Кіріспе

Аляскадағы Валдес қаласы ( /v//æ//l/'/d//iː//z/// valDEEZ; Алютик тілінде: Suacit) – АҚШ штаты Алясканың Чугач халық санау ауданында орналасқан қала. 2020 жылғы АҚШ халық санағы бойынша қаланың халқы 3 985 адамды құрайды, 2010 жылы 3 976 адам болған. Бұл Алясканың ұйымдастырылмаған ауданындағы халық саны бойынша үшінші қала. Қала 1790 жылы испандық Әскери-теңіз министрі Антонио Вальдес-и-Фернандес Базанның құрметіне аталған. Бұрынғы алтын іздеу қаласы, ол Принц Уильям шығанағының шығыс жағында Порт Вальдестің басында орналасқан. Қала 1901 жылы құрылған, бірақ 1910 жылы Фэрбанкс қаласына автомобиль жолы салынғанға дейін дамымаған. 1964 жылғы Аляска жер сілкінісі кезінде қала қатты зардап шекті және 1989 жылғы Exxon Valdez мұнай танкерінің апатты төгілуіне жақын жерде орналасқан. Бүгінде Валдес Аляскадағы маңызды порттардың бірі, сондай-ақ саудалық балық аулау порты және жүк терминалы болып табылады. Валдес Транс-Аляска құбыр желісінің соңғы стансасы да болып есептеледі.

Испандық бастамасы

Вальдез порты 1790 жылы испан саяхатшысы Сальвадор Фидальго испан теңіз офицері Антонио Вальдес и Фернандес Базанның құрметіне аталды. 1790 жылы, Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы Испания экспедициялары аясында, Ревильягигедо графы Хуан Висенте де Гуэмес басшылығымен, Жаңа Испанияның вице-королі Сальвадор Фидальго Сан-Лоренцо-де-Ноткаға жіберілді, онда олар Сент-Михаэль (Нутка) бекінісін салды. 1790 жылдың 5 мамырында Фидальго Сан-Карлос де Нутка кемесімен Аляска жағалауындағы Принц-Уильям шығанағы мен Кук шығанағына қарай бет алды. Бірнеше аптадан кейін ол қазіргі Кордова, Аляскаға жетті. Экспедиция орыс іздерін таба алмады және аймақтағы жергілікті тұрғындармен сауда жасады. 3 маусымда олар қазіргі Орка шығанағының жағалауына түсіп, салтанатты рәсімде Фидальго үлкен ағаш крест орнатып, Испанияның аумаққа билігін қайта растады және оны "Пуэрто-Кордова" деп атады. Фидальго 10 маусымда Гравина мүйісіне жеткенше Аляска жағалауын бойлай сапарлады, онда испандық егемендікті қайта растаудың тағы бір рәсімін өткізді. 15 маусымда олар портты ашып, оны Антонио Вальдес и Фернандес Базанның құрметіне Пуэрто-Вальдес деп атады, ол сол кезде "Теңіз және Үндістердің Бас кеңсесінің Мемлекеттік хатшысы" қызметін атқарды (бұл лауазым Испания Теңіз флоты және Америкадағы төрт испан вице-корольдігінің істері жөніндегі министрге тең, соның ішінде Филиппиннің генерал-капитандығы). Нотка дағдарысынан кейін жасалған Нотка келісімдерінде Испания Ұлыбританияға Тынық мұхитының солтүстік-батысына кіру құқығын берді, бірақ испандық Калифорниямен шекараны белгілемеді және аймақтағы испандық құқықтардан бас тартпады. Кейін Испания 1819 жылғы Адамс-Онис шартының аясында 42-ші параллельдің солтүстігіндегі аумаққа қатысты барлық қалған талаптарынан бас тартты.

Шахталық қала

1898 жылы Клондайк алтын іздеу жолынан іздеушілерді алдау мақсатымен жасалған арамдықтар сол жерде қаланың құрылуына әкелді. Кейбір темір кеме компаниялары Валдес мұздық жолының Клондайк алтын кен орындарына жету және Алясканың ішкі аймағындағы Копер өзені маңында жаңа кен орындарын табу үшін Скагуэйден қарағанда жақсы балама екенін жарнамалады. Бұл жарнамаға сенеген іздеушілер алданғанын түсінді. Мұздық жолы хабарланғаннан екі есе ұзын және тік болды, көптеген адамдар қаңтарық қыста жеткілікті азық-түлік болмағандықтан қызылшаға шалдығып, жолға шығып қайтыс болды. Қала 1910 жылы Ричардсон тас жолы салынып, Валдес пен Фэрбанксті байланыстырғанға дейін гүлденбеді. Жаңа тас жол және мұзсыз портының арқасында Валдес Алясканың ішкі аймағына құрлықпен жеткізілетін бірінші тұрақты бағытқа айналды. Автожол 1950 жылға дейін тек жазда ғана ашық болды, содан кейін жыл бойы жұмыс істей бастады. 1907 жылы екі қарсылас теміржол компаниясы арасындағы атыс Валдестің теңізден Кенникотт мыс кеніне дейінгі теміржол байланысы болу үмітін жойды. Кен, Врангель Сент-Элиас тауларының ортасында орналасқан, континенттегі ең бай мыс кен орындарының бірі болды. Бір адамның қаза тапқан және бірнеше адамның жарақат алған жол дауының нақты орны Валдес жағындағы Кейстоун каньонының оңтүстік кіреберісінде орналасқан. Каньондағы жартылай аяқталған туннель Валдестегі теміржол дәуірінің аяқталғанын көрсетеді. Кейіннен Кордова теңіз қаласынан Кенникоттқа теміржол желісі салынды.

Трансаляска құбыр жолы

1975 жылдан 1977 жылға дейін Транс-Аляска құбыр желісі Алясканың солтүстігіндегі Прудхо-Бей мұнай кен орындарынан ең жақын мұзсыз порт – Валдездегі терминалға мұнай тасымалдау үшін салынды. Мұнай танкерлік кемелерге тиелінеді және тасымалданады. Құбыр желісі мен терминалды салу және пайдалану Валдез экономикасын дамытты. 1977 жылдың тамыз айының басында мұнай құбырынан алғаш рет мұнай тиелген танкер – ARCO Juneau, Вашингтон штатындағы Cherry Point мұнай өңдеу зауытына бағытталды.

1989 жылы Exxon Valdez мұнай тасығышы Валдез терминалынан мұнаймен толы шығып келе жатқанда Exxon Valdez мұнай төгілісі орын алды. Төгіліс Валдезден шамалы алыс, Блай рифінде болды. Мұнай Валдезге жетпесе де, айналасындағы теңіз фаунасының көп бөлігіне зиян келтірді. Мұнайды тазалау Валдез экономикасына қысқа мерзімдік серпіліс сыйлады.

2014 жылғы қар көшкіндері

2014 жылдың 24 қаңтарында Вальдезден тыс, Кейнстон каньонының жанындағы 16-шы мильде ірі қар көшкіні болды, бұл қалаға кіретін және қаладан шығатын жалғыз жолды жабуға себеп болды. 25 қаңтарда Аляска көлік департаменті тағы да үлкен көшкін тудырып, жолды одан әрі жапты. Сол кездегі ауа райының салдарынан қар көшкіні Лоу өзенін тоғатты, нәтижесінде жарты мильге созылған көл пайда болды, бұл қарды тазалау жұмыстарын шамамен бір аптаға тоқтатты. Жергілікті билік өкілдері, жергілікті тұрғын Джошуа Баффингтонның ұсынған есімімен бұл бөгетті "Дамаланш" деп атады. Бұл оқиға туралы жаңалықтар бүкіл елдегі бұқаралық ақпарат құралдарына тарады. Су деңгейі төмендегеннен кейін, жұмысшылар бес күн ішінде 200 мың куб метрдей қарды тазарту үшін тәулік бойы жұмыс істеді. Оқиға кезінде ешкім зардап көрген жоқ.

География

Вальдес АҚШ халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 277,1 шаршы миль (718 км²), оның ішінде 222,0 шаршы миль (575 км²) құрлық және 55,1 шаршы миль (143 км²), немесе 19,88% су алабын құрайды. Вальдес Аляскадағы Принц-Уильям шығанағындағы терең фьордтың бастауына жақын орналасқан. Оны мұздықтарға толы Чугач таулары қоршап тұр. Жақын маңдағы Shoup мұздығы, Shoup шығанағын сумен қамтамасыз етеді және 20 ғасырдың басында қала тұрғындары үшін мұздың көзі болған. Вальдес – Солтүстік Америкадағы жыл бойы мұзсыз болатын ең солтүстік порты. Тынық мұхитының жағалауындағы ылғалды субтропикалық орманың ең солтүстік нүктесі Вальдесте, Блюберри төбесінде орналасқан. Қалаға жолмен ғана Ричардсон тас жолы арқылы баруға болады, ол Томпсон өтегі мен Кейстоун каньонынан өтіп, Вальдесте аяқталады.

Климат

Уақытша жауын-шашын ормандарының болуына қарамастан, Валдес Кёппен климаттық жіктелімі бойынша субарктикалық климатқа (Dfc) жатады: оның қыстары, осы типтегі климаттың көпшілігіне қарағанда әлдеқайда жылы болғанымен, Кетчикан, Кодиак немесе тіпті жақын маңдағы Кордова сияқты мұхиттық немесе субполярлық мұхиттық климат санатына жату үшін жеткілікті жұмсақ емес. The Weather Channel және NOAA мәліметтері бойынша, Валдес АҚШ-тағы ең қарлы қала болып табылады, жылына орташа есеппен өте көп қар жауады. Жеке-жеке бес айда (барлығы бір жылда емес) 200 мыңнан астам қар жауған кездер болған.

Демография

Валдес алғаш рет 1900 жылғы АҚШ халық санағында «Валдес» деп аталатын еншілес елді мекен ретінде тіркелді. 1901 жылы Вальдес ретінде ресми түрде құрылып, барлық кезекті халық санақтарында есеп берді. Алғашқы қала 1967 жылы 1964 жылғы Ұлы жұма күнгі жер сілкінісінен кейін Порт-Вальдестің шығыс жағынан солтүстік жағына көшірілді, бірақ қазіргі қала шегінде орналасқан. 2020 жылғы АҚШ халық санағы бойынша Вальдесте 3985 адам тұрады. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 75,7% ақ нәсілді, 0,8% қара нәсілді, 7,8% американдық немесе Алясканың жергілікті тұрғындары, 2,6% азиялық, 0,8% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 2,0% басқа нәсілді және 10,3% екі немесе одан көп нәсілді. 6,8% испаниялық немесе латын американдықтары. Қалада 1758 тұрғын үй және барлығы 1610 отбасы бар. Орташа жас 40 жас. Үй шаруашылығының орташа табысы 99 151 доллар, ал отбасының орташа табысы 102 832 доллар. Халықтың 4,4% павперлік шегінен төмен, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 7,6% және 65 жастан асқандардың 3,8% құрайды. 2010 жылғы халық санағы бойынша 3976 адам тұрды. Нәсілдік құрамы: 78,6% ақ нәсілді, 0,6% қара нәсілді, 7,6% американдық немесе Алясканың жергілікті тұрғындары, 1,9% азиялық, 0,8% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар және 5,8% екі немесе одан көп нәсілді. 4,7% испаниялық немесе латын американдықтары.

Экономика

Вальдес – коммерциялық және спорттық балық аулауға арналған порты. Алясканың ішкі аймағына жүктер Вальдез арқылы тасымалданады. Теңіз жануарларын және мұздықтарды тамашалау, терең теңізде балық аулау, сондай-ақ вертолетпен шаңғы тебу Вальдездегі туристік индустрияны дамытуға көмектеседі. "Транс-Аляска" мұнай құбырынан мұнай Вальдез мұнай терминалында кемелерге тиеледі. "Алиеска құбыр желісі" компаниясы Вальдездегі ең ірі жұмыс берушілердің бірі. Вальдес Ричардсон тас жолы арқылы Алясканың ішкі аймақтарымен байланысты, және ол Аляска теңіз тас жолының паромдық жүйесіндегі айлақ порт болып табылады. Вальдестің солтүстігінде, тас жол бойында, Томпсон асуы орналасқан, онда тамаша сарқырамалар мен мұздықтар жолдың жанында. Томпсон асуы қыс мезгілінде қауіпті жол жағдайларымен де белгілі. Вальдес әуежайы, сонымен қатар Пионер алаңы деп аталады, "Ravn Alaska" компаниясымен тұрақты кесте бойынша рейстерді жүзеге асырады. Вальдес 1990 жылдардың басында экстремалды шаңғы спорты бойынша әлем чемпионаты (WESC) өткізді.

БАҚ және мәдениет

Шағын болса да, Валдесте бір кезде екі апталық газет – «Валдес Стар» және «Валдес Вангард» жарық көрді. 2004 жылы «Валдес Стар» газеті «Валдес Вангардты» сатып алды. Валдесте сонымен қатар KCHU, KVAK және KVAK FM радиостанциялары орналасқан. Валдес қаласы Принц Уильям саунд колледжі ұйымдастырған «Соңғы шекара театры» конференциясына да үй иесі. Бұл жылдық конференция АҚШ-тың түкпір-түкпірінен драматургтер мен актерлерді қызықтырады. «Өлімге ұшыраған жерде» (1994) фильмі Уортингтон мұздығының жанында, Валдес азаматтық орталығында және Валдес әуежайында, сондай-ақ Чугач тауларындағы Томпсон асуында Валдестен 48 шақырым (30 миль) қашықтықта түсірілді.

Мұнай терминалы

Валдез теңіз терминалы – Аляска мұнай құбырының оңтүстік ұшындағы Валдез қаласындағы мұнай порты. Бұл терминал "Эксон Валдез" кемесі мұнай төгілуге дейін аттанған жер болды. Терминалда 14 жұмыс істейтін жер үсті мұнай резервуарлары бар, және әр аптада орташа есеппен үштен беске дейін мұнай танкерлері терминалдан кетеді. 1976 жылы құбыр пайдалануға берілгеннен бері, терминалдан 15 000-нан астам мұнайға толы танкерлер шықты. Терминалда 2 операциялық тиеу платформасы бар.