Кіріспе

ДНҚ эксперименті

Герши–Чейз эксперименттері – 1952 жылы Альфред Герши мен Марта Чейз жүргізген эксперименттер сериясы. ДНҚ 1869 жылдан бері биологтарға белгілі болғанмен, сол кезде көптеген ғалымдар ақуыздар мұрагерлік ақпаратын тасиды деп есептеген, себебі ДНҚ инертті молекула сияқты көрінген және ядрода орналасқандықтан, оның рөлі фосфорды сақтау деп саналды. Эксперименттерінде Герши мен Чейз бактериофагтардың, ДНҚ мен ақуыздан тұратын вирустардың, бактерияларды жұқтырғанда, олардың ДНҚ-сы қабылдаушы бактериялық жасушаға енетінін, ал ақуыздарының көп бөлігі енбейтінін көрсетті. Герши мен Чейз және одан кейінгі жаңалықтар ДНҚ – мұрагерлік материал екенін дәлелдеуге көмектесті. Герши 1969 жылы Макс Дельбрюк пен Сальвадор Луриямен бірге «вирустардың генетикалық құрылымына қатысты жаңалықтары» үшін физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығын бөлісті.

Тарихи негіздер

ХХ ғасырдың басында биологтар ақуыздар генетикалық ақпаратты тасиды деп ойлаған. Бұл ақуыздар ДНК-дан күрделірек деген сенімге негізделген. Фоб Левеннің ықпалды "тетрануклеотидтік гипотезасы", ДНК бірдей нуклеотидтердің қайталап келетін жиынтығы екенін бұрыс дәлелдеген, осы қорытындыны қолдады. 1944 жылы жарияланған Эвери-МакЛеод-МакКарти экспериментінің нәтижелері ДНК генетикалық материал екенін көрсетті, бірақ жалпы ғылыми қауымдастықта оны қабылдауға күмән болды, бұл Герши-Чейз экспериментіне дайындық жасады. Герши мен Чейз, сондай-ақ осыған ұқсас тәжірибелер жасаған басқа ғалымдар ДНК генетикалық ақпаратты таситын биомолекула екенін растады. Осыған дейін Освальд Эйвери, Колин МакЛеод және Маклин МакКарти ДНК Streptococcus pneumoniae бактериясының бір түрінің екінші түріне өзгеруіне себеп болатынын көрсеткен. Осы эксперименттердің нәтижелері ДНК генетикалық ақпаратты таситын биомолекула екенін дәлелдеді.

Әдістер мен нәтижелер

Герши мен Чейз зерттеп жатқан фагтардың әртүрлі бөліктерін жеке қарастыру қажет болды, сондықтан фагтардың бөлімдерін ажырату қажеттігі туды. Вирустардың ақуыз қабығынан және ДНК-дан тұратыны белгілі болғандықтан, олар әрқайсысын ерекше элементтік изотоптармен белгілеуді жөн көрді. Бұл оларға әрқайсысын жеке бақылап, талдауға мүмкіндік берді. Фосфор ДНК-да ғана болатын, аминқышқылдарында болмайтындықтан, T2 фагындағы ДНК-ны белгілеу үшін радиоактивті фосфор-32 қолданылды. Ал күкірт ақуыздарда ғана болатындықтан, радиоактивті күкірт-35 T2 фагының ақуыздық бөліктерін белгілеу үшін пайдаланылды. Герши мен Чейз радиоактивті элементтерді бактериофагтарға бактериялардың 4 сағат бойы өсуіне жағдай жасалған жеке ортаға изотоптар қосу арқылы енгізді. Бактериофагтар бактерияларды жұқтырғанда, олардың ұрпақтарында радиоактивті изотоптар қамтылды. Бұл процедура күкіртпен белгіленген фагтар үшін және фосформен белгіленген фагтар үшін бір реттен орындалды. Содан кейін белгіленген ұрпақтар белгісі жоқ бактерияларды жұқтыруға жіберілді. Фаг қабықшалары бактериялардың сыртында қалды, ал генетикалық материал ішке өтті. Блендерде араластыру арқылы бактериялардан фагтарды бөліп, содан кейін центрифугалау фаг қабықшаларын бактериялардан ажыратуға мүмкіндік берді. Бұл бактериялар фаг ұрпағын шығару үшін лизис жағдайында ұсталды. Радиоактивті фосформен белгіленген фагтардың ұрпақтары белгіленген күйінде қалды, ал радиоактивті күкіртпен белгіленген фагтардың ұрпақтары белгісіз болды. Осылайша, Герши-Чейз тәжірибесі генетикалық материалдың ақуыз емес, ДНК екенін растауға көмектесті. 1953 жылы Джеймс Д. Уотсон мен Фрэнсис Крик «Нуклеин қышқылдарының молекулалық құрылымы: дезоксирибонуклеин қышқылының құрылымы» атты мақаласында ДНК-ның қос спиральді құрылымын дұрыс болжап, ДНК-ның тұқым қуалаушы материал ретінде жұмыс істейтін көшіру механизмін ұсынғанда растау мен нақтылық келді. Сонымен қатар, Уотсон мен Крик ДНК – генетикалық материалдың жасушалардағы мыңдаған ақуыздардың синтезіне жауапты екенін көрсетті. Олар бұл ұсынысты екі макромолекула арасындағы құрылымдық ұқсастыққа негіздейді: ақуыздар мен ДНК – мономерлердің (сәйкесінше аминқышқылдары мен нуклеотидтер) тізбектік құрылымдары.

Басқа тәжірибелер

Герши-Чейз эксперименті жарияланғаннан кейін, ғылыми қауым ДНҚ генетикалық кодтың материалдық негізі екенін қабылдады. Бұл жаңалық ДНҚ-ның құрамын және оның үш өлшемді құрылымын анықтау үшін оны терең зерттеуге алып келді. Рентгендік кристаллографияны қолдана отырып, Джеймс Уотсон мен Фрэнсис Крик, Морис Уилкинс пен Розалинд Франклиннің бұрынғы тәжірибелік деректерінің көмегімен ДНҚ құрылымын ашты. ДНҚ құрылымы туралы білім ғалымдарды генетикалық кодтың мәнін зерттеуге және нәтижесінде ақуыз синтезі процесін түсінуге жетеледі. Джордж Гамов генетикалық код үш ДНҚ негіз жұбының тізбектерінен тұратынын, олар үштіктер немесе кодондар деп аталады және олар жиырма аминқышқылының бірін көрсетеді деп болжады. Генетикалық кодтау зерттеушілерге ген экспрессиясының механизмін – геннен алынған ақпарат ақуыз синтезінде қолданылатын процесті – түсінуге көмектесті. Одан бері ген экспрессиясы процесінің қадамдарын өзгерту мақсатымен көптеген зерттеулер жүргізілді. Бұл қадамдарға транскрипция, РНҚ тігілуі, трансляция және посттрансляциялық модификация кіреді, олар ақуыздардың химиялық және құрылымдық сипаттамаларын бақылау үшін пайдаланылады. Бұдан бөлек, генетикалық инженерия инженерлерге рекомбинантты ДНҚ техникаларын қолдана отырып, организмдердің генетикалық материалдарын тікелей манипуляциялауға мүмкіндік береді. Алғашқы рекомбинантты ДНҚ молекуласын 1972 жылы Пол Берг жасады, ол маймыл вирусы SV40 ДНҚ-сын ламбда фагының ДНҚ-сымен біріктірді. Герши-Чейз эксперименті кезінде мұрагерлік материалға қатысты эксперименттерде бактериофагтар жиі үлгі ретінде қолданылды. Бактериофагтар мұрагерлік материалға қатысты эксперименттер үшін ыңғайлы, себебі олар өз генетикалық материалдарын қабылдаушы жасушаның генетикалық материалына енгізеді (оларды пайдалы құралға айналдырады), олар жылдам көбейеді және зерттеушілер оларды оңай жинай алады.