Кіріспе
Пол Хаггис түсірген фильм
Lions Gate Films (АҚШ)
Universum Film (Германия)
| ел =
| тіл = ағылшын
| бюджет = 6,5 миллион доллар
| табыс = 98,4 миллион доллар Фильмде Сандра Буллок, Дон Чидл (сонымен қатар фильмнің продюсері болған), Мэтт Диллон, Дженнифер Эспозито, Уильям Фихтнер, Брендан Фрейзер, Терренс Ховард, Крис "Ludacris" Bridges, Тандиве Ньютон, Майкл Пенья, Ларенц Тейт және Райан Филлипп сияқты актерлердің ансамблі ойнаған. «Crash» фильмі 2004 жылдың 10 қыркүйегінде Торонто халықаралық кинофестивалінде көрсетілді, ал 2005 жылдың 6 мамырында Lions Gate Films кинотеатрларында кеңінен көрсетілді. Фильм сыншылардан жағымды пікірлер алды, олар режиссураны және актерлік шеберлікті (әсіресе Диллонның ойынын) жоғары бағалады, бірақ нәсілдер арақатынастарын тым қарапайым және сезімталдықсыз бейнелегеніне сын тақты. Фильм кассада сәтті болды, 6,5 миллион долларлық бюджетке қарсы бүкіл әлем бойынша 98,4 миллион доллар тауып алды. Фильм бірнеше марапаттар мен номинацияларға ие болды. Диллон «Оскар», «БАФТА», «Алтын глобус» және «Экрандағы актерлер гильдиясы» сыйлықтарының «Үздік қосалқы актер» номинациясына ие болды. Сонымен қатар, актерлік құрам «Экрандағы актерлер гильдиясы» сыйлығын «Фильмдегі актерлердің ең үздік тобы» номинациясы бойынша жеңіп алды. Фильм 78-ші «Оскар» марапаттауда «Үздік фильм», «Үздік түпнұсқа сценарий» және «Үздік монтаж» номинацияларында үш сыйлықты жеңіп алып, алты номинация алды. Сонымен қатар, фильм «БАФТА» сыйлығының тоғыз номинациясына ұсынылып, ең үздік сценарий және Ньютонның ең үздік әйел рөлі үшін екі сыйлықты жеңіп алды.
Universum Film (Germany)
| country =
| language = English
| budget = $6.5 million
| gross = $98.4 million The film features an ensemble cast, including Sandra Bullock, Don Cheadle (who also worked as a producer on the film), Matt Dillon, Jennifer Esposito, William Fichtner, Brendan Fraser, Terrence Howard, Chris "Ludacris" Bridges, Thandiwe Newton, Michael Peña, Larenz Tate and Ryan Phillippe. Crash premiered at the 2004 Toronto International Film Festival on September 10, 2004, before it was released in theaters on May 6, 2005, by Lions Gate Films. The film received generally positive reviews from critics, who praised the direction and performances (particularly Dillon's) but criticized the portrayal of race relations as simplistic and unsubtle. The film was a success at the box office, earning $98.4 million worldwide against its $6.5 million budget. The film earned several accolades and nominations. Dillon received nominations for Best Supporting Actor from the Academy Awards, BAFTA, Golden Globe, and Screen Actors Guild. Additionally, the cast won the Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Cast in a Motion Picture. The film received six Academy Award nominations and controversially won three for Best Picture, Best Original Screenplay, and Best Film Editing at the 78th Academy Awards. It was also nominated for nine BAFTA Awards and won two, for Best Original Screenplay and Best Supporting Actress for Newton.
Сюжет
Лос-Анджелесте детектив Грэм Уотерс және оның серіктесі Рия Ким Лидің машинасымен ұсақ соқтығысуға түседі. Рия мен Ким Ли бір-біріне нәсілдік айыптаулар айтады. Кейін Уотерс қылмыс орнына жетеді, онда аты-жөні белгісіз баланың денесі табылады. Фильм содан кейін оқиғалардың тізбегін анықтау үшін 48 сағатқа кері қайтады. Энтони мен Питер, екі жас қара жігіт, округтік прокурор Рик Кэбот пен оның әйелі Джинды автокөлігін тоналайды. Ерлер кетіп бара жатқанда, Питер машинаның приборлық тақтасына саяхатшылардың қасиеттісі – әулие Христофордың мүсінін қояды. Олар Уотерс пен Рияны кездестіреді, олар Сан-Фернандо аңғарындағы кісі өлтіруді тергеп жатыр. Екеуі де ақ полицей, детектив Конклиннің, қара полицей, детектив Льюисті атқандығын біледі, бірақ екеуі де екіншісінің полиция қызметкері екенін білмейді. Үйде Кэбот көлік тонауы оның қайта сайлануына кедері келтіруі мүмкін деп алаңдайды, себебі ол кімнің жағында болса да, қаралардың дауысынан немесе құқық пен тәртіп дауысынан айырылады. Испандық құлыпшы Дэниел Руис, Дэниелді қылмыскер деп күдіктенген Жанның құлыптарды қайтадан ауыстыруды талап еткенін естиді. Кэботтардың ұрланған көлігін іздеу кезінде сержант Джон Райан бай қара жұп, теледиректор Камерон Тайер және оның әйелі Кристин жүргізген SUV-ды тоқтатады. Райан іздеген көлік емес екенін білгенімен, Кристиннің Камеронға ауыздық жұмсағанын көргенін айтып, жұпқа шабуыл жасайды. Жол-көлік тоқтату кезінде Райан Кристинді тексеріп, Камеронның көз алдында оны зорлайды. Райанның жас серіктесі, офицер Том Хансен қорқып қарайды, бірақ араласпайды. Хансен өзінің жоғары тұрған лейтенанты Диксонға Райанның әрекеті туралы хабарлап, ауысуды сұрайды. Диксон, қара нәсілді адам, Хансенге расизм туралы шағым оның мансабына зиян келтіретінін айтады және Райанның мінез-құлқы туралы айтылмау шартымен ауыстыруға рұқсат береді. Райан ауру әкесімен бірге тұрады, ол денсаулық сақтануға қол жеткізе алмайды. Райан телефон арқылы өзінің ашуын қара нәсілді HMO әкімшісіне шығарады. Сақтандыру агенті жеткілікті түрде жылдам жауап бермесе, Райан оның қабілетін сынап, білікті ақ ер адамдар оның орнына оң әрекеттің арқасында жұмысқа орналамағанын айтады. Тоналанған SUV-та Энтони мен Питер тұрып бара жатқанда, азиялық адамды соқты. Олар жараланған адамның денесін алып, аурухананың алдына тастап кетеді. Осы уақытта Риямен қарым-қатынаста болған Уотерс, Мексика оның туған елі екені туралы кездейсоқ айтқанда, онымен дауласады. Рия ашуланып, оның әкесі Пуэрто-Рикодан, ал анасы Сальвадордан екенін еске салады. Кейін Уотерс анасына барады, ол одан жоғалған кіші інісін табуды сұрайды. Кейінірек Райан жол апатына ұшырап, көлігі аударылады. Жүргізушіні құтқаруға тырысқанда, Райан бұл Кристин екенін көреді, ол бұрынғы оқиғадан офицерді таниды және оның көмегіне қарсы тұрады. Райан оны машина отқа оранбас бұрын шығарып алады. Кристинге жедел жәрдем көрсетіп жатқанда, ол Райанға қарайды. Уотерс прокурор Фланаганмен кездесуге шақырылады, ол Уотерске Ішкі істер Конклинді түрмеге қамауды қалайтынын айтады. Уотерс Льюис есірткі саудасына қатысқан болуы мүмкін екеніне дәлелдер бар, бірақ Фланаган Уотерске Кэботтың бас тергеушісі ретінде жұмыс істеуге, сондай-ақ оның ағасының қылмыстық ісін жабуға уәде береді. Баспасөз конференциясында Уотерс кісі өлтірудің нәсілдік себептері бар екенін мәлімдейді. Энтони мен Питер Камеронға тиесілі тағы бір Navigator-ды тоналайды. Камерон қарсы тұрады және Питер полиция машинасы жақындағанша қашып кетеді. Камерон мен Энтони қашады, полиция оларды қуып жетеді, Хансен қуып жететін офицерлердің бірі. Полиция SUV-ды ұстағанда, Хансен Камеронды таниды және бұрынғы жол тоқтатудан өкініш білдіріп, оған ескертумен босатуға кепілдік береді. Алмасу кезінде жасырынып отырған Энтониді Камерон автобус аялдамасына тастап кетеді. Сол түні Хансен жұмыстан тыс қалғанда, ол автостоппен жүретін Питерді көлігіне мінгізеді. Жолда Питер қалтасына қол созады, ал Хансен оның қаруға қол созғанын ойлап, оқ атып өлтіреді. Питер құлап, ол тек әулие Христофордың мүсінін ұстағанын көрсетеді. Хансен мәйітті бұталарға жасырып, көлігін өртеп жібереді. Кейін Уотерс пен Рия оқиға орнына жетеді, және мәйіттің Уотерстің інісі Питер екені анықталады. Уотерстің анасы Питердің өліміне байланысты одан бас тартады. Энтони бұрынғы ақ жүк көлігін көреді, кілттері ішінде қалған. Ол көлікті ұрлап, оны бөлшектеу орталығына апарады, онда көліктің артқы жағында тізбекпен байланған Камбоджалық иммигранттар табылады. Көлік Ким Ли мен оның күйеуіне (Энтони мен Питердің кездейсоқ соққан адамы) тиесілі екені анықталады, яғни олар адам саудасымен айналысқан. Бөлшектеу орталығының иесі Энтониге әр иммигрант үшін 500 доллар ұсынады, бірақ Энтони бас тартады. Камбоджалықтарды Чайнатаунда босатып, оларға көмектескеннен кейін, ол соқтығысқан көліктерді көреді. Бір жүргізуші Райанның бұрынғы сақтандыру агенті екенін, ал екіншісі азиялық адам екенін анықтайды. Жүргізушілер арасында нәсілдік айыптауларға толы дау басталады.
Даму
Жазушы және режиссер Пол Хаггис 1991 жылғы ақпан айында «Қойлардың үндемеуі» фильмінің премьерасынан үйге келе жатқанда, Вилшир бульварындағы Blockbuster Video дүкенінің алдында екі афроамерикалық ер адамнан көлігі ұрланғаннан кейін осы фильмді түсіруге шабыттанды. Содан кейін ол американдық қоғамдағы нәсіл, ұлт және әлеуметтік жағдайдың әсері туралы ойлана бастады. Кейін ол «Crash» фильмін тек нәсілшілдерді сынау үшін емес, АҚШ-тың нәсілдік кедергілерден арылған қоғамға айналды деген пікірді сынау үшін, «либералдарды» әшкерелеу үшін жазғанын айтты. Хаггис 2001 жылы «Отбасылық құқық» сериалынан босатылғаннан кейін Роберт Морескомен бірлесіп «Crash» фильмінің алғашқы нұсқасын жазды. Хаггис түсірілім кезінде жүрек талмасына ұшырағандықтан өндіріс бір аптаға кешікті, бірақ ол медициналық кеңеске қарамастан, жаңа режиссерді тағайындаудан бас тартты.
Музыка
Бастапқы музыка 2005 жылы Superb Records компаниясы Lionsgate Films арқылы жарыққа шығарылды. Барлық әндердің авторы және композиторы Марк Ишэм, ескерілген жағдайларды қоспағанда. Фильмнен алынған және фильмнен шабыттанған әндері бар «Crash: Music from and Inspired by the Film» атты екінші жинақ жарық көрді.
Кассалық жинақ
2004 жылғы Торонто халықаралық кинофестивалінде фильмнің қара чернови көрсетілгеннен кейін, 2004 жылдың қыркүйек айында Торонтодағы Элгин театрында фильмнің тұсаукесері өтті. Lions Gate Films компаниясы оны 3,5 миллион долларға сатып алды. Фильм жергілікті прокатта 53,4 миллион доллар табыс әкеліп, шамамен 6,5 миллион долларлық бюджетін жеті еседен асып түсті.
Үй медиасы
Crash 2005 жылдың 6 қыркүйегінде кең форматта және толық экранды бір дискілік нұсқада DVD-де жарық көрді. Бонус материалдардың ішінде KansasCali (қазір Rocturnals деп аталады) тобының саундтректен алынған "If I" әніне түсірген музыкалық видеосы бар. Фильмнің режиссерлық нұсқасы 2006 жылдың 4 сәуірінде екі дискілік арнайы басылымда шығарылды, ол бір дискілік нұсқадан көбірек бонус материалдарына ие болды. Режиссерлық нұсқасы прокаттағы нұсқадан үш минутқа ұзақ. Дэниелдің қызының төсегінің астында сөйлесетін көрінісі ұзартылып, полиция бөліміндегі киім ауыстыратын бөлмеде офицер Хансеннің қатысқан жаңа көрініс қосылды. Crash – Blu-ray дискісінде АҚШ-та жарық көрген алғашқы «Үздік фильм» иегері, ол 2006 жылдың 27 маусымында шықты.
Бастапқы
Rotten Tomatoes сайтында фильм 242 пікірге негізделген 74% мақұлдау көрсеткішіне ие болды, орташа ұпайы 7.2/10. Сайттың сын пікірінде: "Crash – қазіргі заманғы алаңдаушылық пен қалалық оқшаулану туралы шикі және мазасыздық тудыратын моральдық туынды. Ол өзара байланысты Лос-Анджелес тұрғындарының өміріндегі фанатизм мен ксенофобияның қауіптерін зерттейді". Metacritic сайтында фильм 36 сыншының бағасына сүйене отырып, 100 балдық шкала бойынша 66 бал алды, бұл "жалпы алғанда жағымды пікірлер" дегенді білдіреді. CinemaScore сауалнамасы бойынша фильмге "A−" бағасы берілді. Роджер Эберт фильмге төрт жұлдыз берді және оны "күшті қызығушылық тудыратын фильм" деп сипаттап, 2005 жылғы ең жақсы фильм деп атады. Эберт шолуын "көп фильмдер көрермендерін жақсырақ адамдарға айналдыру мүмкіндігіне ие емес. Crash кереметтер жасамайды деп ойлаймын, бірақ оны көрген әркім өзіне ұқсамайтын адамдарға көбірек қайырымдылықпен қарауы мүмкін" деген оймен аяқтады. Элла Тейлор (LA Weekly) оны "жарыс тақырыбындағы ең жақсы голливуд фильмдерінің бірі ғана емес, сонымен қатар қазіргі Лос-Анджелес өмірін ең жақсы бейнелейтін туынды" деп атады. Диллон, Чидл, Бриджес, Пенья және Говардтың актерлік шеберлігі ерекше аталып өтті. Variety журналының Тодд Маккарти былай деп жазды: "Атап айтқанда, нәсілдік жеккөруші полицей рөліндегі Диллонның эпизодтары, баршасы сияқты, оның себептері бар. Кейіпкер билігін теріс пайдаланады, бірақ сонымен бірге ерекше батылдық көрсетеді, бұл көріністер шиеленіске толы". Wall Street Journal газетінің Джоан Кауфман: "Қорыта айтқанда, Crash өзіне қарамастан сәттілікке жетеді", - деп мәлімдеді, кейбір сәттерде фильм "көзге түсе бастайды және схемалық болып көрінеді", бірақ "шығушылық пен қайғының күрделі қоспасы" болып қала береді. Фильмнің сюжеттік элементтері, барлық кейіпкерлердің байланысының жолдары сыншылар тарапынан ойдан шығарылған және сенімсіз деп сынға ұшырады. Boston Globe газетінің Тай Беррі фильмді "көп кейіпкерлі, Лос-Анджелестегі жамандықтарды бейнелейтін, сізді лапелдерінен ұстап, сілкіндіруге тырысатын фильмдердің бірі" деп сипаттады. Ол Grand Canyon-нан көркем, Magnolia-дан азырақ көркем (Лос-Анджелесте бақалардың орнына қар жауады) және Falling Down-нан кем бұзылған. Басқалары фильмнің нәсілшілдік туралы жаңа немесе көрегендік ой айтпағанын атап өтті, Salon-ның Стефани Захарек: "Crash біздің нәсілшілдік туралы білетінімізді ғана растайды: ол әрқайсымыздың ішінде. Бұл жаңалық емес, бастама болуы керек" деді. The New York Times газетінің А.О. Скотт оны "күңеліне шүберек, жансыз, әрекет етуге тырысқанда манипуляциялық, ал алаңдатуға ниеттенгеніне қарамастан, өте жайбарақат фильм" деп сипаттады. Фильмнің нәсілшілдік пен оның тамырларын бейнелеуіне көп сын айтылды, көптеген адамдар нәсілдік қатынастарды тым қарапайым және таза көрсеткенін атап өтті. Ақ кейіпкерлердің, әсіресе сержант Райанның құтқарылу аркалары олардың орындалуына байланысты дау тудырды. 2009 жылы мәдени сыншы Та Нехиси Коутс фильмді "сыртқы және ойсыз" деп сынап, Crash-ты "онжылдықтың ең нашар фильмі" деп атады. Фильм Лос-Анджелестегі түрлі нәсілдік топтарға әсер ете беретін "тарихи тұншықтырылған теңсіздіктерді" жабу үшін көпмәдени және сентименталды бейнелерді қолдану ретінде сипатталды. The New Republic журналының ретроспективті шолуында Тим Гриерсон: "Хэггис кейіпкерлері бір-біріне жағымсыз епітеттер тастайды, бұл кемсітушіліктің ең зиянды аспектісі, ең зияндысы айқайлау емес, керісінше, жасырын әзілдер мен ұзақ уақыт бойы сақталған көзқарастар" деді. Фильмде персиялық дүкен иесін "ақылдан адасқан, параноикалық тұлға ретінде бейнелегені үшін де сынға ұшырады, ол тек Құдайдың құпия әрекеті деп сенген нәрсемен ғана құтқарылды". Фильм Empire журналының 2008 жылғы "Барлық уақыттың ең үздік 500 фильмі" сауалнамасында #460 орынды иеленді. 2010 жылы Independent Film & Television Alliance Crash фильмін соңғы 30 жылдың ең маңызды 30 тәуелсіз фильмінің бірі деп таңдады.
Оскар туралы дау
78-ші «Оскар» сыйлығының үздік фильм номинациясында «Креш» жеңіске жетті, сарапшылардың басым көпшілігінің үмітін артып отырған «Броукбек Маунтинінен» басымдық танытты. Сыйлықты жариялағаннан кейін жүргізуші Джек Николсон камераға түсірілгенде, нәтижеге деген таңғалысын жасыра алмады. Фильмнің әңгіме айту құралы ретінде моральдық дилемманы пайдалануы көптеген адамдар оны «Броукбек Маунтинінің» қауіпсіз баламасы деп санағандықтан, қарапайым деп есептелді (басқа номинанттар – «Жақсы түндер және сәттілік», «Капоте» және «Мюнхен» да Маккартизм, гомосексуализм және терроризм сияқты ауыр тақырыптарды қамтиды). Сыншы Кеннет Туран «Крештің» Академия мүшелері арасындағы гомофобиядан пайда тапқанын айтты, олардың кейбіреулері «Броукбек Маунтинінің» тақырыбына байланысты ыңғайсыздықтарын жасырмады. «Оскар» салтанатынан кейін сыншы Роджер Эберт өзінің бағанасында үздік фильм сыйлығының лайықты иесіне бұйырғанын мәлімдеді. Film Comment журналы «Крешті» «Оскардың ең жақсы фильмдерінің ең нашар жеңімпаздары» тізіміне бірінші орынға қойды, одан кейін «Slumdog Millionaire» екінші, ал «Chicago» үшінші орында тұрды. Сонымен қатар, 2014 жылы The Atlantic журналы жүргізген киносыншылардың сауалнамасы фильмнің жеңісін Академия сыйлығының ең көзге түсетін қателіктерінің бірі деп таныды. 2017 жылы IndieWire басылымынан Дэвид Эрлих пен Эрик Кохн «Крешті» «ХХІ ғасырдың ең жақсы фильмдерінің жеңімпаздары» тізіміндегі ең нашар фильм деп бағалады. 2015 жылы The Hollywood Reporter академияның жүздеген мүшелерін сауалнамаға қатыстырып, өткендегі даулы шешімдерге қайта дауыс беруді ұсынды. 2005 жылғы «Ең үздік фильм» номинациясында «Броукбек Маунтині» «Крешті» және басқа да номинанттарды жеңді. 2015 жылғы сұхбатында Хаггис: «Шын мәнінде, «Креш» сол жылдың ең жақсы фильмі болды ма? Мен олай ойламаймын. Сол жылы керемет фильмдер көп түсірілді. «Жақсы түндер және сәттілік» – тамаша фильм. «Капоте» – керемет. Анг Лидің «Броукбек Маунтині» – ұлы фильм. Спилбергтің «Мюнхен» фильмі де керемет. Бір жыл болды ғой. «Креш» қандай да бір себеппен адамдарға әсер етті, олардың сезіміне тиді. Сіз бұл фильмдерді солай бағалай алмайсыз. Мен «Оскар» сыйлығын алғандарыма өте қуаныштымын. Олар өте әдемі. Бірақ маған жылдың ең жақсы фильмі қандай деп сұрамауыңыз керек, өйткені мен «Креш» үшін дауыс бермес едім, себебі басқа фильмдердегі көркемдікті көрдім. Бірақ, қандай да бір себеппен, сол жылы осы фильм адамдардың көңілінен шықты. Демек, олар осыны таңдады деп ойлаймын, себебі бұл фильм олардың сезіміне тиді. Мен «Крештің» сіздерге әсер ететініне мақтанамын. Адамдар маған басқа фильмдерімнен гөрі көбірек келіп: «Ол фильм менің өмірімді өзгертті» дейді. Мен мұны ондаған рет естідім. Ол өз жұмысын істеді. Мен бұл – мен қалаған әлеуметтік эксперимент екенін білдім, сондықтан бұл өте жақсы эксперимент деп ойлаймын. Бұл керемет фильм бе? Менің ойымша, жоқ». 2020 жылы фильм және оның «Оскар» сыйлығы туралы жазған Vanity Fair басылымынан К. Остин Коллинс фильмнің «Оскарға ұнайтын, либералды идеясы бар фильмдердің таныс үлгісіне оралу» екенін жазды. Онда нәсілшілік классикалық Голливудтың әңгімелеуі сияқты, кейіпкерлер мен ниеттер арқылы, психологиялық реализмнің көрінісі арқылы, доғалар мен архетиптер арқылы, фильм соңында адамдардың кім екенін ашатын үшінші актқа қарай сезімдік жағдайға жеткізіледі.
Марапаттар
Crash бірнеше марапаттар мен номинация алды және Америка кино институты мен Ұлттық кинорецензиялар кеңесі оны жылдың он үздік фильмі деп атады. Фильм 78-ші «Оскар» сыйлығына алты номинацияда ұсынылып, «Ең үздік фильм», «Ең үздік түпнұсқа сценарий» және «Ең үздік монтаж» номинацияларында үш сыйлық жеңіп алды. Ол сондай-ақ тоғыз Британдық кино және телеарналар академиясының сыйлығына ұсынылып, «Ең үздік түпнұсқа сценарий» және Ньютон рөлі үшін «Ең жақсы қосалқы актриса» номинацияларында екі сыйлыққа ие болды. Дилон өзінің ойыны үшін «Оскар» сыйлығының «Ең үздік қосалқы актер» және «Экрандағы актерлер гильдиясы» сыйлықтарына ұсынылды. Бұған қоса, актерлер тобы «Кинодағы актерлер тобының ең үздік ойыны» үшін «Экрандағы актерлер гильдиясы» сыйлығын жеңіп алды, ал Харрис пен Мореско «Америка жазушылар гильдиясы» сыйлығын «Ең үздік түпнұсқа сценарий» үшін жеңіп алды.
Телехикая
13 сериялық телесериал 2008 жылдың 17 қазанында Starz арнасында тұңғыш рет көрсетілді. Сериалда Деннис Хоппер Лос-Анджелестегі жазбалар продюсері рөлінде ойнайды, және оның өмірі қаладағы басқа кейіпкерлермен – полиция офицері (Росс Макколл) және оның әріптесі, актрисаден полиция офицері болған Арлин Тур сияқты тұлғалармен қалай байланысты екені көрсетіледі. Актерлік құрамға Брентвудта тұратын ана (Клэр Кэри), оның жылжымайтын мүлік салушы күйеуі (Д. Б. Суини), бұрынғы бандиттік топ мүшесі, қазіргі шұғыл медициналық жәрдем қызметкері (Брайан Ти), көшеде өмірге бейімделген жүргізуші (Жоко Симс), құжаттары ретсіз Гватемалалық иммигрант (Луис Чавес) және детектив (Ник Тарабай) кіреді.