Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лакхнау қоршауы – 1857 жылғы Үндістан көтерілісі кезінде Лакхнау қаласындағы британдық резиденцияны көтерілісші сепойлардың (Британ Шығыс Үндістан компаниясы армиясындағы үнді әскерлерінің) ұзақ қорғауы болды. Екі рет көмек келгеннен кейін, резиденциядан қорғаушылар мен бейбіт тұрғындар эвакуацияланды, содан кейін ол тасталды.
Siege fought during the Indian Rebellion of 1857
The siege of Lucknow was the prolonged defence of the British Residency within the city of Lucknow from rebel sepoys (Indian soldiers in the British East India Company's Army) during the Indian Rebellion of 1857. After two successive relief attempts had reached the city, the defenders and civilians were evacuated from the Residency, which was then abandoned.
Қоршаудың тарихы
Оудх/Авадх мемлекетін Британдық Шығыс Үндістан компаниясы аннексиялап алды, ал Наваб Ваджид Али Шах көтеріліс басталғанға бір жыл бұрын Калькуттаға жер аударылды. Шығыс Үндістан компаниясының бұл өкілді әрекеті мемлекет ішінде және Үндістанның басқа аймақтарында зор наразылық тудырды. Жаңадан алынған аумаққа тағайындалған алғашқы британдық комиссары (факты бойынша губернатор) Коверли Джексон болды. Ол салмақты мінез танытпады, ал өте тәжірибелі әкімші сэр Генри Лоуренс көтеріліс басталғанға алты апта ғана қалғанда қызметке кірісті. Шығыс Үндістан компаниясының Бенгалия президенттігі армиясының сепойылары, алдыңғы жылдары діндері мен салты-дәстүрлеріне Компанияның насихаттау қызметінен қауіп төнді деп алаңдап, күйбеңдесті. Лоуренс өзінің басқаруындағы үнді әскерлерінің наразылық көңіл-күйін жақсы білді (оның ішінде Оудх мемлекетінің бұрынғы армиясынан алынған Оудх ереуілшілерінің бірнеше бөлімдері болды). 18 сәуірде ол генерал-губернатор лорд Кэннингке наразылықтың белгілі бір көріністері туралы ескертті және наразылық тудырған бірнеше корпусты басқа провинцияға ауыстыруға рұқсат сұрады. Көтерілістің туындауына Энфилд мылтығының енгізілуі себеп болды; осы қарудың патрондары сиыр мен шошқа майының қоспасымен майланған деп есептелді, бұл индуист және мұсылман үнді сарбаздарын ластайды деп саналды. 1 мамырда 7-ші Оудх ереуілсіз жаяу әскері патронды шағудан бас тартты, ал 3 мамырда олар басқа полктермен қарусыздандырылды. 10 мамырда Меруттегі үнді сарбаздары ашық көтеріліс жасап, Делиге бет бұрды. Бұл жаңалық Лакхнауға жеткенде, Лоуренс дағдарыстың ауырлығын сезініп, екі топ зейнеткерлерді – сепойылар мен артиллерияшыларды үйлерінен шақырды. Резиденцияны сәтті қорғауға олардың адалдығы, сондай-ақ сикхтер мен кейбір индуист сепойыларының адалдығы үлкен үлес қосты.
The state of Oudh/Awadh had been annexed by the British East India Company and the Nawab Wajid Ali Shah was exiled to Calcutta the year before the rebellion broke out. This high handed action by the East India Company was greatly resented within the state and elsewhere in India. The first British Commissioner (in effect the governor) appointed to the newly acquired territory was Coverley Jackson. He behaved tactlessly, and Sir Henry Lawrence, a very experienced administrator, took up the appointment only six weeks before the rebellion broke out. The sepoys of the East India Company's Bengal Presidency Army had become increasingly troubled over the preceding years, feeling that their religion and customs were under threat from the evangelising activities of the Company. Lawrence was well aware of the rebellious mood of the Indian troops under his command (which included several units of Oudh Irregulars, recruited from the former army of the state of Oudh). On 18 April, he warned the Governor General, Lord Canning, of some of the manifestations of discontent, and asked permission to transfer certain rebellious corps to another province. The flashpoint of the rebellion was the introduction of the Enfield rifle; the cartridges for this weapon were believed to be greased with a mixture of beef and pork fat, which was felt would defile both Hindu and Muslim Indian soldiers. On 1 May, the 7th Oudh Irregular Infantry refused to bite the cartridge, and on 3 May they were disarmed by other regiments. On 10 May, the Indian soldiers at Meerut broke into open rebellion, and marched on Delhi. When news of this reached Lucknow, Lawrence recognised the gravity of the crisis and summoned from their homes two sets of pensioners, one of sepoys and one of artillerymen, to whose loyalty, and to that of the Sikh and some Hindu sepoys, the successful defence of the Residency was largely due.
Көтеріліс басталады
23 мамырда Лоуренс Резиденцияны нығайта бастады және қоршауға дайындық үшін жабдықтар жинады; көптеген британдық азаматтар шеткі аудандардан осы жерге келді. 30 мамырда (Мұсылман мейрамы – Ораза айт) Лакхнаудағы Ауд және Бенгал әскерлерінің көп бөлігі ашық көтеріліске шықты. Лоуренс жергілікті зейнеткерлерден басқа, британдық 32-ші жаяу полкінің негізгі бөлігіне де ие болды, және олар көтерілісшілерді қаладан ығыстыра алды. 4 маусымда Лакхнаудан 51 миль (82 км) қашықтықтағы маңызды Ситапур бекетінде көтеріліс болды. Одан кейін провинцияның ірі қалаларының бірі – Файзабадта, сондай-ақ Дарьябад, Сұлтанпур және Салонда да көтеріліс орын алды. Осылайша, он күн ішінде Аудтағы британдық билік дерлік құлап кетті. 30 маусымда Лоуренс көтерілісшілердің Лакхнаудың солтүстігінде жинала бастағанын біліп, барлау тобын жіберуге бұйрық берді, әзірге алынған ақпараттың сапасы нашар болғанына қарамастан. Әскери тәжірибесі шамалы болғанымен, Лоуренс өзі экспедицияны жетекшілік етті. Экспедиция тым жақсы ұйымдастырылмаған. Әскерлер күннің ең ыстық сағатында, су мен тамақсыз шеруге мәжбүр болды. Чинхат шайқасында олар Бакар Ахмет басқаратын, жақсы ұйымдастырылған көтерілісшілерге тап болды, олардың қасында атты әскер мен орналасқан артиллерия болды. Шабуыл кезінде Лоуренстің бір бөлігі сепойы мен үнді артиллерияшылары көтерілісшілерге өткенімен, олар өз қаруларын бұрып, арқандарды кесіп тастады. Оның шаршаған британдық сарбаздары дүркіреп шегінді. Кейбіреулері Резиденцияға көз жеткізбей, күн соққысынан қайтыс болды. 13-ші тума жаяу әскерінің лейтенанты Уильям Джордж Кубитт, шегіну кезінде 32-ші жаяу полкінің үш сарбазының өмірін сақтап қалғаны үшін бірнеше жылдан кейін Виктория кресімен марапатталды. Оның бұл әрекеті жалғыз емес еді; британдықтарға адал сепоилар, әсіресе 13-ші тума жаяу әскерінен, көптеген британдық сарбаздарды құтқарды, тіпті бүлікші сепоилар өздерінің жараланған әскерилерін кесіп-пишкен кезде де өздерін құрбан етті. Жеңіліске ұшырағаннан кейін, ішінде оқ-дәрі және көптеген патрон сақталған, бөлек мұнаралы ғимарат – Маччи Бхаван (Мучи Бхаван) жарылып, отряд Резиденцияға қайтырды. Көтерілісшілердің ең қауіпті бекіністерін жою және олардың бір бөлігін үнсіздендіру мақсатымен бірнеше шабуылдар ұйымдастырылды. Осы шабуылдарға қатысқандардың арасында капитан Сэмюэл Хилл Лоуренс, 32-ші жаяу полкінің жекешісі Уильям Даулинг және 13-ші тума жаяу әскерінің капитаны Роберт Хоуп Монкрифф Эйткен Виктория кресімен марапатталды.
On 23 May, Lawrence began fortifying the Residency and laying in supplies for a siege; large numbers of British civilians made their way there from outlying districts. On 30 May (the Muslim festival of Eid ul Fitr), most of the Oudh and Bengal troops at Lucknow broke into open rebellion. In addition to his locally recruited pensioners, Lawrence also had the bulk of the British 32nd Regiment of Foot available, and they were able to drive the rebels away from the city. On 4 June, there was a rebellion at Sitapur, a large and important station 51 mile (82 km) from Lucknow. This was followed by another at Faizabad, one of the most important cities in the province, and outbreaks at Daryabad, Sultanpur and Salon. Thus, in the course of ten days, British authority in Oudh practically evaporated. On 30 June, Lawrence learned that the rebels were gathering north of Lucknow and ordered a reconnaissance in force, despite the available intelligence being of poor quality. Although he had comparatively little military experience, Lawrence led the expedition himself. The expedition was not very well organised. The troops were forced to march without food or adequate water during the hottest part of the day at the height of summer, and at the Battle of Chinhat they met a well organised rebel force, led by Barkat Ahmad with cavalry and dug in artillery. Whilst they were under attack, some of Lawrence's sepoys and Indian artillerymen defected to the rebels, overturning their guns and cutting the traces. His exhausted British soldiers retreated in disorder. Some died of heatstroke within sight of the Residency. Lieutenant William George Cubitt, 13th Native Infantry, was awarded the Victoria Cross several years later, for his act of saving the lives of three men of the 32nd Regiment of Foot during the retreat. His was not a unique action; sepoys loyal to the British, especially those of the 13th Native Infantry, saved many British soldiers, even at the cost of abandoning their own wounded men, who were hacked to pieces by rebel sepoys. As a result of the defeat, the detached turreted building, Machchhi Bhawan (Muchee Bowan), which contained of gunpowder and a large supply of ball cartridge, was blown up and the detachment withdrew to the Residency. Several sorties were mounted, attempting to reduce the effectiveness of the most dangerous rebel positions and to silence some of their guns. The Victoria Cross was awarded to several participants in these sorties: Captain Samuel Hill Lawrence and Private William Dowling of the 32nd Foot and Captain Robert Hope Moncrieff Aitken of the 13th Native Infantry.
Бірінші көмек көрсету әрекеті
16 шілдеде генерал-майор Генри Хавлоктың басқаруымен әскер Лакхнаудан 48 миль (77 км) қашықтықтағы Каунпурді қайта басып алды. 20 шілдеде ол Лакхнауға көмек беруге тырысуға шешім қабылдады, бірақ 1500 сарбаздық әскерін Ганг өзені арқылы жеткізуге алты күн кетті. 29 шілдеде Хавлок Уннао шайқасында жеңіске жетті, бірақ жарақат алғандар, аурулар мен күн соққысы оның әскерін 850 адамға дейін азайтты, содан ол кері шегінді. Хавлок Резиденцияға тыңшы жіберіп, көмекші күштер шабуылға дайын болған түні белгілі бір уақытта 2 ракета атылатынын хабарлады. Бұдан кейін Хавлок пен Каунпурда қолбасшылықты қалдырған, өршіл бригадир Джеймс Ниллдің арасында қатысты хат алмасу болды. Ақырында Хавлок 257 күшейткіш және тағы бірнеше қару алды, және қайтадан ілгерілеуге тырысты. Ол 4 тамызда Унао маңында тағы бір жеңіске жетті, бірақ тағы да ілгерілеу үшін жеткіліксіз күшті болды және қызметтен кетті. Хавлок Гангтың солтүстік жағалауында, Оудх ішінде қалуды жоспарлаған, осылайша оған қарсы тұрған көтерілісшілердің үлкен күштерінің Резиденцияны қоршауға қосылуына бөгет қоюды көздеген, бірақ 11 тамызда Нилл Каунпурға қауіп төніп тұрғанын хабарлады. Артынан шабуылдан қорғану үшін Хавлок қайтадан Унаоға жорық жасады және үшінші жеңіске жетті. Содан кейін ол Ганг өзенінен өтіп, жаңа салынған көпірді қиратты. 16 тамызда ол Битурда көтерілісшілерді жеңіп, Каунпурға төнген қауіпті сейілді. Хавлоктың кері шегінуі тактикалық жағдайды талап етті, бірақ Оудхтағы көтеріліс ұлттық көтеріліске ұласты, себебі бұрын қатыспаған жер иелері көтерілісшілерге қосылды.
On 16 July, a force under Major General Henry Havelock recaptured Cawnpore, 48 mile (77 km) from Lucknow. On 20 July, he decided to attempt to relieve Lucknow, but it took six days to ferry his force of 1500 men across the Ganges River. On 29 July, Havelock won a battle at Unnao, but casualties, disease and heatstroke reduced his force to 850 effectives, and he fell back. Havelock managed to get a spy through to the Residency, telling them that 2 rockets would be fired at a certain time on the night when the relief force was ready to attack. There followed a sharp exchange of letters between Havelock and the insolent Brigadier James Neill who was left in charge at Cawnpore. Havelock eventually received 257 reinforcements and some more guns, and tried again to advance. He won another victory near Unao on 4 August, but was once again too weak to continue the advance, and retired. Havelock intended to remain on the north bank of the Ganges, inside Oudh, and thereby prevent the large force of rebels which had been facing him from joining the siege of the Residency, but on 11 August, Neill reported that Cawnpore was threatened. To allow himself to retreat without being attacked from behind, Havelock marched again to Unao and won a third victory there. He then fell back across the Ganges, and destroyed the newly completed bridge. On 16 August, he defeated a rebel force at Bithur, disposing of the threat to Cawnpore. Havelock's retreat was tactically necessary, but caused the rebellion in Oudh to become a national revolt, as previously uncommitted landowners joined the rebels.
Лакхнаудың алғашқы рельефі
Хавлоктың орнына генерал-майор сэр Джеймс Оутрам басшылық етті. Оутрам Каунпурға келгенге дейін Хавелок тағы бір құтқару операциясына дайындық жасады. Ол бұрын Инглиске хат жолдап, Каунпурға бұрылуды ұсынған еді. Инглис мұндай әрекетке жеткілікті әскерінің жоқ екенін, сондай-ақ ауру, жаралы және жауынгер емес адамдардың көп екенін мәлімдеді. Ол шұғыл көмек сұрады. Тем уақытта көтерілісшілер Резиденциядағы гарнизонды оққа тұтып, қорғаныстың астына миналар қойып, бірнеше бекеттерді жойды. Гарнизон шабуылдар мен қарсы шабуылдар арқылы көтерілісшілерді қашықтықта ұстап тұрғанмен, күші әлсіреп, азық-түлік азайды. Оутрам 15 қыркүйекте күшейтумен Каунпурға келді. Ол Хавелокқа құтқару күштеріне басшылық етуге рұқсат берді, ал өзі Лакхнауға жеткенше ерікті ретінде ілесіп жүрді. Күш 3 179 адамнан тұратын, оның ішінде алты британдық және бір сикх жаяу әскер батальоны, үш артиллерия батареясы және 168 ерікті атқыш болды. Олар Нилл мен 78-ші жоғары таулы полкінің полковнигі Хамильтон басқаратын екі бригадаға бөлінді. 18 қыркүйекте шабуыл қайта басталды. Бұл жолы көтерілісшілер ашық жерде күшті қарсылық көрсетпеді, тіпті маңызды көпірлерді де бұзудан бас тартты. 23 қыркүйекте Хавелоктың күштері көтерілісшілерді Резиденциядан оңтүстікке қарай төрт шақырым жерде орналасқан Аламбагтан ығыстырды. Багажды Аламбагта қалдырып, 25 қыркүйекте соңғы шабуылға шықты. Муссондық жаңбырдың салдарынан қаланың айналасындағы көптеген ашық жерлер суға батып, британдықтардың қанаттан орап шабуылдау мүмкіндігін жоққа шығарды және оларды қаланың бір бөлігі арқылы тікелей шабуыл жасауға мәжбүр етті. Күш Шарбаг каналын кесіп өтуге тырысқанда қатты қарсылыққа тап болды, бірақ үмітсіз шабуыл жасаған он сарбаздың тоғызы көпірді басып алу кезінде қаза тапты. Содан кейін олар оңға бұрылып, каналдың батыс жағалауымен жүрді. 78-ші жоғары таулы полкі дұрыс бағытты таба алмады, бірақ Қайсарбаг сарайының жанындағы көтерілісшілердің батареясын басып алып, кейін негізгі күшке оралды. Соңғы ұрыстан кейін түскен кезде күш Маччи Бхаванға жетті. Оутрам Резиденцияның қорғаушыларымен туннельдер арқылы және аралықтағы ғимараттар арқылы байланыс орнатуды ұсынды, бірақ Хавелок дереу шабуыл жасауды талап етті. (Ол Резиденцияның қорғаушыларының күші әлсіреп, соңғы минуттағы көтерілісшілердің шабуылына төтеп бере алмай қалуы мүмкін деп қорқып еді.) Шабуыл қатаң қорғалған тар көшелер арқылы жасалды. Нилл көтерілісшілердің мылтық оғынан қаза тапқандардың бірі болды. Барлығы 2000 сарбаздан 535-і жоғалды, оның көп бөлігі соңғы шабуыл кезінде болды. Құтқару операциясы кезінде Резиденцияның қорғаушылары 87 күндік қоршауға төтеп берді және 982 жауынгерге дейін азайды.
Havelock had been superseded in command by Major General Sir James Outram. Before Outram arrived at Cawnpore, Havelock made preparations for another relief attempt. He had earlier sent a letter to Inglis in the Residency, suggesting he cut his way out and make for Cawnpore. Inglis replied that he had too few effective troops and too many sick, wounded and non combatants to make such an attempt. He also pleaded for urgent assistance. The rebels meanwhile continued to shell the garrison in the Residency, and also dug mines beneath the defences, which destroyed several posts. Although the garrison kept the rebels at a distance with sorties and counter attacks, they were becoming weaker and food was running short. Outram arrived at Cawnpore with reinforcements on 15 September. He allowed Havelock to command the relief force, accompanying it nominally as a volunteer until Lucknow was reached. The force numbered 3,179 and was composed of six British and one Sikh infantry battalions, with three artillery batteries, but only 168 volunteer cavalry. They were divided into two brigades, under Neill and Colonel Hamilton of the 78th Highlanders. The advance resumed on 18 September. This time, the rebels did not make any serious stand in the open country, even failing to destroy some vital bridges. On 23 September, Havelock's force drove the rebels from the Alambagh, a walled park four miles south of the Residency. Leaving the baggage with a small force in the Alambagh, he began the final advance on 25 September. Because of the monsoon rains, much of the open ground around the city was flooded or waterlogged, preventing the British making any outflanking moves and forcing them to make a direct advance through part of the city. The force met heavy resistance trying to cross the Charbagh Canal, but succeeded after nine out of ten men of a forlorn hope were killed storming a bridge. They then turned to their right, following the west bank of the canal. The 78th Highlanders took a wrong turning, but were able to capture a rebel battery near the Qaisarbagh palace, before finding their way back to the main force. After further heavy fighting, by nightfall the force had reached the Machchhi Bhawan. Outram proposed to halt and contact the defenders of the Residency by tunnelling and mining through the intervening buildings, but Havelock insisted on an immediate advance. (He feared that the defenders of the Residency were so weakened that they might still be overwhelmed by a last minute rebel attack.) The advance was made through heavily defended narrow lanes. Neill was one of those killed by rebel musket fire. In all, the relief force lost 535 men out of 2000, incurred mainly in this last rush. By the time of the relief, the defenders of the Residency had endured a siege of 87 days, and were reduced to 982 fighting personnel.
Екінші қоршау
Бастапқыда Оутрам резиденцияны эвакуациялауды жоспарлаған еді, бірақ соңғы шабуыл кезінде шеккен ауыр шығындар салдарынан барлық науқастарды, жарақат алғандарды және жауынгер емес азаматтарды шығарып алу мүмкін болмады. Оутрамның Лакхнауда қалу шешіміне тағы бір себеп – резиденцияның ішінде екі айға жеткілікті азық-түлік қоры табылды. Лоуренс бұл қойманы дайындаған, бірақ өзінің ешбір бағыныштысына хабарламай қайтыс болды (Инглис аштық жақындап қалды деп қорқып жүрген). Оның орнына, қорғанылатын аумақ кеңейтілді. Оутрамның басшылығымен Инглис бастапқы резиденция аумағын басқарды, ал Хавелок сарайларды (Фархат Бакш және Чуттур Мунзил) және оның шығысындағы басқа да ғимараттарды басып алып, қорғады. Оутрам көмек келгені бүлікшілердің рухын түсіретін деген үмітпен болған, бірақ көңілі қалды. Келесі алты апта бойы бүлікшілер қорғаушыларға мылтықтан және артиллериядан оқ жаудырып, олардың астына бірнеше мина қазыды. Қорғаушылар бұрынғысынша шабуылдар жасап, қарсы миналар қазыды. 21 шахта салынды және қорғаушылар 3291 фут галерея тұрғызды. Бүлікшілер 20 мина қазыды: үш мина салдарынан адам өліміне келді, екі мина зардап келтірмеді, жеті мина жарылды, ал жеті минаға туннель арқылы кіріп, галереяларын басып алды. Гонконгтан Калькуттаға британдық әскери кемелер жіберілді. «Шеннон», «Перл» және «Санспарейл» кемелеріндегі теңізшілер кемелердің қаруларымен (8 дюймдік зеңбіректер және 24 фунттық гаубицалар) әскери-теңіз бригадасын құрып, Калькуттадан Кемпбелл әскерімен кездескенше жорық жасады. Лакхнауды қоршаған бүлікшілердің саны 30 000-нан 60 000-ға дейін бағаланды. Олар жақсы жабдықталған, араларындағы сепой полктері жақсы оқытылған және Хавелок пен Оутрамның резиденцияға алғашқы көмегіне жауап ретінде қорғаныстарын күшейтті. Хавелок пен Оутрам Аламбагтың солтүстігінде қолданған Чарбаг көпірі нығайтылды. Дилкуша көпірінен Чарбаг көпіріне дейінгі Чарбаг каналы бөгеттелді және суға толтырылды, соның салдарынан әскерлер мен ауыр қарулардың өтуіне жол берілмеді. Гумти өзенінің солтүстігіндегі бекіністерге орналастырылған зеңбіректер қоршаудағы резиденцияны күнделікті атқылап қана қоймай, сонымен қатар көмекке келуге болатын жалғыз жолды да толықтай бақылауда ұстады. Дегенмен, сепойлер арасында біріңғай басшылықтың болмауы олардың көп санын және стратегиялық позицияларын тиімсіз етті.
Originally, Outram had intended to evacuate the Residency, but the heavy losses incurred during the final advance made it impossible to remove all the sick and wounded and non combatants. Another factor which influenced Outram's decision to remain in Lucknow was the discovery of a large stock of supplies beneath the Residency, sufficient to maintain the garrison for two months. Lawrence had laid in the stores, but died before he had informed any of his subordinates (Inglis had feared that starvation was imminent). Instead, the defended area was enlarged. Under Outram's overall command, Inglis took charge of the original Residency area, and Havelock occupied and defended the palaces (the Farhat Baksh and Chuttur Munzil) and other buildings east of it. Outram had hoped that the relief would also demoralise the rebels, but was disappointed. For the next six weeks, the rebels continued to subject the defenders to musket and artillery fire, and dug a series of mines beneath them. The defenders replied with sorties, as before, and dug counter mines. Twenty one shafts were sunk and 3,291 feet of gallery were constructed by the defenders. The rebels dug 20 mines: three caused loss of life, two did no injury, seven were blown in, and seven were tunnelled into and their galleries taken over. British warships were dispatched from Hong Kong to Calcutta. The marines and sailors of the Shannon, Pearl and Sanspareil formed a Naval Brigade with the ships' guns (8 inch guns and 24 pounder howitzers) and fought their way from Calcutta until they met up with Campbell's force. The strength of the rebels investing Lucknow has been widely estimated from 30,000 to 60,000. They were amply equipped, the sepoy regiments among them were well trained, and they had improved their defences in response to Havelock's and Outram's first relief of the Residency. The Charbagh Bridge used by Havelock and Outram just north of the Alambagh had been fortified. The Charbagh Canal from the Dilkusha Bridge to the Charbagh Bridge was dammed and flooded to prevent troops or heavy guns fording it. Cannon emplaced in entrenchments north of the Gumti River not only daily bombarded the besieged Residency but also enfiladed the only viable relief path. However, the lack of a unified command structure among the sepoys diminished the value of their superior numbers and strategic positions.
Екінші рельеф
14 қарашаның таңында Кэмпбелл Лакхнауға көмек көрсетуге кірісті. Ол жоспарларын Каванагтың берген мәліметтеріне және Лакхнауға жөнелген алғашқы көмекші колоннаның ауыр шығындарына сүйене отырып жасады. Шарбаг көпірінен өтіп, Лакхнаудың қиын, тар көшелерімен шайқасудың орнына, Кэмпбелл шығысқа қарай жақтан шабуыл жасап, Дилкуша паркіне баруды жөн көрді. Одан кейін ол Ла Мартиниерге (британдық және англо-индиялық балаларға арналған мектеп) жетіп, Гумти өзеніне ең жақын жерден каналды кесіп өтеді. Алға жылжу барысында ол байланысын және Аламбагқа қайтатын жабдықтау колоннасын қорғау үшін әрбір позицияны бақылауға алады. Содан кейін ол Секундрабаг деп аталатын қабырғалы бекіністі бақылауға алады және Резиденциямен байланысады, оның сыртқы шекарасы Хавелок пен Оутрамның күшімен Чуттур Мунзилге дейін кеңейтілген. Аламбагтың шығысына қарай 5 шақырымға (км) жылжу барысында ешқандай қарсылыққа ұшыраған жоқ. Көмекші колонна Дилкуша паркінің қабырғасына жеткенде, тыныштық мылтық оқтарының шуымен бұзылды. Британдық атқыштар мен артиллериясы парктің қабырғасынан жылдам өтіп, сепойлерді Дилкуша паркінен ығыстырды. Содан кейін колонна Ла Мартиниерге қарай жылжыды. Түске дейін Дилкуша мен Ла Мартиниер британдықтардың бақылауына көшті. Қорғаныс жасаған сепойлер британдықтардың сол қанатына Банк үйінен қарқынды шабуыл жасады, бірақ британдықтар қарсы шабуылға көшіп, оларды Лакхнауға кері жеңді. Кэмпбелл колоннасының жылдам ілгерілеуі оны жабдықтау керуенінен алшақтатты. Қажетті азық-түлік, оқ-дәрі және медициналық құралдар жеткізілгенше, ілгерілеу тоқтатылды. Аламбагтан қосымша оқ-дәрі сұрауы көмекші колоннаның жорығын одан әрі кешіктірді. 15 қараша күні кешке Резиденцияға семафор арқылы "Ертең ілгерілеңдер" деген сигнал берілді. Келесі күні көмекші колонна Ла Мартиниерден каналдың Гумти өзенімен қосылған солтүстік нүктесіне қарай жылжыды. Дилкуша көпірінің астындағы аумақты су басу үшін каналға бөгеттер салынғандықтан, канал өткізілген жерде құрғап қалды. Колонна мен артиллерия алға жылжып, кейін Секундра Багқа қарай тікелей солға бұрылды.
At daybreak on 14 November, Campbell commenced his relief of Lucknow. He had made his plans on the basis of Kavanagh's information and the heavy loss of life experienced by the first Lucknow relief column. Rather than crossing the Charbagh Bridge and fighting through the tortuous, narrow streets of Lucknow, Campbell opted to make a flanking march to the east and proceed to Dilkusha Park. He would then advance to La Martinière (a school for British and Anglo Indian boys) and cross the canal as close to the River Gumti as possible. As he advanced, he would secure each position to protect his communications and supply train back to the Alambagh. He would then secure a walled enclosure known as the Secundrabagh and link up with the Residency, whose outer perimeter had been extended by Havelock and Outram to the Chuttur Munzil. For 3 mile (5 km) as the column moved to the east of the Alambagh, no opposition was encountered. When the relief column reached the Dilkusha park wall, the quiet ended with an outburst of musket fire. British cavalry and artillery quickly pushed past the park wall, driving the sepoys from the Dilkusha park. The column then advanced to La Martinière. By noon, the Dilkusha and La Martinière were in British hands. The defending sepoys vigorously attacked the British left flank from the Bank's House, but the British counter attacked and drove them back into Lucknow. The rapid advance of Campbell's column placed it far ahead of its supply caravan. The advance paused until the required stores of food, ammunition and medical equipment were brought forward. The request for additional ammunition from the Alambagh further delayed the relief column's march. On the evening of 15 November, the Residency was signalled by semaphore, "Advance tomorrow." The next day, the relief column advanced from La Martinière to the northern point where the canal meets the Gumti River. The damming of the canal to flood the area beneath the Dilkuska Bridge had left the canal dry at the crossing point. The column and guns advanced forward and then turned sharp left to Secundra Bagh.
Секундра Багға шабуыл жасау
Секундра Баг – шамамен 120 метрлік қабырғалары бар, биік бақша. Әр бұрышында парапеттері және оңтүстік қабырғасында негізгі кіреберіс қақпасы бар. Кемпбелл колоннасы бақшаның шығыс қабырғасына параллель созылған жолмен жақындады. Жаяу әскер, атқыштар және артиллериядан құралған алға жылжыған колонна ауылдың тар көшелерінде маневр жасау қиындықтарына тап болды. Бақшаға қарап тұрған жол бойындағы биік жартастың қорғаныш рөлі болды, ол оларға қарсы атылған оқтардан қорғады. Секундра Багтағы және жақын маңдағы бекінілген коттедждердегі ойықтардан мылтық атысы, ал алыстағы Каисарбагтан (Оудхтың бұрынғы патшасының сарайы) зеңбірек оқтары ұшып келді. Кемпбелл оқ атуды тоқтату үшін артиллерияны орналастырды. 18 фунттық ауыр артиллерия арқанмен тартылып, тік жолдың үстінен асылып, қоршаудың ішіне жеткізілді. Бұл маневрлерде британдықтардың көптеген әскері зардап шеккеніне қарамастан, зеңбірек атысы оңтүстік-шығыс қабырғасын бұзды. Шотландияның 93-ші жоғары таулы полкінің және 4-ші Пенджаб пехоталық полкінің тобы алға жылды. Бұзылған жер әскерлердің көптігіне жетпейтінін байқаған Пенджаб пехотасы солға қарай жылжып, бақшаның негізгі қақпасының қорғанысын басып алды. Ішке кірген соң, көпшілігі сикх болған панджабтықтар мылтықтарын атып, штыкқа шабуыл жасады. Сепоилер қарсы шабуылдар жасады. Бұзылған жерден ағылып келген жоғары таулы әскерлер: «Каунпурды есімізден шығармаңдар!» – деп айқайлады. Шайқас шуы біртіндеп басылды. Қорғаушылардың азайып бара жатқан күші кері шегіну мүмкін болмай қалғанша солтүстікке қарай жылды. Британдықтардың мәліметінше, сепоилердің шамамен 2000-ға жуық әскері қаза тапты.
The Secundra Bagh is a high walled garden approximately 120 yards square, with parapets at each corner and a main entry gate arch on the southern wall. Campbell's column approached along a road that ran parallel to the eastern wall of the garden. The advancing column of infantry, cavalry and artillery had difficulty manoeuvering in the cramped village streets. They were afforded some protection from the intense fire raining down on them by a high road embankment that faced the garden. Musket fire came from loopholes in the Secundra Bagh and nearby fortified cottages, and cannon shot from the distant Kaisarbagh (the former King of Oudh's palace). Campbell positioned artillery to suppress this incoming fire. Heavy 18 pounder artillery was also hauled by rope and hand over the steep road embankment and placed within of the enclosure. Although significant British casualties were sustained in these manoeuvres, the cannon fire breached the southeastern wall. Elements of the Scottish 93rd Highlanders and 4th Punjab Infantry Regiment rushed forward. Finding the breach too small to accommodate the mass of troops, the Punjab Infantry moved to the left and overran the defences at the main garden gateway. Once inside, the Punjabis, many of whom were Sikhs, emptied their muskets and resorted to the bayonet. Sepoys responded with counter attacks. Highlanders pouring in by the breach shouted, "Remember Cawnpore!" Gradually the din of battle waned. The dwindling force of defenders moved northward until retreat was no longer possible. The British numbered the sepoy dead at nearly 2000.
Шах Наджафты шабуылдау
Түстен кейін Адриан Хоуп бастаған көмекші колоннаның бір бөлімшесі Секундра Багтан бөлініп, Шах Наджафқа қарай қозғалды. Шах Наджаф – қабырғалы мешіт, 1814 жылы Оудхтың алғашқы патшасы Газиуддин Хайдердің кесенесі. Қорғаушылар бұл көп қабатты бекіністі қатты нығайтқан. Британдық колоннаның барлық күші Шах Наджафқа жетумен, сепоилер тынымсыз мылтықпен, зеңбіректерден шашыранды снарядтармен, Қасарбағтан келген қолдау атысымен, сондай-ақ Гумти өзенінің солтүстігіндегі бекітілген батареялардан жасалған көлденең атыспен жауап берді. Британдықтар үш сағат бойы ашықтан Шах Наджафтың мықты қабырғаларына күшті зеңбірек атысын бағыттады. Қабырғалар зақымдалмады, сепоилердің атысы тынымсыз болды және британдықтардың жоғалтулары артты. Британдықтардың қосымша шабуылдары ауыр жоғалтулармен сәтсіз аяқталды. Дегенмен, британдық басшылық ашықтан кері шегінуді де біршама қауіпті деп санады. Шах Наджафқа балама жол табу үшін 50 жоғары таулы жауынгер жіберілді. Шайқастың қарама-қарсы жағында қабырғадағы бұзушылықты анықтаған саперлер бұзушылықты кеңейту үшін алға жылжыды. Кішкентай алғы шеп тобы ашылу арқылы өтіп, ауланы кесіп, басты қақпаларды ашты. Көптен күткен мүмкіндікті көріп, олардың әріптестері Шах Наджафқа асықты. Кемпбелл түнгі уақытта Шах Наджафта штаб-пәтерін құрды.
By late noon, a detachment of the relief column led by Adrian Hope disengaged from the Secundra Bagh and moved towards the Shah Najaf. The Shah Najaf, a walled mosque, is the mausoleum of Ghazi ud Din Haider, the first king of Oudh in 1814. The defenders had heavily fortified this multi story position. When the full force of the British column was brought to bear on the Shah Najaf, the sepoys responded with unrelenting musketry, cannon grape shot and supporting cannon fire from the Kaisarbagh, as well as oblique cannon fire from secured batteries north of the Gumti River. From heavily exposed positions, for three hours the British directed strong cannon fire on the stout walls of the Shah Najaf. The walls remained unscathed, the sepoy fire was unrelenting and British losses mounted. Additional British assaults failed, with heavy losses. However, retiring from their exposed positions was deemed equally dangerous by the British command. Fifty Highlanders were dispatched to seek an alternate access route to the Shah Najaf. Discovering a breach in the wall on the opposite side of the fighting, sappers were brought forward to widen the breach. The small advance party pushed through the opening, crossed the courtyard and opened the main gates. Seeing the long sought opening, their comrades rushed forth into the Shah Najaf. Campbell made his headquarters in the Shah Najaf by nightfall.
Резиденттікке қол жеткізу
Қамауға алынған резиденцияда Хавелок пен Оутрам Кемпбелл колоннасымен қосылуға дайындықтарын аяқтады. Чуттур Мунзилде орналасқан олар, Секундра Баг Кемпбеллдің бақылауында екенін көріп, бақтың сыртқы қабырғаларын жару жоспарын іске асырды. Екі британдық күшті бөліп тұрған соңғы маңызды бекініс – Моти-Махал, Кемпбелл колоннасының шабуылдарымен тазартылды. Енді екі күшті тек ашық кеңістік ғана бөліп тұрды. Оутрам, Хавелок және бірнеше офицерлер Кемпбеллмен кеңесу үшін сол кеңістікті кесіп өтіп, содан кейін қайтып келді. Сепайлар қалған бекіністерін қорғап, қарсылық көрсетуді жалғастырды, бірақ британдықтардың табанды күш-жігері соңғы қарсылық ошақтарын жойды. Екінші көмекші колонна резиденцияға жетті.
Within the besieged residency, Havelock and Outram completed their preparations to link up with Campbell's column. Positioned in the Chuttur Munzil, they executed their plan to blow open the outer walls of the garden once they could see that the Secundra Bagh was in Campbell's hands. The Moti Mahal, the last major position that separated the two British forces, was cleared by charges from Campbell's column. Only an open space of now separated the two forces. Outram, Havelock and some other officers ran across the space to confer with Campbell, before returning. Stubborn resistance continued as the sepoys defended their remaining positions, but repeated efforts by the British cleared these last pockets of resistance. The second relief column had reached the Residency.
Эвакуация
Оутрам мен Хавелок британдықтардың позициясын нығайту үшін Казарбаг сарайына шабуыл жасауды ұсынғанмен, Кэмпбелл басқа көтерілісші күштердің Каунпур және британдықтар бақылауындағы басқа қалаларға қауіп төндіріп тұрғанын білгендіктен, Лакхнауды тастап кетуге бұйрық берді. Эвакуация 19 қарашада басталды. Кэмпбеллдің артиллериясы Казарбагты бомбалау арқылы көтерілісшілерді жаңылыстырып, шабуылға дайын екенін көрсетті, ал көтерілісшілердің көзінен ашық кеңістікті жасыру үшін кенептен экрандар орнатылды. Әйелдер, балалар, аурулар мен жаралылар осы экрандардың қорғауымен Дилкуша саябағына бет бұрды, кейбіреулері түрлі көліктерде немесе төсектерде, ал қалғандары жаяу жол тартты. Келесі екі күнде Оутрам өз қаруларын істен шығарып, олардың соңынан шықты. Дилкуша саябағында Хавелок 24 қарашада (күрт дизентериядан) қайтыс болды. Барлық әскер мен керуен Аламбагқа көшті. Кэмпбелл Оутрамды 4000 әскермен Аламбагты қорғауға қалдырды, ал өзі 3000 әскермен және көптеген азаматтық адамдармен 27 қарашада Каунпурге аттанды.
Although Outram and Havelock both recommended storming the Kaisarbagh palace to secure the British position, Campbell knew that other rebel forces were threatening Cawnpore and other cities held by the British, and he ordered Lucknow to be abandoned. The evacuation began on 19 November. While Campbell's artillery bombarded the Kaisarbagh to deceive the rebels that an assault on it was imminent, canvas screens were erected to shield the open space from the rebels' view. The women, children and sick and wounded made their way to the Dilkusha Park under cover of these screens, some in a variety of carriages or on litters, others on foot. Over the next two days, Outram spiked his guns and withdrew after them. At the Dilkusha Park, Havelock died (of a sudden attack of dysentery) on 24 November. The entire army and convoy now moved to the Alambagh. Campbell left Outram with 4,000 men to defend the Alambagh, while he himself moved with 3,000 men and most of the civilians to Cawnpore on 27 November.
Халықтық мәдениеттегі бейнелеу
Лакхнаудың құтқарылуы – 1911 жылы Бермудадағы Эдисон компаниясы түсірген және 1912 жылы көрсетілген нұсқаусыз фильм. Дж. Г. Фарреллдің «Кришнапур қоршауы» романындағы қоршау, маңызды айырмашылықтарымен, көркемделіп суреттелген. Ол қоршаудан аман қалғандардың естеліктері мен күнделіктерін, мысалы, миссис Джулия Инглис пен миссис Мария Гермонның жазбаларын кеңінен пайдаланды. Дион Бусиконың «Джесси Браун немесе Лакхнаудың құтқарылуы» пьесасы оқиға болғаннан кейін дереу жазылып, театрларда жиырма жыл бойы танымал болды. Максвелл Грейдің 1891 жылғы «Дауылдың жүрегінде» романының бір бөлігі Лакхнаудағы қоршау кезінде өтеді. Г. А. Хентидің «Қауіпті уақыттарда» және Джордж Макдональд Фрейзердің «Ұлы ойындағы Флэшман» шығармаларында да қоршау кезінде Резиденциядағы ұзақ көріністер бар. Марк Твеннің «Экваторды қуа» атты ғылыми емес кітабы бүлікке арналған толық тарауды бөліп, сэр Г. О. Тревеляннан кеңінен цитата келтіреді. М. М. Кейдің «Айдың көлеңкесі» (авторлық құқығы 1956/1979) – Үндістандағы Британдық Ост-Индия компаниясының билігінің соңғы күндері туралы көркем әңгіме, көптеген көріністер Лакхнау және айналасындағы жерлерде орын алады. Кітаптың көп бөлігі Лакхнаудағы қоршау кезінде өтеді. Филип Пуллманның «Түтіндегі рубин» романының сюжеті қоршау кезінде болған ойдан шығарылған оқиғаларға көп сүйенген. Анураг Кумардың «Қарсылық» романы негізінен қоршау кезіндегі қарапайым халықтың рөліне арналған. Онда қоршау мен соңғы құтқару туралы айтылады. Бұл роман Лакхнаудағы оқиғаларға негізделген. Сондай-ақ, автор газет мақалалары арқылы алғаш рет атап өткен революциялық күштердің қолбасшысы Раджа Джай Лал Сингхтің рөлі де сипатталады. Оның еңбегі 1857 жылғы Ұлы көтерілістің соңында осы құпия революционердің аспанға тігілген жерінің маңында ескерткіш саябағының салынуына себеп болды. Роман алғаш рет 2008 жылы көтерілістің 150 жылдығына арналып жарық көрді. Валерия Фицджеральдтың «Земиндар» романы Лакхнауды қоршауға алу және эвакуациялау кезінде, Резиденциядағы әйелдердің көзқарасынан баяндайды. Британдық «Downton Abbey» телесериалының (2-маусым, 1-эпизод) эпизодында, жесір графиня Вайолет Кроули Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде немересіне былай дейді: «Соғыс ерекше тапсырмалар береді. Роберта тәтеңнің Лакхнауда қаруды зарядтағанын есіңде сақта». Екінші көмекші күштердің келуі Роберт Трейл Спенс Лоуэллдің «Лакхнаудың құтқарылуы» атты туындысының тақырыбы болып табылады. Уильям МакГонагаллдың «Лакхнаудың басып алуы» поэмасы да екінші рельефтің оқиғаларын сипаттайды. 1981 жылғы үнді фильмі «Умрао Джаан» Лакхнаудағы наутч бишісінің көзқарасынан қоршауды бейнелейді. Альфред Теннисонның «Лакхнаудың қорғаны» туындысы империалистік көзқараспен бүкіл оқиғаны баяндайды.
The Relief of Lucknow was a silent film, filmed in 1911 at Prospect Camp, St. George's Town and other locations in Bermuda by the Edison Company and released in 1912. The siege, with significant differences, was fictionalised in J. G. Farrell's The Siege of Krishnapur. He made extensive use of memoirs and journals of survivors of the Siege, such as those of Mrs Julia Inglis and Mrs Maria Germon. Dion Boucicault's Jessie Brown or the Relief of Lucknow was a play written immediately after the events and was very popular in the theatre, playing for twenty years. Maxwell Gray's 1891 In the Heart of the Storm is set partially in Lucknow during the siege. G. A. Henty's In Times of Peril and George MacDonald Fraser's Flashman in the Great Game also contain lengthy scenes set in the Residency during the siege. Mark Twain's non fiction book Following the Equator devotes an entire chapter to the rebellion, quoting extensively from Sir G. O. Trevelyan. M. M. Kaye's Shadow of the Moon (copyright 1956/1979) is a fictional account of the last days of East India Company rule in India with many scenes set in Lucknow and environs. Most of the latter part of the book is set in Lucknow during the Siege. The plot of Philip Pullman's Ruby in the Smoke relies heavily on fictional events that supposedly occurred during the siege. Anurag Kumar's Recalcitrance is mostly based on the part played by commoners during the siege. It describes the siege as well as the final relief. It is almost entirely based on the events in Lucknow. It also describes the part played by Raja Jai Lal Singh, a commander of revolutionary forces whose contributions were highlighted for the first time by the author through newspaper articles. His contributions caused a memorial park to be built around the place where this mysterious revolutionary soldier was hanged at the end of the Great Uprising of 1857. The novel was first published in 2008 to commemorate the 150th anniversary of the mutiny. Valerie Fitzgerald's novel Zemindar is set in the lead up to and siege of Lucknow with the evacuation, seen from perspective of women in the Residency. In the British television series Downton Abbey (Season 2, Episode 1), the Dowager Countess, Violet Crawley, tells her granddaughter during World War I, "War deals out strange tasks. Remember your great aunt Roberta She loaded the guns at Lucknow." The arrival of the second relief force is the subject of "The Relief of Lucknow", by Robert Traill Spence Lowell. William McGonagall's poem The Capture of Lucknow also describes the events of the second relief. The 1981 Indian film Umrao Jaan depicts the siege from the perspective of a nautch dancer in Lucknow. Alfred Lord Tennyson's "The Defence of Lucknow" presents the whole narrative from the imperialist point of view.