Кіріспе

Ағылшын химигі (1910–1994): диссертация тақырыбы = рентгендік кристаллография және стерольдер химиясы. Диссертация қорғалған жылы = 1937. Диссертация URL = http://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.727110. Ең белгілі шәкірттері = Дороти Мэри Кроуфут Ходжкин (туған кезде Кроуфут; 12 мамыр 1910 – 29 шілде 1994) – биомолекулалардың құрылымын анықтау үшін рентгендік кристаллография әдісін жетілдірген, және бұл құрылымдық биология үшін аса маңызды болған, Нобель сыйлығының иегері, ағылшын химигі. Оның ең маңызды жаңалықтарының қатарында Эдвард Абрахам мен Эрнст Борис Чейннің болжамдағандай пенициллиннің құрылымын растауы, сондай-ақ 1964 жылы химия саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алған үшінші әйел ретінде В12 витаминінің құрылымын картаға түсіруі бар. Ходжкин 35 жылдық жұмыстан кейін 1969 жылы инсулиннің құрылымын да анықтады. Ол Солтүстік Африка мен Таяу Шығыста колониялық әкімшілікте, кейін археологтар болып жұмыс істеген төрт қыздың үлкені болды. Дороти археологтардың әулетінен шыққан. Оның ата-анасы – елдің Білім министрлігінде жұмыс істеген Джон Винтер Кроуфут (1873–1959) және оның әйелі Грейс Мэри (туған тегі Худ) (1877–1957), достары мен туыстарының арасында Молли деген есіммен таныс болған. Отбасы қыста Каирде тұрып, жыл сайын Мысырдағы ыстық маусымды болдырмау үшін Англияға оралып тұратын. 1914 жылы Ходжкиннің анасы оны (4 жаста) және екі кіші қарындасын – Джоанды (2 жаста) және Элизабетті (7 айлық) Вортингке жақын Кроуфут әже-шешесімен қалдырып, күйеуіне Мысырға қайтып келді. Олар балалық шақтарының көп бөлігін ата-аналарынан бөлек өткізді, бірақ олар алыстан қолдау көрсетті. Анасы Доротидің 10 жасында алғашқы рет кристаллдарға деген қызығушылығын дамытуға көмектесті. 1923 жылы Дороти және оның қарындасы жақын жердегі өзендерден тапқан тастарды портативті минералдық талдау жиынтығымен зерттеді. Содан кейін ата-анасы Суданға көшіп, онда 1926 жылға дейін оның әкесі білім беру және археология саласын басқарды. Оның анасының төрт ағасы Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқандықтан, ол жаңа Ұлттар Лигасының жақтаушысы болды. 1921 жылы Ходжкиннің әкесі оны Англияның Бекклс қаласындағы сэр Джон Леман грамматикалық мектебіне орналастырды. Ол 13 жасында ғана Суданның астанасы Хартумда тұратын ата-анасына ұзақ сапар жасады. 14 жасында оның алыс туысы, химик Чарльз Харрингтон (кейін сэр Чарльз) Д.С. Парсонстың «Биохимия негіздері» атты еңбегін ұсынды. Соғысқа дейінгі үлгіге оралып, оның ата-анасы жылдың бір бөлігін шетелде тұрып, жұмыс істеді, әр жазда бірнеше айға балаларымен Англияға оралды. 1966 жылы Судан мемлекеттік қызметінен зейнеткерлікке шыққаннан кейін, оның әкесі Иерусалимдегі Британдық археология мектебінің директоры болып тағайындалды, онда ол және оның анасы 1935 жылға дейін қалды. 1928 жылы Ходжкин қазіргі Иорданиядағы Джераш археологиялық қазбасында ата-анасына қосылды, онда ол 5-6 ғасырларға жататын бірнеше византиялық шіркеулерден мозаика үлгілерін құжаттады. Ол Оксфордтағы оқуын бастаған кезде осы суреттерді аяқтауға бір жылдан астам уақыт жұмсады, сонымен бірге сол жерден шыны тесералардың химиялық талдауын жүргізді. Оның осы мозаикалардың дәл масштабты суреттерін жасау арқылы егжей-тегжейлі назар аударуы химиядағы үлгілерді тану және құжаттау жөніндегі кейінгі жұмысына әсер етті. Ходжкин археологиялық жұмыстың тәжірибесін қатты ұнатып, химияны археологияның пайдасына қалдыруды ойлады. Оның суреттері Йель университетінде сақталған. Ол Суданда жұмыс істеген отбасы досы, химик А.Ф. Джозефтен де шабыттанды. Оның мемлекеттік мектептегі білімі латын тілін қамтымады, ол кезде Оксбриджге түсу үшін қажет болды. Оның Леман мектебінің директоры оған осы пән бойынша жеке сабақтар берді, бұл оған Оксфорд университетінің түсу емтиханын тапсыруға мүмкіндік берді. Өмірінің соңында Ходжкиннен балалық шағындағы батырларын атауын сұрағанда, ол үш әйелді атады: ең алдымен, оның анасы Молли; медициналық миссионер Мэри Слессор; және Сомервилл колледжінің директоры Марджери Фрай.

Жоғары білім

1928 жылы 18 жасында Ходжкин Оксфордтың Сомервилл колледжіне оқуға түсті. Сол жылдың күзінде ол Джон Десмонд Берналдың жетекшілігімен Кембридждегі Ньюнхэм колледжінде докторлық диссертациясын қорғады. Осы кезде ол рентгендік кристаллографияның ақуыздардың құрылымын анықтаудағы әлеуетін ұқты. Ол Бернальмен бірге биологиялық зат – пепсиннің талдауына осы техниканы алғаш рет қолданды. Пепсин тәжірибесінің көп бөлігі Ходжкиннің еңбегі деп есептеледі, бірақ ол Бернальдың алғашқыда суреттерді түсіргенін және оған маңызды түсініктер бергенін әрқашан нақты айтты. 1937 жылы ол рентгендік кристаллография және стерольдер химиясы саласындағы зерттеулері үшін докторлық диссертациясын алды.

Еңбек жолы және ашылулары

1933 жылы Ходжкин Сомервилл колледжінің ғылыми-зерттеу стипендиясын алды, ал 1934 жылы Оксфордқа оралды. Ол химияны өз зертханалық жабдықтарымен оқытуды бастады. Колледж оны 1936 жылы химия пәнінен алғашқы ғылыми қызметкер және оқытушы етіп тағайындады, ол 1977 жылға дейін осы лауазымды иеленді. 1940 жылдары оның студенттерінің бірі Маргарет Робертс (кейін Маргарет Тэтчер) болды, ол премьер-министр болған кезде Доунинг-стриттегі кабинетіне өзінің бұрынғы ұстазына деген құрметтің нышаны ретінде Ходжкиннің портретін іліп қойды. 1953 жылдың сәуір айында Сидней Бреннер, Джек Дюниц, Лесли Оргел және Берил М. Оутонмен бірге Ходжкин Оксфордтан Кембриджге барып, Фрэнсис Крик пен Джеймс Уотсон жасаған ДНҚ-ның қос спиральды құрылымының моделін көрушілердің алғашқыларының бірі болды. Бұл модель Морис Уилкинс пен Розалинд Франклиннің алған деректері мен техникалары негізінде құрылған еді. Марқұм доктор Берил Оугтонның (үйленгеннен кейінгі тегі Риммер) айтуынша, Ходжкин ДНҚ құрылымының моделін көруге бара жатқанын хабарлағаннан кейін, олар екі көлікпен Кембриджге аттанды. Ходжкин 1957 жылы Оксфордта оқырман болды және келесі жылы оған жаңа, толыққанды жабдықталған зертхана берілді. 1960 жылы Ходжкин Корольдік қоғамның Вольфсон ғылыми-зерттеу профессоры болып тағайындалды, ол 1970 жылға дейін осы лауазымды атқарды. Бұл оның жалақысын, зерттеу шығындарын және Оксфорд университетіндегі жұмысын жалғастыруға қажетті көмекті қамтамасыз етті. Ол 1977-1983 жылдары Оксфордтың Вольфсон колледжінің мүшесі болды.

Стероидтық құрылым

Ходжкин үш өлшемді биомолекулалық құрылымдарды ашқанымен ерекше көзге түсті.

Пенициллиннің құрылымы

1945 жылы Ходжкин және оның әріптестері, соның ішінде биохимик Барбара Лоу, пенициллиннің құрылымын анықтады, бұл сол кездегі ғылыми қауымның пікіріне қарамастан, оның құрамында β-лактам сақинасы бар екенін көрсетті. Бұл жұмыс 1949 жылға дейін жарияланбады.

В12 витаминінің құрылымы

1948 жылы Ходжкин алғаш рет ең күрделі құрылымды витаминдердің бірі – В12 витаминімен танысты және жаңа кристалдар жасады. В12 витамині осы жылдың басында «Merck» компаниясында алғаш рет ашылған болатын. Оның құрылымы сол кезде дерлік белгісіз еді, Ходжкин оның құрамында кобальт бар екенін анықтағанда, рентгендік кристаллографиялық талдау арқылы құрылымын анықтау мүмкін екенін түсінді. Молекуланың үлкен өлшемі және кобальттан басқа атомдардың көп бөлігінің белгісіз болуы бұрын зерттелмеген құрылымдық талдау қиындығын тудырды. Осы кристалдардан ол кристаллдардың плеохроизмдік қасиеттеріне байланысты сақина тәрізді құрылымның бар екенін болжады, бұл болжамын кейін рентгендік кристаллография арқылы растады. Ходжкин жариялаған В12 витамині жөніндегі зерттеуін Лоуренс Брэгг «дыбыс барьерін бұзумен» тең маңызды деп сипаттады. «Merck» компаниясының ғалымдары бұрын В12 витаминін кристалдастырған, бірақ заттың жарық сыну көрсеткіштерін ғана жариялаған. Ходжкинге Нобель сыйлығын әкелген В12 витаминінің толық құрылымы 1955 және 1956 жылдары жарияланды.

Инсулиннің құрылымы

Инсулин Ходжкиннің ең ерекше зерттеу жобаларының бірі болды. Бұл 1934 жылы Роберт Робинсон оған кристалл инсулиннің шағын үлгісін ұсынғанда басталды. Гормонның организмге тигізетін күрделі және кең ауқымды әсері оның қиялын баурап алды. Алайда, сол кезде рентгендік кристаллография инсулин молекуласының күрделілігімен күресуге жеткілікті деңгейде дамымаған еді. Ол және басқалар осы әдісті жетілдіруге көп жыл жұмсады. Ол инсулин кристаллының алғашқы суретін түсіргеннен кейін 35 жыл өткен соң ғана рентгендік кристаллография және компьютерлік техникалар инсулин сияқты ірі және күрделі молекулаларды зерттеуге қолданыла бастады. Ходжкиннің инсулиннің құрылымын ашу арманы 1969 жылға дейін тоқтап тұрды, сонда ол жас, халықаралық ғалымдар тобымен бірге оның құрылымын алғаш рет анықтауға мүмкіндік алды. Ходжкиннің инсулинмен жұмысы инсулиннің жаппай өндірілуіне және 1-ші және 2-ші типті диабеттің емдеуінде кеңінен қолданылуына жол ашты. Ол инсулин зерттеу саласындағы басқа да зертханалармен ынтымақтасып, кеңес берді және инсулиннің маңыздылығы және диабеттің болашағы туралы әлемдік баяндамалар жасады. Инсулиннің құрылымын шешу диабетті емдеуде екі маңызды нәтиже берді: ол инсулиннің жаппай өндірілуін қамтамасыз етті және ғалымдарға инсулиннің құрылымын өзгертіп, науқастар үшін одан да тиімді дәрілер жасауға мүмкіндік берді. Дороти мен Бернальдың некелері сол кездегі және қазіргі стандарттар бойынша да ерекше болып саналды.

Денсаулық

1934 жылы 24 жасында Доротидің қолдары ісіп, деформацияланып, ауыра бастады. Оған ревматоидты артрит диагнозы қойылды және ол Бакстондағы емханаға жылу ванналары мен алтынмен емделу үшін барды. Біраз емнен кейін Ходжкин зертханаға қайтып келді, онда қолдарының күйінен рентген аппаратының басқыш қосқышын пайдалана алмады. Ол өздігінен рычаг жасап, содан кейін ғана қосқышты қолдана алды. Оның жағдайы уақыт өте келе нашарлап, екі қолы мен аяғында деформация пайда болып, ұзаққа созылатын ауырсынуларға әкелді. Ходжкин өмірінің соңғы жылдарында көбінесе мүгедектер арбасында болса да, ғылыми қызметін тоқтатпады.

Неке және отбасы

1937 жылы Дороти Кроуфут Томас Лайонел Ходжкинге тұрмысқа шықты, ол тарихшының ұлы және колониалдық кеңседен кеткен соң Англияның солтүстігіндегі тау-кен және өнеркәсіптік қауымдастықтарында ересектерге білім беру сабақтарын оқытқан. Ол коммунистік партияның белсенді емес мүшесі болды және кейіннен Африка саясаты мен тарихы туралы маңызды еңбектер жазды, Оксфордтағы Баллиол колледжінде танымал лектор болды. Денсаулығы нашар болғандықтан әскери қызметке жарамсыздықтан ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жұмысын жалғастырды, демалыс күндері Оксфордқа қайтып, әйелі пенициллинмен айналысып жатқан жерде болды. Олардың үш баласы болды: Люк (1938 ж. т., 2020 жылдың қазанында қайтыс болды), Елизавета (1941 ж. т.) және Тоби (1946 ж. т.). Ұлы Люк Уорвик университетінде математикадан сабақ берді. Қызы Елизавета әкесінің қадамын басып, тарихшы болды. Кіші ұлы Тоби ботаника мен ауыл шаруашылығын оқыды. Томас Ходжкин Батыс Африкада көп уақыт өткізіп, жаңадан құрылған постколониалды мемлекеттердің ынталы жақтасы және тарихын жазушы болды.

Атаулары

Ходжкин 1949 жылға дейін "Дороти Кроуфут" атымен жарияланды, содан кейін Ханс Кларктың хатшысы оны "Пенициллин химиясы" кітабындағы бір тарауына автор ретінде тұрмысқа шыққан атын қолдануға көндірді. Ол кезде ол 12 жылдан бері үйленген, үш бала туған және Корольдік қоғамның мүшесі (FRS) болып сайланған еді. Ғылым тарихы институты да оны осылай атайды. Айтарлықтай оңайлату үшін, Корольдік қоғам Дороти Ходжкин стипендиясын демеушілік еткен кезде Ходжкинды "Дороти Ходжкин" деп атайды.

Шетелдік ғалымдармен байланыс

1950-1970 жылдары Ходжкин өзінің саласындағы ғалымдармен шетелде – Мәскеудегі кристаллография институтында, Үндістанда және инсулин құрылымын зерттейтін Пекин мен Шанхай қалаларындағы қытайлық топпен берік байланыс орнатты. Ол Қытайға алғаш рет 1959 жылы сапар шекті. Келесі ширек ғасыр ішінде ол ол жерге тағы жеті рет барып, соңғы сапары өмірінен бір жыл бұрын болды. 1971 жылы қытайлық топ инсулин құрылымын өздігінен шешкеннен кейін, Ходжкиннің тобынан кейін, бірақ жоғары дәлдікпен, бұл сапар ерекше есте қалды. 1972-1975 жылдары Халықаралық кристаллография одағының президенті болған кезде ол қытай билігін елдің ғалымдарына Одаққа мүше болуға және оның жиналыстарына қатысуға рұқсат беруге көндіре алмады. Оның басқа бір «Халық демократиясы» деп аталатын елдегі ғалыммен арақатынасы онша сәтті болған жоқ. 73 жасында Ходжкин Румынияның коммунистік диктаторының әйелі Елена Чаушескудің еңбегі ретінде Роберт Максвелл басылымға шығарған «Изопреннің стереоспецификалық полимерленуі» атты кітаптың алғы сөзін жазды. Ходжкин автордың «ерекше жетістіктері» мен «құрметті» мансабы туралы жазды. 1989 жылғы Румыния революциясында Чаушеску құлатылғаннан кейін Елена Чаушескудің орта мектепті бітірмегені және университетте оқымағаны белгілі болды. Оның ғылыми дәрежесі жалған екені анықталды және кітапты жалған докторлық диссертация алу үшін ғалымдар тобы жазған.

Саяси көзқарастары мен қызметі

Ходжкиннің саяси қызметі мен күйеуінің Коммунистік партиямен байланысы болғандықтан, 1953 жылы АҚШ-қа кіруіне тыйым салынды, содан кейін ЦРУ рұқсатысыз елге кіруге мүмкіндік берілмеді. 1961 жылы Томас Гана президенті Кваме Нкруманың кеңесшісі болды және Нкрума 1966 жылы биліктен құлатылғанға дейін ол осы елге бірнеше рет ұзақ мерзімге сапарлады. Ходжкин күйеуімен Ганада болғанда Нобель сыйлығын алғаны туралы жаңалықты естіді. Ол анасы Моллиден әлеуметтік теңсіздіктерге қатысты алаңдаушылықты және қарулы қақтығыстың алдын алу үшін бар күшін салуға деген ұмтылысты мұра етті. Дороти ядролық соғыс қаупіне ерекше мән берді. 1976 жылы ол Пугаш конференциясының президенті болды және бұл қызметте одан бұрынғылар мен кейінгілерден гөрі ұзақ қызмет етті. Ол 1988 жылы, яғни "Орташа қашықтықтағы ядролық күштер туралы шарт" "қысқа және ұзақ қашықтықтағы ядролық қару жүйелеріне толық тыйым салып, қатаң тексеру жүйесін" енгізгеннен кейін қызметтен кетті. 1987 жылы ол бейбітшілік пен қарусыздану жолындағы еңбегі үшін Кеңес үкіметінен Ленин атындағы Бейбітшілік сыйлығын алды.

Мүгедектік және өлім

Қашықтыққа байланысты Ходжкин 1987 жылы Австралияда өткен Халықаралық кристаллография одағының конгресіне бармауға шешім қабылдады. Бірақ, денсаулығы нашарлағанмен, ол жақын достары мен туыстарын таңқалдырып, 1993 жылы Бейжіңдегі конгреске қатысты, онда барлығы оны құрметпен қарсы алды. Ол 1994 жылдың шілде айында инсульттан кейін, Уорвикширдегі Шипстон-он-Стаурға жақын Ілмингтон ауылындағы күйеуінің үйінде қайтыс болды.

Портреттер

Лондонның Ұлттық портрет галереясында Дороти Ходжкиннің 17 портреті тізілген, оның ішінде Магги Хэмблинг салған оның үстелінде отырған майлы суреті және Дэвид Монтгомери түсірген фотосуреті бар. Грэхам Сазерленд 1978 жылы Дороти Кроуфут Ходжкиннің портреті үшін дайындық эскиздерін жасаған. Бір эскиз Ғылым тарихы институтының қорында, ал екіншісі Лондондағы Корольдік қоғамның коллекциясында сақталады. Аталған портрет аяқталған жоқ. Дороти Ходжкиннің портреті Брайан Органға жеке қаржы жинау арқылы тапсырыс берілді, ол Корольдік қоғамның коллекциясына қосылуы тиіс болды. 1982 жылдың 25 наурызында қоғам президенті қабылдаған бұл, қоғам коллекциясына енгізілген әйел-мүшесінің алғашқы портреті болды.

Тірі кезінде

1945 жылы ол В12 витаминінің құрылымын анықтап, оның атомдарының үш өлшемді орналасуын сипаттады. Ходжкин 1964 жылы химия бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алды және ол үш ғылым саласының кез келгенінде Нобель сыйлығын алған Ұлыбританиядан шыққан жалғыз ғалым әйел. 1965 жылы ол "Құрмет орденімен" марапатталды. Ол бұл орденді алған екінші әйел болды. 1976 жылы ол беделді Копли медалін алған алғашқы әйел болды. 1947 жылы ол Корольдік қоғамның (FRS) мүшесі болып сайланды, ал 1970 жылы EMBO мүшелігіне қабылданды. Ходжкин 1970 жылдан 1988 жылға дейін Бристоль университетінің канцлері болды және 1978 жылы Бэт университетінен ғылым докторының құрметті дәрежесін алды. 1958 жылы ол Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. 1966 жылы ол ғылымға қосқан елеулі үлесі үшін Iota Sigma Pi ұлттық құрметті мүшесі атанды. 1970 жылдары ол КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. 1982 жылы ол Кеңес Одағы Ғылым академиясының Ломоносов медалімен марапатталды. 1987 жылы ол Михаил Горбачев үкіметінен Лениндік бейбітшілік сыйлығын алды. 1982 жылдың 23 желтоқсанында Л.Г. Карачкина (Крим астрофизикалық обсерваториясында, М.П.С. 22509, КСРО) ашқан (5422) астероиді 1993 жылы оның құрметіне "Ходжкин" деп аталды. 1983 жылы Ходжкин ғылым және өнер саласындағы Австрияның марапатын алды.

Мұра

Британдық ескерткіш маркалар – Ходжкин 1996 жылғы тамызда шығарылған жиынтықтағы бес «Жетістікке жеткен әйелдердің» бірі болып таңдалды. Басқалары – Мареа Хартман (спорт әкімшісі), Марго Фонтейн (балерина/хореограф), Элизабет Фринк (мүсінші) және Дафне дю Мориер (жазушы). Ходжкиннен басқа барлығы Британ империясының орденінің Дама командирлері болды. 2010 жылы Корольдік қоғамның құрылғанына 350 жыл толуына орай, Ходжкин қоғамның ең көрнекті он мүшесін көрсететін маркалар жиынтығындағы жалғыз әйел болды, ол Исаак Ньютон, Эдвард Дженнер, Джозеф Листер, Бенджамин Франклин, Чарльз Бэббидж, Роберт Бойл, Эрнест Рутерфорд, Николас Шеклтон және Альфред Рассел Уоллеспен бірге тұрды. Корольдік қоғам Дороти Ходжкин стипендиясын (оның құрметіне аталған) «жеке жағдайларына байланысты, мысалы, бала тәрбиелеу немесе күтімдік міндеттер, немесе денсаулық себептерінен икемді жұмыс кестесіне мұқтаж зерттеу мансабының басындағы көрнекті ғалымдарға» тағайындайды. Лондонның Хакни ауданындағы кеңес кеңселерi, Йорк, Бристоль және Кил университеттерінің ғимараттары, сондай-ақ оның бұрынғы мектебі – Сэр Джон Леман орта мектебінің ғылым блогы оның есімімен аталады. 2012 жылы Ходжкин Елизавета II патшайымының алмас мерейтойын атап өту мақсатында BBC Radio 4 арнасының «Жаңа Елизаветалар» сериясында көрсетілді. Бұл серияда жеті ғалым, журналист және тарихшыдан тұратын комиссия оны «Елизавета II билігі кезінде осы аралдардағы өмірге маңызды әсер еткен және осы дәуірге ерекше сипат берген» Ұлыбританиялықтар тобының ішінде атады. 2015 жылы Ходжкиннің 1949 жылғы «Пенициллиннің құрылымын рентгендік кристаллографиялық зерттеуі» атты мақаласы Американдық химия қоғамының Химия тарихы бөлімінен «Химиялық жаңару сыйлығымен» құрметтелді, ол Оксфорд университетіне (Англия) табысталды. Бұл зерттеу күрделі табиғи заттардың құрылымын анықтау үшін рентгендік кристаллографияны қолданудағы революциялық қадамымен ерекшеленеді, осы жағдайда пенициллиннің құрылымын анықтауда. 1999 жылдан бері Оксфорд халықаралық әйелдер фестивалі Ходжкиннің еңбегін құрметтеп, әдетте наурыз айында Дороти Ходжкиннің естелік лекциясын ұйымдастырып келеді. Лекция Оксфорд AWiSE (Ғылым және Инженерлік саласындағы әйелдер қауымдастығы), Сомервилл колледжі және Оксфорд университетінің Табиғат тарихы мұражайының бірлескен жобасы болып табылады.