Кіріспе

Құрғақ дәретхананың қарапайым түрі – шелек ретінде қолданылатын ыдыс. Бұл ыдыс дәрет үшін пайдаланылады. Шелек дәретханасы – экскременттерді жинау үшін шелек (қазан) қолданылатын құрғақ дәретхананың қарапайым түрі. Әдетте, нәжіс және зәр бір шелекке жиналады, бұл жағымсыз иіс тудыруы мүмкін. Шелек тұрғын үйдің ішінде немесе жақын жердегі шағын құрылыста (дәретханада) орналасуы мүмкін. Егер адамдар жетілдірілген санитарияға қол жеткізе алмаса, әсіресе дамып келе жатқан елдердің төмен кірісті қалалық аймандарында, ашық дәретханаға қарағанда жақсы емес шелек дәретханасы жақсырақ болуы мүмкін. Дегенмен, жақсартылмаған шелек дәретханасы жақсартылған санитария жүйесімен салыстырғанда денсаулыққа қауіпті болуы мүмкін, тіпті кейбір төмен және орташа кірісті елдердегі денсаулық сақтау орындарында да, онда адамдар жетілдірілген санитарияға қол жеткізе алмайды. Мұндай жағдайда шелек дәретханалары көбінесе қаптамасыз қолданылады немесе шелек босатылған сайын қаптама алынып тасталмайды. Себебі пайдаланушылар тиісті өлшемдегі, берік қаптамаларды үнемі тастауға мүмкіндігі болмайды. Оның орнына пайдаланушылар шелек түбіне құрғақ материал (газет, арақ шаң, жапырақ, сабан сияқты) салып, оны босатуды жеңілдетуге тырысады.

Суық климат

Су шамырған дәретханалар тарихи түрде су құбырларын орнату қиын және қымбатқа соғатын, сондай-ақ мұздың салдарынан құбырлардың бұзылуы мүмкін болатын суық климатты аймақтарда кең таралған, мысалы Аляскада және Канада мен Ресейдің шалғай аудандарында.

Төтенше жағдайлар

Табиғи апаттар мен басқа да төтенше жағдайларда, шелек-дәретханалардың тасымалдануы оларды тиімді төтенше жағдайларға жауап берудің пайдалы бөлігіне айналдыруы мүмкін, әсіресе шұңқырлы дәретханаларды тасқын суларынан немесе жер асты суларынан оқшаулау мүмкін болмаған жағдайларда (бұл жер асты суларының ластануына әкелуі мүмкін) және олардың ішкі мазмұнын санитарлық жүйелерге қауіпсіз түрде шығаруға болып, мазмұнмен тікес жанасудан сақтану үшін шаралар қолданылса. Әртүрлі ұйымдар төтенше жағдайларда шелек-дәретхана салу туралы кеңес береді. Мысалы, екі шелекпен жұмыс істейтін төтенше жағдайға арналған дәретхана жүйесі (Twin Bucket Emergency Toilet system) 2011 жылы Жаңа Зеландияның Крайстчерч қаласында, жер сілкінісінен кейін инфрақұрылымы қирағаннан соң әзірленді. Бұл жүйені Портленд қаласының Төтенше жағдайларды басқару бюросы мақұлдады. Оны PHLUSH (Public Hygiene Lets Us Stay Human) еріктілер тобы қауіпсіздік, қолжетімділік және экологиялық санитария принциптеріне сәйкестігі үшін насихаттайды.

Пайдалану және техникалық қызмет көрсету

Қазан толғанда немесе жағымсыз күшті иіс шыққанда босатылады; әдетте, үлкен отбасылар үшін күніне бір рет, ал кішкентай отбасылар үшін аптасына бір рет. Кейбір деректер бойынша, әр адамға 5 галлондық қазанға аптасына бір рет келеді. Экскременттердің мөлшері жергілікті диетадағы талшық мөлшеріне қарай кең ауқымда өзгереді. Егер қазанда қапшама болса, жинақталған бөлімені (қазанды) тазалау үшін суға қол жеткізу қиын аймақтарда, қапшамасыз қарағанда тазалау гигиеналық тұрғыдан тиімді, себебі қапты түйінмен байлап, қазанды салыстырмалы түрде таза ұстауға болады. Жағымсыз иістерді азайту және аурудың таралуын болдырмау үшін, әр пайдаланғаннан кейін қазан ішіндегі материалды жабу материалымен жабуға болады, мысалы, сөндірілген әк, ағаш күлі, ұсақ ұнтақталған көмір немесе ұсақ тістің қыртысы (несеп бұратын құрғақ унитаздың жұмыс принципіне ұқсас).

Жиналған нәжісті жою немесе өңдеу және қайта пайдалану

Құйма толғанда оны қақпақпен жауып, жиналған қалдықтарды жоюға (мысалы, көму арқылы) немесе қауіпсіз қайта пайдалану үшін өңдеуге (мысалы, материалды компосттау арқылы) дейін сақтауға болады. Кейбір муниципалитеттер қоқыс жәшігіне екі/үш қапталған қалдықтарды қабылдайды, мысық құмын тастау сияқты.

Денсаулық сақтау аспектілері

Жақсы жабдықталмаған, ашық қапшықта экскременттер көміртек материалымен жабылмаса, пайдаланушыны фекалиядағы патогендерден тиімді қорғамайды, бұл денсаулыққа елеулі қауіп тудыруы мүмкін. Қапшықтың ішіне шыбылар кіре алады, егер ол мұқият жабылмаса (мысалы, унитаз қақпағымен және/немесе жеткілікті көміртек материалымен). Сондай-ақ, қапшықтың аударылып, ішіндегісі төгіліп кету қаупі бар; жақсартылған жүйе қапшықты еденге берік бекітілген конструкцияның ішіне орналастырады. Гигиеналық емес босату және кәдеге жарату тәжірибелері патогендердің таралуына қосымша мүмкіндіктер жасайды, мысалы, қапшық әр пайдаланғаннан кейін тазаланбаса немесе қапшама қолданылмаса. Осы себептерге байланысты, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) мен Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар қоры (ЮНИСЕФ) Мыңжылдық даму мақсаттарының 7-ші мақсатының аясында негізгі санитарияға қол жеткізуді бақылау үшін жақсы жабдықталмаған қапшықтық унитаздарды жақсартылған санитария жүйелері ретінде қарастырмады. Осы мақсаттар белгіленген кезде IAPMO әлі қапшықтық унитазды тиімді пайдалану үшін жаңа стандарттарды жарияламаған еді.

Екі бөтелкелік жүйе

Төтенше жағдайларда (мысалы, жер сілкінісінен кейін) қолдану үшін екі шелек (сонымен қатар "екі шелек дәретханасы" деп те аталады) пайдалануға болады: біреуі зәрге, екіншісі нәжіс пен кір дәретхана қағазына арналған. Веллингтон аймақтық төтенше жағдайларды басқару кеңсесі берік шелектер мен қаптарды, сондай-ақ арақтан, құрғақ жапырақтардан, топырақтан немесе тілімделген газеттен тұратын құрғақ төсеніш материалдарын қолдануды ұсынады.

Компостингтік дәретханалар

Жақсартусыз шұңқырлы дәретханаларды жақсартылған шұңқырлы дәретханаларға дейін жетілдіруге болады, онда компосттау процесінің бір бөлігі шұңқырдың ішінде басталады, ал қалған бөлігі сыртқы компостерде жүзеге асырылады. Жаңартылған жүйеде ағаш қаңқаға тіреліп тұрған дәретхана орындығы мен қақпағы бар шұңқыр болуы мүмкін, оның ішіне биоразделденетін қап салынуы да мүмкін, бірақ көбінесе ол қапсыз үлкен шұңқыр болады. Шұңқырлы дәретханаға газет, картон, сабан, арақ шаңдары немесе басқа да сіңіретін материалдар қабаттап салынады. Жақсартылған шұңқырлы дәретханалар компосттау камерасымен бірге келеді, онда ұнтақ компостқа айналған кезде оны қалай басқару керектігі туралы белгілі бір талаптар қарастырылған.

Контейнерлік дәретханалар

Контейнерлік санитария жүйелері қарапайым жәшік-туалеттерге сырттай ұқсас болғанымен, пайдаланушының және жиналған қалдықтарды басқаратын қызметкерлердің қауіпсіздігіне қатысты қатаң талаптарды қамтиды.

Тарих

Қазіргі дамыған елдерде, әсіресе кәріз жүйесі кең таралған жерлерде қаптамалы дәретханалар сирек кездессе де, 20 ғасырдың ортасына дейін санитарияның қарапайым түрлері кеңінен қолданылып келді. Викториялық Англияда ауладағы шелекке (қаптамаға) арналған термин – «құмыра шкафы» еді. Әкімшілік, көбінесе «түнгі жұмысшылар» деп аталатын қызметкерлерді (экскременттерді эвфемизммен «түнгі топырақ» деп атаушы) шелектерді босату және ауыстыру үшін жұмысқа алды. Бұл жүйе ерекше ағылшынның Рочдейл қаласымен байланысты болды, сондықтан оны «Рочдейл жүйесі» деп атады. Англиядағы кейбір ауылдық мектептерде ол 1960 жылдарға дейін сақталды. 20 ғасырдың кітаптарында Франция мен континенттік Еуропаның басқа да аймақтарында осыған ұқсас жүйелердің қолданылғаны туралы мәліметтер бар. Халық тым шашыраңқы болғандықтан, кәріз жүйесін орнату қиын болды. Иіссіздендіру үшін шайыр, креозот және дезинфекциялық заттар қолданылды. Академик Джордж Седдон «қалалар мен ауылдардағы әдеттегі австралиялық ауланың» 20 ғасырдың бірінші жартысында «арқа жағындағы қоршауға орналасқан құмдық болғанын, сондықтан құмдықтан құмдықты тұйық есік арқылы жинауға болады» деп мәлімдеді.

Әскерлер бұрын «нөсер жәшіктерін» немесе көшпелі дәретханаларды пайдаланған.

Гана

Гананың Кумаси қаласында колониялық кезеңнен бері бөшкелі әжетханалар кеңінен қолданылып келген. Олар қазір де қаланың кейбір үйлерінде пайдаланылуда. 1980 жылдардың ортасынан бастап Кумаси қалалық әкімдігі бөшкелі әжетханаларды қолдануға қарсы күресіп, әкімдік тарапынан жүзеге асырылатын оларды тазалау қызметін тоқтатты.

Намибия

Кедейліктің жоғары деңгейіне байланысты, кейбір тұрғындар әлі күнге дейін шүмелек астындағы дәретханаларды қолданады.

Америка Құрама Штаттары

Аляска штатының көптеген ауылдық елді мекендерінде, мысалы, Юкон-Кускоквим дельтасының Бетел аймағында және штаттың ауылдық аймақтарының барлығында шелек дәретханалар жиі кездеседі. Шелек дәретханалар әсіресе, мәңгі муздақ топырақ септик жүйелерін немесе еңіс жердегі әжетханаларды орнатуды қиын жасайтын жерлерде қолданылады. Төтенше жағдайларда, әсіресе жер сілкінісі қаупі бар аймақтарда шелек дәретханаларды пайдалану ұсынылады.

Канада

Олар сондай-ақ Канаданың Юкон, Солтүстік-Батыс Аймақтары мен Нунавутта да кең таралған, бірақ қазір олардың көп бөлігі ішкі су құбырларымен және кәріз суын шығаруға арналған бактармен алмастырылды. Олар әлі де канализациялық бакты пайдалану ыңғайсыз болған жазғы үйлерде кездеседі.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африкада 2016 жылы кейбір төмен кірісті аймақтарда әлі де апартеид дәуірінің қалдығы ретінде "шелек жүйесі" деп аталатын шелек дәретханалар қолданылуда. Сол дәуірде кедей, көбінесе қара нәсілділер тұратын қалаларда тиісті санитария қамтамасыз етілмеген. Қазіргі кезде Оңтүстік Африкада "шелек дәретханасы" немесе "шелек жүйесі" термині өте ұятты және саяси маңызы бар. Шелек дәретханаларына қарсы наразылықтар әлі де болып тұрады. 2012 жылғы мәліметтерге сәйкес, Оңтүстік Африкадағы үйлердің 5,3 пайызында дәретхана болмаған немесе шелек дәретханалары пайдаланылған. Су істері және орман шаруашылығы департаментінің мәліметінше, 2005 жылы ресми қалалардағы шелек санитариясының артта қалуы 252 254 шелек дәретханасы деп бағаланған. 2009 жылы 1994 жылға дейінгі шелектердің көп бөлігі жойылды. 2012 жылы жүргізілген зерттеу Оңтүстік Африканың шелектерді жою бағдарламасын бағалап, келесі кемшіліктерді көрсетті: "Бір өлшемнің барлығына сәйкес келуі" принципімен салынған дәретханалар осал топтардың ерекше санитариялық қажеттіліктерін қанағаттандырмады; денсаулық сақтау және гигиеналық білім беру, сондай-ақ пайдаланушыларға білім беру жүйесіне енгізілмеді; қоғамдық қатысу өте аз болды; су тазарту станцияларының жұмысы мен күтімі, суды сақтау және су сұранысын басқару назардан тыс қалды. 2011 жылғы Үндістан халық санағы бойынша, бүкіл Үндістанда 794 000 адам қолмен қоқыс жинаумен айналысқан.

Басқа атаулар

Кейбір аймақтарда "бал себеті" термині қолданылады (мысалы, Аляскада), сондай-ақ "бал арбасы" (басқа жерде жою үшін адам экскрементін жинайтын көлік құралы) туралы да қараңыз. "Шелек дәретханасы" деген термин де қолданылады. Ұлыбританияда "шелек клозеті" де жиі қолданылатын сипаттама болған.