияның рейхсканцлері болғаннан кейін Германия еврейлер үшін қауіпті болды, сондықтан ол Халықаралық құтқару комитетінің көмегімен елден кетіп қалды. Ол қысқа уақытқа Англияға барып, содан кейін бір жылға Копенгагенге көшіп, Нильс Бордың басшылығымен жұмыс істеді. 1934 жылдың ақпанында ол ұзақ уақыт бойы сүйіп келген әйелі Аугуста Мария "Мици" (айтылуы "Мицци") Харканиге үйленді, ол оның досының қарындасы болды. Мици кальвинист христиан болғандықтан, Эдвард пен олар кальвинист шіркеуінде некелесті. 1934 жылдың қыркүйегінде Англияға оралды. Мици Питтсбургте оқыған және Америка Құрама Штаттарына қайта оралуды қалаған. Оның мүмкіндігі 1935 жылы туды, Джордж Гамовтың арқасында Теллер Джордж Вашингтон университетінде физика профессоры болып жұмыс істеуге шақырылды, онда ол 1941 жылға дейін Гамовпен бірге жұмыс істеді. 1937 жылы Джордж Вашингтон университетінде Теллер Ян-Теллер эффектін болжады, ол белгілі бір жағдайларда молекулаларды бұрмалайды, бұл металдардың химиялық реакцияларына және әсіресе кейбір металдық бояулардың түсіне әсер етеді. Теллер мен Герман Артур Ян бұл құбылысты таза математикалық физиканың бір бөлігі ретінде талдады. Стивен Брунауэр мен Пол Хью Эмметтпен бірлесіп Теллер беттік физика мен химияға да маңызды үлес қосты: сонымен аталатын Брунауэр-Эмметт-Теллер (BET) изотермасы. Теллер мен Мици 1941 жылдың 6 наурызында АҚШ азаматтығына қабылданды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Теллер соғысқа үлес қосуды қалады. Белгілі Caltech аэродинамигі және оның отандасы Теодор фон Карманның кеңесімен Теллер өзінің досы Ханс Бетемен бірге шок толқындарының таралу теориясын жасауға қатысты. Кейінірек олардың осы толқынның артындағы газдың мінез-құлқына берген түсіндірмелері зымырандардың атмосфераға қайта кіргенін зерттеуші ғалымдарға пайдалы болды.

Ede Teller was born on January 15, 1908, in Budapest, Austria Hungary, into a Jewish family. His parents were Ilona (née Deutsch), a pianist, and Max Teller, an attorney. He attended the Minta Gymnasium in Budapest. Teller was an agnostic. "Religion was not an issue in my family", he later wrote, "indeed, it was never discussed. My only religious training came because the Minta required that all students take classes in their respective religions. My family celebrated one holiday, the Day of Atonement, when we all fasted. Yet my father said prayers for his parents on Saturdays and on all the Jewish holidays. The idea of God that I absorbed was that it would be wonderful if He existed: We needed Him desperately but had not seen Him in many thousands of years." Teller was a late talker, but he became very interested in numbers and for fun calculated large numbers in his head. Teller left Hungary for Germany in 1926, partly due to the discriminatory numerus clausus rule under Miklós Horthy's regime. The political climate and revolutions in Hungary during his youth instilled a lingering animosity toward Communism and Fascism. From 1926 to 1928, Teller studied mathematics and chemistry at the University of Karlsruhe, from which he graduated with a Bachelor of Science in chemical engineering. He once stated that the person who was responsible for his becoming a physicist was Herman Mark, who was a visiting professor, after hearing lectures on molecular spectroscopy where Mark made it clear to him that it was new ideas in physics that were radically changing the frontier of chemistry. Mark was an expert in polymer chemistry, a field which is essential to understanding biochemistry, and Mark taught him about the leading breakthroughs in quantum physics made by Louis de Broglie, among others. It was his exposure to Mark's lectures that initially motivated Teller to switch to physics. After informing his father of his intent to switch, his father was so concerned that he traveled to visit him and speak with his professors at the school. While a degree in chemical engineering was a sure path to a well paying job at chemical companies, there was not such a clear cut route for a career with a degree in physics. He was not privy to the discussions his father had with his professors, but the result was that he got his father's permission to become a physicist. Teller then attended the University of Munich, where he studied physics under Arnold Sommerfeld. On July 14, 1928, while still a student in Munich, while riding a streetcar to catch a train for a hike in the nearby Alps, he jumped off the car while it was still moving. He fell, and the wheel nearly severed his right foot. For the rest of his life, he walked with a limp, and on occasion he wore a prosthetic foot. The painkillers he was taking were interfering with his thinking, so he decided to stop taking them, instead using his willpower to deal with the pain, including use of the placebo effect, by which he convinced himself that he had taken painkillers rather than water. Werner Heisenberg said that it was the hardiness of Teller's spirit, rather than stoicism, that allowed him to cope so well with the accident. In 1929, Teller transferred to the University of Leipzig where in 1930, he received his PhD in physics under Heisenberg. Teller's dissertation dealt with one of the first accurate quantum mechanical treatments of the hydrogen molecular ion. That year, he befriended Russian physicists George Gamow and Lev Landau. Teller's lifelong friendship with a Czech physicist, George Placzek, was also very important for his scientific and philosophical development. It was Placzek who arranged a summer stay in Rome with Enrico Fermi in 1932, thus orienting Teller's scientific career in nuclear physics. Also in 1930, Teller moved to the University of Göttingen, then one of the world's great centers of physics due to the presence of Max Born and James Franck, but after Adolf Hitler became Chancellor of Germany in January 1933, Germany became unsafe for Jewish people, and he left through the aid of the International Rescue Committee. He went briefly to England, and moved for a year to Copenhagen, where he worked under Niels Bohr. In February 1934 he married his long time girlfriend Augusta Maria "Mici" (pronounced "Mitzi") Harkanyi, who was the sister of a friend. Since Mici was a Calvinist Christian, Edward and she were married in a Calvinist church. He returned to England in September 1934. Mici had been a student in Pittsburgh and wanted to return to the United States. Her chance came in 1935, when, thanks to George Gamow, Teller was invited to the United States to become a professor of physics at George Washington University, where he worked with Gamow until 1941. At George Washington University in 1937, Teller predicted the Jahn–Teller effect, which distorts molecules in certain situations; this affects the chemical reactions of metals, and in particular the coloration of certain metallic dyes. Teller and Hermann Arthur Jahn analyzed it as a piece of purely mathematical physics. In collaboration with Stephen Brunauer and Paul Hugh Emmett, Teller also made an important contribution to surface physics and chemistry: the so called Brunauer–Emmett–Teller (BET) isotherm. Teller and Mici became naturalized citizens of the United States on March 6, 1941. When World War II began, Teller wanted to contribute to the war effort. On the advice of the well known Caltech aerodynamicist and fellow Hungarian émigré Theodore von Kármán, Teller collaborated with his friend Hans Bethe in developing a theory of shock wave propagation. In later years, their explanation of the behavior of the gas behind such a wave proved valuable to scientists who were studying missile re entry.

Лос-Аламос зертханасы

1942 жылы Теллер Роберт Оппенгеймердің Калифорния университетінде (Беркли) өткен, алғашқы ядролық қаруды жасауға бағытталған АҚШ-тың «Манхэттен» жобасының бастауы туралы жазғы жоспарлау семинарына шақырылды. Оған бірнеше апта бұрын досы және әріптесі Энрико Фермимен атом соғысының мүмкіндіктері туралы әңгімелескен еді. Ферми ядролық бөлінуге негізделген қарудың ядролық синтез реакциясын іске қосуға пайдалы болатынын айтқан. Теллер Фермиге бұл идеяның неге жұмыс істемейтінін түсіндіргенімен, мүмкіндікке қызығушылық танытып, атом бомбасын жасау туралы ойдан тез жалықты, әйтсе де ол әлі аяқталмаған еді. Берклидегі сессияда Теллер ядролық бөліну қаруын талқылаудан ауысып, «Супер» деп атаған ядролық синтез қаруын жасау мүмкіндігін қарастырды – бұл сутек бомбасының алғашқы тұжырымдамасы еді. Чикаго университетінің физика кафедрасының төрағасы Артур Комптон Колумбия, Принстон, Чикаго және Калифорния университеттерінің (Беркли) уран зерттеулерін үйлестірді. Келіспеушіліктер мен қайталауды болдырмау үшін Комптон ғалымдарды Чикагодағы металлургиялық зертханаға жіберді. Теллер мен Мичи қазір Америка азаматтары болғанымен, олардың жау елдерінде туыстары болды, сондықтан Теллер алдымен Чикагоға бармады. 1943 жылдың басында Лос-Аламос зертханасының құрылысы басталды. Опенгеймер директоры болып тағайындалған зертхананың мақсаты атом бомбасын жасау еді. Теллер 1943 жылдың наурыз айында сол жерге көшіп барды. Лос-Аламоста Теллер түнгі уақытта фортепиано тартып көршілерін ашуландырды. Теллер 1945 жылдың шілдесінде «Тринити» ядролық сынағын (көзді қорғап) бақылаған азақ ғалымның бірі болды, оның орнына жерге жатып, арқасын бұру туралы бұйрыққа бағынбады. Кейін ол атом жарқырауының «қараңғы бөлмедегі пердені ашқандай, кең жарық шашырағандай» болғанын айтты.

In 1942, Teller was invited to be part of Robert Oppenheimer's summer planning seminar at the University of California, Berkeley, on the origins of the Manhattan Project, the U. S. effort to develop the first nuclear weapons. A few weeks earlier, Teller had been meeting with his friend and colleague Enrico Fermi about the prospects of atomic warfare, and Fermi had nonchalantly suggested that perhaps a weapon based on nuclear fission could be used to set off an even larger nuclear fusion reaction. Even though he initially explained to Fermi why he thought the idea would not work, Teller was fascinated by the possibility and was quickly bored with the idea of "just" an atomic bomb even though this was not yet anywhere near completion. At the Berkeley session, Teller diverted discussion from the fission weapon to the possibility of a fusion weapon—what he called the "Super", an early conception of the hydrogen bomb. Arthur Compton, the chairman of the University of Chicago physics department, coordinated the uranium research of Columbia University, Princeton University, the University of Chicago, and the University of California, Berkeley. To remove disagreement and duplication, Compton transferred the scientists to the Metallurgical Laboratory at Chicago. Even though Teller and Mici were now American citizens, they had relatives in enemy countries, so Teller did not at first go to Chicago. In early 1943, construction of the Los Alamos Laboratory Los Alamos, New Mexico began. With Oppenheimer as its director, the laboratory's purpose was to design an atomic bomb. Teller moved there in March 1943. In Los Alamos, Teller managed to annoy his neighbors by playing piano late at night. Teller was one of the few scientists to actually watch (with eye protection) the Trinity nuclear test in July 1945, rather than follow orders to lie on the ground with backs turned. He later said that the atomic flash "was as if I had pulled open the curtain in a dark room and broad daylight streamed in".

Оппенгеймер таласы

Теллер 1954 жылы Оппенгеймердің қауіпсіздік рұқсаты туралы тыңдауда Оппенгеймерге қарсы куәлік бергенде дау тудырды. Теллер Оппенгеймермен Лос-Аламоста ядролық бөліну және ядролық синтез зерттеулеріне қатысты мәселелер бойынша көп рет қақтығысқан болатын. Оппенгеймердің тыңдауы кезінде ол ғылыми қауымдастықтың жалғыз мүшесі болып, Оппенгеймерге қауіпсіздік рұқсатын берудің қажеті жоқ деп мәлімдеді. Атом энергиясы жөніндегі комиссияның (АЭК) адвокаты Роджер Робб сот отырысында одан: «Сіз доктор Оппенгеймердің АҚШ-қа адал емес екенін ұсынуды жоспарлап отырсыз ба?» деп сұрағанда, Теллер былай деп жауап берді: «Мен мұндай нәрсені ұсынғым келмейді. Мен Оппенгеймерді өте зиялы және күрделі тұлға ретінде білемін, және оның ниеттерін талдауға тырысуым мен үшін артық әрекет болар еді және дұрыс болмас еді. Бірақ мен әрқашан және қазір де оның АҚШ-қа адал екеніне сендім. Мен осыған сенемін және керісінше нақты дәлелдер келтірілгенше соған сене беремін». Одан бірден Оппенгеймерді «қауіпсіздікке қауіп төндіретін» тұлға деп санай ма деп сұрағанда, ол былай деп куәлік берді: «Мен доктор Оппенгеймердің көптеген жағдайларда қалай әрекет еткенін көрдім – мен доктор Оппенгеймердің қалай әрекет еткенін түсіндім – мен үшін түсіну өте қиын болды. Мен оның көптеген мәселелері бойынша мүлдем келіспедім, ал оның іс-әрекеттері маған жаңсақ және күрделі болып көрінді. Осы деңгейде мен осы елдің өмірлік мүдделерін жақсырақ түсінетін және сондықтан көбірек сенетін қолдарда көргім келеді. Осы шектеулі мағынада, мемлекеттік мәселелер басқалардың қолында болса, мен жеке өзімді қызықтырар едім. Оппенгеймердің қауіпсіздік рұқсаты тыңдаулардан кейін алынып тасталды. Теллердің бұрынғы әріптестерінің көпшілігі оның куәлігін мақұлдамады және ол ғылыми қауымдастықтың көп бөлігінен шеттетілді. Теллер әрқашан оның куәлігі Оппенгеймерге едәуір зиян келтірмегенін айтты. 2002 жылы Теллер Оппенгеймердің қауіпсіздік тыңдауынан «құрылыс қиратылмағанын», бірақ «саяси мәселелерде көмек сұраудан бас тартқанын» мәлімдеді. Ол оның сөздері асыра сілтеу болғанын айтты, өйткені ол орыстарға көмектесу үшін Оппенгеймерге жүгінген Хаакон Шевалие туралы Оппенгеймердің дереу хабарламағаны туралы жаңа ғана білгенін мәлімдеді. Теллер кейіннен ойланып, басқаша жауап берер едім деді.

Teller became controversial in 1954 when he testified against Oppenheimer at Oppenheimer's security clearance hearing. Teller had clashed with Oppenheimer many times at Los Alamos over issues relating both to fission and fusion research, and during Oppenheimer's hearing he was the only member of the scientific community to state that Oppenheimer should not be granted security clearance. Asked at the hearing by Atomic Energy Commission (AEC) attorney Roger Robb whether he was planning "to suggest that Dr. Oppenheimer is disloyal to the United States", Teller replied that:I do not want to suggest anything of the kind. I know Oppenheimer as an intellectually most alert and a very complicated person, and I think it would be presumptuous and wrong on my part if I would try in any way to analyze his motives. But I have always assumed, and I now assume that he is loyal to the United States. I believe this, and I shall believe it until I see very conclusive proof to the opposite. He was immediately asked whether he believed that Oppenheimer was a "security risk", to which he testified:
blockquote|In a great number of cases I have seen Dr. Oppenheimer act—I understood that Dr. Oppenheimer acted—in a way which for me was exceedingly hard to understand. I thoroughly disagreed with him in numerous issues and his actions frankly appeared to me confused and complicated. To this extent I feel that I would like to see the vital interests of this country in hands which I understand better, and therefore trust more. In this very limited sense I would like to express a feeling that I would feel personally more secure if public matters would rest in other hands. Oppenheimer's security clearance was revoked after the hearings. Most of Teller's former colleagues disapproved of his testimony and he was ostracized by much of the scientific community. Teller always insisted that his testimony had not significantly harmed Oppenheimer. In 2002, Teller contended that Oppenheimer was "not destroyed" by the security hearing but "no longer asked to assist in policy matters". He claimed his words were an overreaction, because he had only just learned of Oppenheimer's failure to immediately report an approach by Haakon Chevalier, who had approached Oppenheimer to help the Russians. Teller said that, in hindsight, he would have responded differently.

АҚШ үкіметі жұмысы және саяси үгіт-насихат

Оппенгеймерге байланысты даудан кейін Теллер ғылыми қауымның көп бөлігінен шеттетілді, бірақ үкімет пен әскери ғылым салаларында әлі де қадірленді. Ядролық энергияны дамыту, күшті ядролық қару-жарақ және белсенді ядролық сынақтар бағдарламасын қолдаумен қатар, ол 1940 жылдардың соңында АЭК-тің Реакторларды қорғау комитетінің төрағасы ретінде ядролық реакторлардың қауіпсіздік стандарттарын әзірлеуге көмектесті. 1950 жылдардың соңында ол General Atomics компаниясындағы жұмысты басқарды, онда ядролық балқудың болмауына кепілдік берілген зерттеу реакторлары жобаланды. TRIGA (Оқу, зерттеу, изотоптар, жалпы атом) жүздеген ауруханалар мен университеттерде медициналық изотоптар өндірісі және зерттеулер үшін салынды және пайдаланылды. Теллер кеңестік зымыран қауіпіне қарсы тұру үшін қорғаныс шығындарын арттыруды жақтады. Ол Рокфеллер ағайындары қаржылаған Арнайы зерттеулер жобасының әскери комиссиясының 1958 жылғы есебіне қол қойды, онда Американың әскери бюджетін жыл сайын 3 миллиард долларға ұлғайту қажеттігі айтылды. 1956 жылы ол "Нобска" жобасы деп аталған су асты кемелерге қарсы күрес конференциясына қатысты, онда мұхитты зерттеуден ядролық қаруға дейін әртүрлі мәселелер талқыланды. Mark 45 торпедосы үшін кішкентай ядролық оқ-дәріні талқылау кезінде ол Polaris зымыраны үшін физикалық тұрғыдан кішкентай бір мегатондық ядролық оқ-дәріні жасау мүмкіндігі туралы әңгіме қозғады. Лос-Аламос Ұлттық зертханасының өкілі Дж. Карсон Марк бастапқыда мұны істеу мүмкін емес деді. Алайда, доктор Марк соңында жеткілікті кішкентай жарты мегатондық оқ-дәрі жасауға болатынын мәлімдеді. Бұл қуат, шамамен Хиросима бомбасынан отыз есе артық, Әскери-теңіз күштерінің бас штабы адмирал Арли Беркке жеткілікті болды, ол жеке қатысты, және Әскери-теңіз стратегиялық зымырандарын дамытыру жыл соңына қарай Юпитерден Поляриске ауыстырылды. Ол 1958-1960 жылдары Эрнест О. Лоуренспен бірге құрған Лоуренс Ливермор Ұлттық зертханасының директоры болды, содан кейін директордың орынбасары ретінде жұмысын жалғастырды. Ол Берклидегі Ғарыш ғылымдары зертханасын құрған комиссияны басқарды. Сонымен қатар, ол Калифорния университетінде физика профессоры болып қызмет етті. 1975 жылы ол зертханадан да, Берклиден де зейнеткерлікке шықты, Ливермор зертханасының құрметті директоры және Гувер институтының аға ғылыми қызметкері болып тағайындалды. 1989 жылы Венгрияда коммунизм құлағаннан кейін ол туған жеріне бірнеше рет сапар шекті және ондағы саяси өзгерістерге ерекше назар аударды.

After the Oppenheimer controversy, Teller became ostracized by much of the scientific community, but was still quite welcome in the government and military science circles. Along with his traditional advocacy for nuclear energy development, a strong nuclear arsenal, and a vigorous nuclear testing program, he had helped to develop nuclear reactor safety standards as the chair of the Reactor Safeguard Committee to the AEC in the late 1940s, and in the late 1950s headed an effort at General Atomics which designed research reactors in which a nuclear meltdown would be impossible. The TRIGA (Training, Research, Isotopes, General Atomic) has been built and used in hundreds of hospitals and universities worldwide for medical isotope production and research. Teller promoted increased defense spending to counter the perceived Soviet missile threat. He was a signatory to the 1958 report by the military sub panel of the Rockefeller Brothers funded Special Studies Project, which called for a $3 billion annual increase in America's military budget. In 1956 he attended the Project Nobska anti submarine warfare conference, where discussion ranged from oceanography to nuclear weapons. In the course of discussing a small nuclear warhead for the Mark 45 torpedo, he started a discussion on the possibility of developing a physically small one megaton nuclear warhead for the Polaris missile. His counterpart in the discussion, J. Carson Mark from the Los Alamos National Laboratory, at first insisted it could not be done. However, Dr. Mark eventually stated that a half megaton warhead of small enough size could be developed. This yield, roughly thirty times that of the Hiroshima bomb, was enough for Chief of Naval Operations Admiral Arleigh Burke, who was present in person, and Navy strategic missile development shifted from Jupiter to Polaris by the end of the year. He was Director of the Lawrence Livermore National Laboratory, which he helped to found with Ernest O. Lawrence, from 1958 to 1960, and after that he continued as an associate director. He chaired the committee that founded the Space Sciences Laboratory at Berkeley. He also served concurrently as a professor of physics at the University of California, Berkeley. In 1975 he retired from both the lab and Berkeley, and was named director emeritus of the Livermore Laboratory and appointed Senior Research Fellow at the Hoover Institution. After the end of communism in Hungary in 1989, he made several visits to his country of origin, and paid careful attention to the political changes there.

Ядролық жарылыстарды әскери емес мақсаттарда пайдалану

Теллер ядролық жарылғыш заттарды әскери емес мақсатта пайдалануды зерттеудің ең белсенді және танымал жақтаушыларының бірі болды, бұл бағыттағы жұмыстарды АҚШ «Plowshare» операциясы аясында жүргізді. Оның ұсынған ең даулы жобаларының бірі – бірнеше мегатонналық сутек бомбасын қолданып, Аляскадағы Пойнт-Хоуп арқылы көмір және мұнай кен орындарынан ресурстар тасымалдауға арналған, 1,6 шақырымнан аса ұзындығы және 800 метрден аса ені бар терең су айлағын қазу жоспары еді. Атом энергиясы жөніндегі комиссия 1958 жылы Теллердің ұсынысын қабылдап, оған «Project Chariot» деген атау берді. АЭК Аляскадағы нысанды таңдап, оны мемлекеттік меншіктен шығарған кезде, Теллер жоспардың экономикалық тиімділігін жария түрде жақтады, бірақ жергілікті билік өкілдерін жоспардың қаржылық жағынан дұрыс екеніне көндіре алмады. Басқа ғалымдар бұл жобаны жергілікті фауна мен белгіленген аумаққа жақын тұратын инупиат халқы үшін қауіпті деп сынға алды, ал оларға жоспар туралы 1960 жылдың наурызына дейін ресми түрде хабарланбады. Сонымен қатар, айлақ жылдың тоғыз айында мұзбен қапталатын болып шықты. Жобаның қаржылық тұрғыдан тиімсіздігі мен радиацияға байланысты денсаулық сақтау мәселелеріне байланысты, жоба 1962 жылы тоқтатылды. Теллердің қолдауына ие болған тағы бір тәжірибе – Альбертаның солтүстігіндегі құмды мұнайдан мұнай алу жоспары болды, оған «Project Oilsands» деген атау берілді. Бұл жоспар Альберта үкіметінің қолдауын алды, бірақ Канада үкіметі премьер-министр Джон Дифенбекер басшылығымен Канадада ядролық қарудың болуына қарсы болды. Дифенбекер қызметтен кеткеннен кейін, Канада 1963 жылдан 1984 жылға дейін АҚШ-пен ядролық қаруды бөлісу туралы келісім аясында ядролық қаруға ие болды. Теллер сонымен қатар, ядролық бомбаларды күшті дауылдардың зиянын азайту үшін пайдалануды ұсынды. Оның пікірінше, Атлант мұхитында дауылдардың пайда болуына жағдай жасалған кезде, дұрыс орналастырылған ядролық жарылыстардың салдарынан туындайтын жылу, табиғаттың бір үлкен дауыл жасауын күтудің орнына, бірнеше кішкентай дауылдарды тудыруы мүмкін.

Teller was one of the strongest and best known advocates for investigating non military uses of nuclear explosives, which the United States explored under Operation Plowshare. One of the most controversial projects he proposed was a plan to use a multi megaton hydrogen bomb to dig a deep water harbor more than a mile long and half a mile wide to use for shipment of resources from coal and oil fields through Point Hope, Alaska. The Atomic Energy Commission accepted Teller's proposal in 1958 and it was designated Project Chariot. While the AEC was scouting out the Alaskan site, and having withdrawn the land from the public domain, Teller publicly advocated the economic benefits of the plan, but was unable to convince local government leaders that the plan was financially viable. Other scientists criticized the project as being potentially unsafe for the local wildlife and the Inupiat people living near the designated area, who were not officially told of the plan until March 1960. Additionally, it turned out that the harbor would be ice bound for nine months out of the year. In the end, due to the financial infeasibility of the project and the concerns over radiation related health issues, the project was abandoned in 1962. A related experiment which also had Teller's endorsement was a plan to extract oil from the tar sands in northern Alberta with nuclear explosions, titled Project Oilsands. The plan actually received the endorsement of the Alberta government, but was rejected by the Government of Canada under Prime Minister John Diefenbaker, who was opposed to having any nuclear weapons in Canada. After Diefenbaker was out of office, Canada went on to have nuclear weapons, from a US nuclear sharing agreement, from 1963 to 1984. Teller also proposed the use of nuclear bombs to prevent damage from powerful hurricanes. He argued that when conditions in the Atlantic Ocean are right for the formation of hurricanes, the heat generated by well placed nuclear explosions could trigger several small hurricanes, rather than waiting for nature to build one large one.

Ядролық технология және Израиль

Шамамен жиырма жыл бойы Теллер Израильге ядролық мәселелер бойынша, әсіресе сутекті бомба жасау бойынша кеңес берді. 1952 жылы Теллер мен Оппенгеймер Тель-Авивте Дэвид Бен-Гурионмен ұзақ кездесу өткізді, оған плутоний жинақтаудың ең тиімді жолы – ядролық реакторда табиғи уранды жағу екенін айтты. 1964 жылдан бастап Теллер мен Израиль арасындағы байланысты Юваль Неъман атты физик жасады, оның саяси көзқарастары Теллерге ұқсас болды. 1964-1967 жылдар аралығында Теллер Израильге алты рет сапар шекті, Тель-Авив университетінде дәріс оқыды және Израильдің ғылыми қауіпсіздік шеңберінің басшыларына, сондай-ақ премьер-министрлер мен кабинет мүшелеріне кеңес берді. 1967 жылы Израильдің ядролық бағдарламасы аяқталуға жақын келгенде, Теллер Неъманға Израильдің ядролық қару жасағанын және оның Алты күндік соғыстың жағдайымен қатар қарастырылуы тиіс екенін ЦРУ-ға хабарлайтынын айтты. Неъман Премьер-министр Леви Эшкольмен келіскеннен кейін, Теллер ЦРУ-дың Ғылым және технология басқармасының басшысы Карл Дакеттке бұл туралы мәлімдеді. Теллердің ЦРУ-ды Израильдің ядролық қаруға ие болғанына көндіруіне бір жыл уақыт кетті; ақпарат содан кейін ЦРУ директоры Ричард Хелмстен сол кездегі президент Линдон Б. Джонсонға жеткізілді. Теллер сондай-ақ оларды Димонадағы Негев ядролық зерттеу орталығын тексеруге жасалған американдық әрекеттерді тоқтатуға көндірді. 1976 жылы Дакетт Конгрессте Ядролық реттеу комиссиясының алдында "бір американдық ғалымнан" алған ақпарат негізінде Израильдің ядролық қабілеті туралы Ұлттық барлау есебін жазғанын мәлімдеді. 1980 жылдары Теллер Израиль үкіметіне ядролық реактор салу мәселесі бойынша кеңес беру үшін тағы да Израильге барды. Үш он жылдан кейін Теллер өзінің сапарлары барысында Израильдің ядролық қаруға ие екеніне көз жеткізгенін растады. Бұл мәселені АҚШ үкіметіне жеткізгеннен кейін Теллер былай деді: "Олар [Израиль] онымен бірге, және олар өз зерттеулеріне сеніп, сынақтан өткізбейді, өйткені сынақ өткізсе, қиындыққа тап болатынын біледі".

For some twenty years, Teller advised Israel on nuclear matters in general, and on the building of a hydrogen bomb in particular. In 1952, Teller and Oppenheimer had a long meeting with David Ben Gurion in Tel Aviv, telling him that the best way to accumulate plutonium was to burn natural uranium in a nuclear reactor. Starting in 1964, a connection between Teller and Israel was made by the physicist Yuval Ne'eman, who had similar political views. Between 1964 and 1967, Teller visited Israel six times, lecturing at Tel Aviv University, and advising the chiefs of Israel's scientific security circle as well as prime ministers and cabinet members. In 1967 when the Israeli nuclear program was nearing completion, Teller informed Neeman that he was going to tell the CIA that Israel had built nuclear weapons, and explain that it was justified by the background of the Six Day War. After Neeman cleared it with Prime Minister Levi Eshkol, Teller briefed the head of the CIA's Office of Science and Technology, Carl Duckett. It took a year for Teller to convince the CIA that Israel had obtained nuclear capability; the information then went through CIA Director Richard Helms to the president at that time, Lyndon B. Johnson. Teller also persuaded them to end the American attempts to inspect the Negev Nuclear Research Center in Dimona. In 1976 Duckett testified in Congress before the Nuclear Regulatory Commission, that after receiving information from an "American scientist", he drafted a National Intelligence Estimate on Israel's nuclear capability. In the 1980s, Teller again visited Israel to advise the Israeli government on building a nuclear reactor. Three decades later, Teller confirmed that it was during his visits that he concluded that Israel was in possession of nuclear weapons. After conveying the matter to the U. S. government, Teller reportedly said: "They [Israel] have it, and they were clever enough to trust their research and not to test, they know that to test would get them into trouble."

Үш миль аралы

Теллер 1979 жылы жүрек талмасына ұшырады және оны Джейн Фондаға кінәлады, ол "Қытай синдромы" фильмінде ойнаған еді. Бұл фильм ойдан шығарылған реактор апатын көрсетіп, Үш Майл аралындағы апаттан екі аптадай бұрын шықты. Ол фильмді насихаттау кезінде ядролық энергияға қарсы айтты. Апаттан кейін Теллер ядролық энергияны қорғау үшін дереу шаралар қолданып, оның қауіпсіздігі мен сенімділігін куәландырды, содан кейін бірден белсенділікке түскеннен кейін жүрек талмасын басынан өткерді. 1979 жылғы 31 шілдеде "Вашингтон пост" газетінде "Мен Үш Майл аралының жалғыз құрбаны болдым" деген тақырыппен екі беттік жарнамаға қол қойды. Ол былай деп басталды: "7 мамырда, Үш Майл аралындағы апаттан кейін бірнеше апта өткен соң, мен Вашингтонда болдым. Мен Ральф Надер, Джейн Фонда және олар сияқтылардың ядролық энергиядан қорқытып, жаңалықтар құралдары арқылы таратып жатқан жалаң бұрқылдарын жоққа шығару үшін бардым. Менің жасым 71-ге келді, мен күніне 20 сағат жұмыс істедім. Бұл тым ауыр болды. Ертесі күні мен жүрек талмасына ұшырадым. Гаррисбург маңындағы реактордан тек менің денсаулығыма зиян келді деуге болады. Жоқ, бұл дұрыс емес. Бұл реактордың кінәсі емес. Бұл Джейн Фонданың кінәсі. Реакторлар қауіпті емес."

Стратегиялық қорғаныс бастамасы

1980 жылдары Теллер кейіннен Стратегиялық қорғаныс бастамасы (СДИ) деп аталған, сыншылар "Жұлдызды соғыс" деп атаған, жер және спутникке негізделген лазерлерді, бөлшектер сәулелерін және зымырандарды пайдаланып, келіп жатқан советтік құрлыққа орналастырылатын баллистикалық зымырандарды (МБР) жою тұжырымдамасын қатысты түрде қолдады. Теллер үкіметтік мекемелермен лоббилеу жұмыстарын жүргізіп, президент Рональд Рейганның қолдауын алды – ядролық қарудан қорғану саласындағы кең ғылыми зерттеу бағдарламасының бір бөлігі ретінде, атомдық қаруды пайдаланып, келіп жатқан зымырандарға рентген лазерлерін атқылайтын күрделі спутниктерді құру жоспары бойынша. Теллер (және оның әріптесі Лоуэлл Вуд) бағдарламаны қасақана асыра бағалап көрсеткені және қателікті түзетуге тырысқан зертхана директорын (Рой Вудраффты) жұмыстан босатуға ықпал еткені туралы айыптамалар орын алып, дау тудырды. Оның бұл мәлімдемелері ғылыми қауымда таралған әзілге әкелді, негізсіз оптимизмнің жаңа бірлігі "теллер" деп аталды; бір теллер соншалықты үлкен болды, көптеген оқиғаларды нанотеллермен немесе пикотеллермен өлшеу қажет болды. Көптеген белгілі ғалымдар жүйенің нәтижесіз екенін айтты. Ханс Бете, IBM физигі Ричард Гарвин және Корнелл университетінің әріптесі Курт Готфрид Scientific American журналында мақала жариялап, жүйені талдады және кез келген қарсылас мұндай жүйені SDI бағдарламасының өте шағын бөлігіне тұратын тиімді алдау құралдарын қолдану арқылы тоқтатуға қабілетті деген қорытындыға келді. 1987 жылы Теллер "Қылыштан гөрі қалқан жақсы" атты кітап жариялады, ол азаматтық қорғаныс және белсенді қорғау жүйелерін қолдады. Оның лазерлердің СДИ-дегі рөлі туралы пікірлері екі 1986–1987 жылдардағы лазерлік конференция материалдарында жарияланды және қолжетімді.

Астероидтердің соқтығысуын болдырмау

1994 жылы Шоумейкер-Леви 9 кометасы Юпитерге шабуыл жасағаннан кейін, Теллер 1995 жылы Лоуренс Ливермор ұлттық зертханасында өткен планеталық қорғаныс семинарында АҚШ және Ресейдің бұрынғы Суық соғыс қаруларын жасаушыларына 1 гигатонналық ядролық жарылғыш құрылғыны бірлесіп жобалауды ұсынды. Бұл құрылғының қуаты 1 км диаметріндегі астероидтың кинетикалық энергиясына тең болар еді. Жерді қорғау мақсатында жасалатын теориялық 1 Гт құрылғының салмағы шамамен 25-30 тоннаны құрап, оны Ресейдің "Энергия" ракетасымен ғарышқа шығаруға болар еді. Ол 1 км диаметріндегі астероидті бірден буландандыра немесе 10 км-ден үлкен диаметрі бар, құрып кетуге апаруы мүмкін астероидтардың бағытын бірнеше ай бұрын өзгерте алатын еді. Егер 1 жыл бұрын хабар берілсе, Юпитерден жақын емес жерде, тіпті сирек кездесетін, Койпер белдеуінен шығып, 2 жыл ішінде Жер орбитасынан өтетін қысқа мерзімді кометалармен де күресе алатын еді. Осындай кометалардың ең үлкен диаметрі 100 км шамасында болса, Харон гипотетикалық қауіп ретінде қарастырылды. 1981 жылы Теллер Дүниежүзілік мәдениет кеңесінің негісқалаушы мүшесі болды. Оның 90 жасқа толған күні, 100 жасқа толуына байланысты, Лоуренс Ливермор ғалымдарынан планеталардың ішкі құрылысы туралы нақты болжамдар, есептеулер мен тәжірибелер жасауын тіледі. Ол Америка өнер және ғылым академиясының, Америка ғылымын дамыту қауымдастығының, Америка ядролық қоғамының және Америка физика қоғамының мүшесі болды. Ол алған наградалардың арасында 1958 жылғы Альберт Эйнштейн сыйлығы, 1961 жылғы Американдық жетістіктер академиясының Алтын тақтасы, 1962 жылғы Энрико Ферми сыйлығы, 1975 жылғы Харви сыйлығы, 1983 жылғы Ұлттық ғылым медалі, 1989 жылғы Президенттік азаматтар медалі бар. Сондай-ақ, ол 1960 жылы Time журналының "Жыл адамы" атанған "АҚШ ғалымдары" тобының құрамына кірді. 2003 жылы, қайтыс болғанға дейін екі айдан аз уақыт бұрын, ол президент Джордж Буштан "Азаттық медалімен" марапатталды. Осы соңғы мақаланың тууы мен себебін 2007 жылы мақаланың авторларының бірі Ральф Моир баяндады. Оны 1980 жылғы "Оппенхаймер" телесериалында Дэвид Сюше, ал 2023 жылғы "Оппенхаймер" фильмінде Бени Сафди сомдады.

Following the 1994 Shoemaker Levy 9 comet impacts with Jupiter, Teller proposed to a collective of U. S. and Russian ex Cold War weapons designers in a 1995 planetary defense workshop at Lawrence Livermore National Laboratory, that they collaborate to design a 1 gigaton nuclear explosive device, which would be equivalent to the kinetic energy of a 1 km diameter asteroid. In order to safeguard the earth, the theoretical 1 Gt device would weigh about 25–30 tons—light enough to be lifted on the Russian Energia rocket—and could be used to instantaneously vaporize a 1 km asteroid, or divert the paths of extinction event class asteroids (greater than 10 km in diameter) with a few months' notice; with 1 year notice, at an interception location no closer than Jupiter, it would also be capable of dealing with the even rarer short period comets which can come out of the Kuiper belt and transit past Earth orbit within 2 years. For comets of this class, with a maximum estimated 100 km diameter, Charon served as the hypothetical threat. In 1981, Teller became a founding member of the World Cultural Council. A wish for his 100th birthday, made around the time of his 90th, was for Lawrence Livermore's scientists to give him "excellent predictions—calculations and experiments—about the interiors of the planets". He was a fellow of the American Academy of Arts and Sciences, the American Association for the Advancement of Science, the American Nuclear Society, and the American Physical Society. Among the honors he received were the Albert Einstein Award in 1958, the Golden Plate Award of the American Academy of Achievement in 1961, the Enrico Fermi Award in 1962, the Harvey Prize in 1975, the National Medal of Science in 1983, the Presidential Citizens Medal in 1989, He was also named as part of the group of "U. S. Scientists" who were Time magazine's People of the Year in 1960, and an asteroid, 5006 Teller, is named after him. He was awarded the Presidential Medal of Freedom by President George W. Bush in 2003, less than two months before his death. The genesis and impetus for this last paper was recounted by the co author Ralph Moir in 2007. He was portrayed by David Suchet in the 1980 TV miniseries Oppenheimer and by Benny Safdie in the 2023 biopic film Oppenheimer.