Кіріспе

Лакхнау қоршауы – 1857 жылғы Үндістан көтерілісі кезінде Лакхнау қаласындағы британдық резиденцияны көтерілісші сепойлардың (Британ Шығыс Үндістан компаниясы армиясындағы үнді әскерлерінің) ұзақ қорғауы болды. Екі рет көмек келгеннен кейін, резиденциядан қорғаушылар мен бейбіт тұрғындар эвакуацияланды, содан кейін ол тасталды.

Қоршаудың тарихы

Оудх/Авадх мемлекетін Британдық Шығыс Үндістан компаниясы аннексиялап алды, ал Наваб Ваджид Али Шах көтеріліс басталғанға бір жыл бұрын Калькуттаға жер аударылды. Шығыс Үндістан компаниясының бұл өкілді әрекеті мемлекет ішінде және Үндістанның басқа аймақтарында зор наразылық тудырды. Жаңадан алынған аумаққа тағайындалған алғашқы британдық комиссары (факты бойынша губернатор) Коверли Джексон болды. Ол салмақты мінез танытпады, ал өте тәжірибелі әкімші сэр Генри Лоуренс көтеріліс басталғанға алты апта ғана қалғанда қызметке кірісті. Шығыс Үндістан компаниясының Бенгалия президенттігі армиясының сепойылары, алдыңғы жылдары діндері мен салты-дәстүрлеріне Компанияның насихаттау қызметінен қауіп төнді деп алаңдап, күйбеңдесті. Лоуренс өзінің басқаруындағы үнді әскерлерінің наразылық көңіл-күйін жақсы білді (оның ішінде Оудх мемлекетінің бұрынғы армиясынан алынған Оудх ереуілшілерінің бірнеше бөлімдері болды). 18 сәуірде ол генерал-губернатор лорд Кэннингке наразылықтың белгілі бір көріністері туралы ескертті және наразылық тудырған бірнеше корпусты басқа провинцияға ауыстыруға рұқсат сұрады. Көтерілістің туындауына Энфилд мылтығының енгізілуі себеп болды; осы қарудың патрондары сиыр мен шошқа майының қоспасымен майланған деп есептелді, бұл индуист және мұсылман үнді сарбаздарын ластайды деп саналды. 1 мамырда 7-ші Оудх ереуілсіз жаяу әскері патронды шағудан бас тартты, ал 3 мамырда олар басқа полктермен қарусыздандырылды. 10 мамырда Меруттегі үнді сарбаздары ашық көтеріліс жасап, Делиге бет бұрды. Бұл жаңалық Лакхнауға жеткенде, Лоуренс дағдарыстың ауырлығын сезініп, екі топ зейнеткерлерді – сепойылар мен артиллерияшыларды үйлерінен шақырды. Резиденцияны сәтті қорғауға олардың адалдығы, сондай-ақ сикхтер мен кейбір индуист сепойыларының адалдығы үлкен үлес қосты.

Көтеріліс басталады

23 мамырда Лоуренс Резиденцияны нығайта бастады және қоршауға дайындық үшін жабдықтар жинады; көптеген британдық азаматтар шеткі аудандардан осы жерге келді. 30 мамырда (Мұсылман мейрамы – Ораза айт) Лакхнаудағы Ауд және Бенгал әскерлерінің көп бөлігі ашық көтеріліске шықты. Лоуренс жергілікті зейнеткерлерден басқа, британдық 32-ші жаяу полкінің негізгі бөлігіне де ие болды, және олар көтерілісшілерді қаладан ығыстыра алды. 4 маусымда Лакхнаудан 51 миль (82 км) қашықтықтағы маңызды Ситапур бекетінде көтеріліс болды. Одан кейін провинцияның ірі қалаларының бірі – Файзабадта, сондай-ақ Дарьябад, Сұлтанпур және Салонда да көтеріліс орын алды. Осылайша, он күн ішінде Аудтағы британдық билік дерлік құлап кетті. 30 маусымда Лоуренс көтерілісшілердің Лакхнаудың солтүстігінде жинала бастағанын біліп, барлау тобын жіберуге бұйрық берді, әзірге алынған ақпараттың сапасы нашар болғанына қарамастан. Әскери тәжірибесі шамалы болғанымен, Лоуренс өзі экспедицияны жетекшілік етті. Экспедиция тым жақсы ұйымдастырылмаған. Әскерлер күннің ең ыстық сағатында, су мен тамақсыз шеруге мәжбүр болды. Чинхат шайқасында олар Бакар Ахмет басқаратын, жақсы ұйымдастырылған көтерілісшілерге тап болды, олардың қасында атты әскер мен орналасқан артиллерия болды. Шабуыл кезінде Лоуренстің бір бөлігі сепойы мен үнді артиллерияшылары көтерілісшілерге өткенімен, олар өз қаруларын бұрып, арқандарды кесіп тастады. Оның шаршаған британдық сарбаздары дүркіреп шегінді. Кейбіреулері Резиденцияға көз жеткізбей, күн соққысынан қайтыс болды. 13-ші тума жаяу әскерінің лейтенанты Уильям Джордж Кубитт, шегіну кезінде 32-ші жаяу полкінің үш сарбазының өмірін сақтап қалғаны үшін бірнеше жылдан кейін Виктория кресімен марапатталды. Оның бұл әрекеті жалғыз емес еді; британдықтарға адал сепоилар, әсіресе 13-ші тума жаяу әскерінен, көптеген британдық сарбаздарды құтқарды, тіпті бүлікші сепоилар өздерінің жараланған әскерилерін кесіп-пишкен кезде де өздерін құрбан етті. Жеңіліске ұшырағаннан кейін, ішінде оқ-дәрі және көптеген патрон сақталған, бөлек мұнаралы ғимарат – Маччи Бхаван (Мучи Бхаван) жарылып, отряд Резиденцияға қайтырды. Көтерілісшілердің ең қауіпті бекіністерін жою және олардың бір бөлігін үнсіздендіру мақсатымен бірнеше шабуылдар ұйымдастырылды. Осы шабуылдарға қатысқандардың арасында капитан Сэмюэл Хилл Лоуренс, 32-ші жаяу полкінің жекешісі Уильям Даулинг және 13-ші тума жаяу әскерінің капитаны Роберт Хоуп Монкрифф Эйткен Виктория кресімен марапатталды.

Бірінші көмек көрсету әрекеті

16 шілдеде генерал-майор Генри Хавлоктың басқаруымен әскер Лакхнаудан 48 миль (77 км) қашықтықтағы Каунпурді қайта басып алды. 20 шілдеде ол Лакхнауға көмек беруге тырысуға шешім қабылдады, бірақ 1500 сарбаздық әскерін Ганг өзені арқылы жеткізуге алты күн кетті. 29 шілдеде Хавлок Уннао шайқасында жеңіске жетті, бірақ жарақат алғандар, аурулар мен күн соққысы оның әскерін 850 адамға дейін азайтты, содан ол кері шегінді. Хавлок Резиденцияға тыңшы жіберіп, көмекші күштер шабуылға дайын болған түні белгілі бір уақытта 2 ракета атылатынын хабарлады. Бұдан кейін Хавлок пен Каунпурда қолбасшылықты қалдырған, өршіл бригадир Джеймс Ниллдің арасында қатысты хат алмасу болды. Ақырында Хавлок 257 күшейткіш және тағы бірнеше қару алды, және қайтадан ілгерілеуге тырысты. Ол 4 тамызда Унао маңында тағы бір жеңіске жетті, бірақ тағы да ілгерілеу үшін жеткіліксіз күшті болды және қызметтен кетті. Хавлок Гангтың солтүстік жағалауында, Оудх ішінде қалуды жоспарлаған, осылайша оған қарсы тұрған көтерілісшілердің үлкен күштерінің Резиденцияны қоршауға қосылуына бөгет қоюды көздеген, бірақ 11 тамызда Нилл Каунпурға қауіп төніп тұрғанын хабарлады. Артынан шабуылдан қорғану үшін Хавлок қайтадан Унаоға жорық жасады және үшінші жеңіске жетті. Содан кейін ол Ганг өзенінен өтіп, жаңа салынған көпірді қиратты. 16 тамызда ол Битурда көтерілісшілерді жеңіп, Каунпурға төнген қауіпті сейілді. Хавлоктың кері шегінуі тактикалық жағдайды талап етті, бірақ Оудхтағы көтеріліс ұлттық көтеріліске ұласты, себебі бұрын қатыспаған жер иелері көтерілісшілерге қосылды.

Лакхнаудың алғашқы рельефі

Хавлоктың орнына генерал-майор сэр Джеймс Оутрам басшылық етті. Оутрам Каунпурға келгенге дейін Хавелок тағы бір құтқару операциясына дайындық жасады. Ол бұрын Инглиске хат жолдап, Каунпурға бұрылуды ұсынған еді. Инглис мұндай әрекетке жеткілікті әскерінің жоқ екенін, сондай-ақ ауру, жаралы және жауынгер емес адамдардың көп екенін мәлімдеді. Ол шұғыл көмек сұрады. Тем уақытта көтерілісшілер Резиденциядағы гарнизонды оққа тұтып, қорғаныстың астына миналар қойып, бірнеше бекеттерді жойды. Гарнизон шабуылдар мен қарсы шабуылдар арқылы көтерілісшілерді қашықтықта ұстап тұрғанмен, күші әлсіреп, азық-түлік азайды. Оутрам 15 қыркүйекте күшейтумен Каунпурға келді. Ол Хавелокқа құтқару күштеріне басшылық етуге рұқсат берді, ал өзі Лакхнауға жеткенше ерікті ретінде ілесіп жүрді. Күш 3 179 адамнан тұратын, оның ішінде алты британдық және бір сикх жаяу әскер батальоны, үш артиллерия батареясы және 168 ерікті атқыш болды. Олар Нилл мен 78-ші жоғары таулы полкінің полковнигі Хамильтон басқаратын екі бригадаға бөлінді. 18 қыркүйекте шабуыл қайта басталды. Бұл жолы көтерілісшілер ашық жерде күшті қарсылық көрсетпеді, тіпті маңызды көпірлерді де бұзудан бас тартты. 23 қыркүйекте Хавелоктың күштері көтерілісшілерді Резиденциядан оңтүстікке қарай төрт шақырым жерде орналасқан Аламбагтан ығыстырды. Багажды Аламбагта қалдырып, 25 қыркүйекте соңғы шабуылға шықты. Муссондық жаңбырдың салдарынан қаланың айналасындағы көптеген ашық жерлер суға батып, британдықтардың қанаттан орап шабуылдау мүмкіндігін жоққа шығарды және оларды қаланың бір бөлігі арқылы тікелей шабуыл жасауға мәжбүр етті. Күш Шарбаг каналын кесіп өтуге тырысқанда қатты қарсылыққа тап болды, бірақ үмітсіз шабуыл жасаған он сарбаздың тоғызы көпірді басып алу кезінде қаза тапты. Содан кейін олар оңға бұрылып, каналдың батыс жағалауымен жүрді. 78-ші жоғары таулы полкі дұрыс бағытты таба алмады, бірақ Қайсарбаг сарайының жанындағы көтерілісшілердің батареясын басып алып, кейін негізгі күшке оралды. Соңғы ұрыстан кейін түскен кезде күш Маччи Бхаванға жетті. Оутрам Резиденцияның қорғаушыларымен туннельдер арқылы және аралықтағы ғимараттар арқылы байланыс орнатуды ұсынды, бірақ Хавелок дереу шабуыл жасауды талап етті. (Ол Резиденцияның қорғаушыларының күші әлсіреп, соңғы минуттағы көтерілісшілердің шабуылына төтеп бере алмай қалуы мүмкін деп қорқып еді.) Шабуыл қатаң қорғалған тар көшелер арқылы жасалды. Нилл көтерілісшілердің мылтық оғынан қаза тапқандардың бірі болды. Барлығы 2000 сарбаздан 535-і жоғалды, оның көп бөлігі соңғы шабуыл кезінде болды. Құтқару операциясы кезінде Резиденцияның қорғаушылары 87 күндік қоршауға төтеп берді және 982 жауынгерге дейін азайды.

Екінші қоршау

Бастапқыда Оутрам резиденцияны эвакуациялауды жоспарлаған еді, бірақ соңғы шабуыл кезінде шеккен ауыр шығындар салдарынан барлық науқастарды, жарақат алғандарды және жауынгер емес азаматтарды шығарып алу мүмкін болмады. Оутрамның Лакхнауда қалу шешіміне тағы бір себеп – резиденцияның ішінде екі айға жеткілікті азық-түлік қоры табылды. Лоуренс бұл қойманы дайындаған, бірақ өзінің ешбір бағыныштысына хабарламай қайтыс болды (Инглис аштық жақындап қалды деп қорқып жүрген). Оның орнына, қорғанылатын аумақ кеңейтілді. Оутрамның басшылығымен Инглис бастапқы резиденция аумағын басқарды, ал Хавелок сарайларды (Фархат Бакш және Чуттур Мунзил) және оның шығысындағы басқа да ғимараттарды басып алып, қорғады. Оутрам көмек келгені бүлікшілердің рухын түсіретін деген үмітпен болған, бірақ көңілі қалды. Келесі алты апта бойы бүлікшілер қорғаушыларға мылтықтан және артиллериядан оқ жаудырып, олардың астына бірнеше мина қазыды. Қорғаушылар бұрынғысынша шабуылдар жасап, қарсы миналар қазыды. 21 шахта салынды және қорғаушылар 3291 фут галерея тұрғызды. Бүлікшілер 20 мина қазыды: үш мина салдарынан адам өліміне келді, екі мина зардап келтірмеді, жеті мина жарылды, ал жеті минаға туннель арқылы кіріп, галереяларын басып алды. Гонконгтан Калькуттаға британдық әскери кемелер жіберілді. «Шеннон», «Перл» және «Санспарейл» кемелеріндегі теңізшілер кемелердің қаруларымен (8 дюймдік зеңбіректер және 24 фунттық гаубицалар) әскери-теңіз бригадасын құрып, Калькуттадан Кемпбелл әскерімен кездескенше жорық жасады. Лакхнауды қоршаған бүлікшілердің саны 30 000-нан 60 000-ға дейін бағаланды. Олар жақсы жабдықталған, араларындағы сепой полктері жақсы оқытылған және Хавелок пен Оутрамның резиденцияға алғашқы көмегіне жауап ретінде қорғаныстарын күшейтті. Хавелок пен Оутрам Аламбагтың солтүстігінде қолданған Чарбаг көпірі нығайтылды. Дилкуша көпірінен Чарбаг көпіріне дейінгі Чарбаг каналы бөгеттелді және суға толтырылды, соның салдарынан әскерлер мен ауыр қарулардың өтуіне жол берілмеді. Гумти өзенінің солтүстігіндегі бекіністерге орналастырылған зеңбіректер қоршаудағы резиденцияны күнделікті атқылап қана қоймай, сонымен қатар көмекке келуге болатын жалғыз жолды да толықтай бақылауда ұстады. Дегенмен, сепойлер арасында біріңғай басшылықтың болмауы олардың көп санын және стратегиялық позицияларын тиімсіз етті.

Екінші рельеф

14 қарашаның таңында Кэмпбелл Лакхнауға көмек көрсетуге кірісті. Ол жоспарларын Каванагтың берген мәліметтеріне және Лакхнауға жөнелген алғашқы көмекші колоннаның ауыр шығындарына сүйене отырып жасады. Шарбаг көпірінен өтіп, Лакхнаудың қиын, тар көшелерімен шайқасудың орнына, Кэмпбелл шығысқа қарай жақтан шабуыл жасап, Дилкуша паркіне баруды жөн көрді. Одан кейін ол Ла Мартиниерге (британдық және англо-индиялық балаларға арналған мектеп) жетіп, Гумти өзеніне ең жақын жерден каналды кесіп өтеді. Алға жылжу барысында ол байланысын және Аламбагқа қайтатын жабдықтау колоннасын қорғау үшін әрбір позицияны бақылауға алады. Содан кейін ол Секундрабаг деп аталатын қабырғалы бекіністі бақылауға алады және Резиденциямен байланысады, оның сыртқы шекарасы Хавелок пен Оутрамның күшімен Чуттур Мунзилге дейін кеңейтілген. Аламбагтың шығысына қарай 5 шақырымға (км) жылжу барысында ешқандай қарсылыққа ұшыраған жоқ. Көмекші колонна Дилкуша паркінің қабырғасына жеткенде, тыныштық мылтық оқтарының шуымен бұзылды. Британдық атқыштар мен артиллериясы парктің қабырғасынан жылдам өтіп, сепойлерді Дилкуша паркінен ығыстырды. Содан кейін колонна Ла Мартиниерге қарай жылжыды. Түске дейін Дилкуша мен Ла Мартиниер британдықтардың бақылауына көшті. Қорғаныс жасаған сепойлер британдықтардың сол қанатына Банк үйінен қарқынды шабуыл жасады, бірақ британдықтар қарсы шабуылға көшіп, оларды Лакхнауға кері жеңді. Кэмпбелл колоннасының жылдам ілгерілеуі оны жабдықтау керуенінен алшақтатты. Қажетті азық-түлік, оқ-дәрі және медициналық құралдар жеткізілгенше, ілгерілеу тоқтатылды. Аламбагтан қосымша оқ-дәрі сұрауы көмекші колоннаның жорығын одан әрі кешіктірді. 15 қараша күні кешке Резиденцияға семафор арқылы "Ертең ілгерілеңдер" деген сигнал берілді. Келесі күні көмекші колонна Ла Мартиниерден каналдың Гумти өзенімен қосылған солтүстік нүктесіне қарай жылжыды. Дилкуша көпірінің астындағы аумақты су басу үшін каналға бөгеттер салынғандықтан, канал өткізілген жерде құрғап қалды. Колонна мен артиллерия алға жылжып, кейін Секундра Багқа қарай тікелей солға бұрылды.

Секундра Багға шабуыл жасау

Секундра Баг – шамамен 120 метрлік қабырғалары бар, биік бақша. Әр бұрышында парапеттері және оңтүстік қабырғасында негізгі кіреберіс қақпасы бар. Кемпбелл колоннасы бақшаның шығыс қабырғасына параллель созылған жолмен жақындады. Жаяу әскер, атқыштар және артиллериядан құралған алға жылжыған колонна ауылдың тар көшелерінде маневр жасау қиындықтарына тап болды. Бақшаға қарап тұрған жол бойындағы биік жартастың қорғаныш рөлі болды, ол оларға қарсы атылған оқтардан қорғады. Секундра Багтағы және жақын маңдағы бекінілген коттедждердегі ойықтардан мылтық атысы, ал алыстағы Каисарбагтан (Оудхтың бұрынғы патшасының сарайы) зеңбірек оқтары ұшып келді. Кемпбелл оқ атуды тоқтату үшін артиллерияны орналастырды. 18 фунттық ауыр артиллерия арқанмен тартылып, тік жолдың үстінен асылып, қоршаудың ішіне жеткізілді. Бұл маневрлерде британдықтардың көптеген әскері зардап шеккеніне қарамастан, зеңбірек атысы оңтүстік-шығыс қабырғасын бұзды. Шотландияның 93-ші жоғары таулы полкінің және 4-ші Пенджаб пехоталық полкінің тобы алға жылды. Бұзылған жер әскерлердің көптігіне жетпейтінін байқаған Пенджаб пехотасы солға қарай жылжып, бақшаның негізгі қақпасының қорғанысын басып алды. Ішке кірген соң, көпшілігі сикх болған панджабтықтар мылтықтарын атып, штыкқа шабуыл жасады. Сепоилер қарсы шабуылдар жасады. Бұзылған жерден ағылып келген жоғары таулы әскерлер: «Каунпурды есімізден шығармаңдар!» – деп айқайлады. Шайқас шуы біртіндеп басылды. Қорғаушылардың азайып бара жатқан күші кері шегіну мүмкін болмай қалғанша солтүстікке қарай жылды. Британдықтардың мәліметінше, сепоилердің шамамен 2000-ға жуық әскері қаза тапты.

Шах Наджафты шабуылдау

Түстен кейін Адриан Хоуп бастаған көмекші колоннаның бір бөлімшесі Секундра Багтан бөлініп, Шах Наджафқа қарай қозғалды. Шах Наджаф – қабырғалы мешіт, 1814 жылы Оудхтың алғашқы патшасы Газиуддин Хайдердің кесенесі. Қорғаушылар бұл көп қабатты бекіністі қатты нығайтқан. Британдық колоннаның барлық күші Шах Наджафқа жетумен, сепоилер тынымсыз мылтықпен, зеңбіректерден шашыранды снарядтармен, Қасарбағтан келген қолдау атысымен, сондай-ақ Гумти өзенінің солтүстігіндегі бекітілген батареялардан жасалған көлденең атыспен жауап берді. Британдықтар үш сағат бойы ашықтан Шах Наджафтың мықты қабырғаларына күшті зеңбірек атысын бағыттады. Қабырғалар зақымдалмады, сепоилердің атысы тынымсыз болды және британдықтардың жоғалтулары артты. Британдықтардың қосымша шабуылдары ауыр жоғалтулармен сәтсіз аяқталды. Дегенмен, британдық басшылық ашықтан кері шегінуді де біршама қауіпті деп санады. Шах Наджафқа балама жол табу үшін 50 жоғары таулы жауынгер жіберілді. Шайқастың қарама-қарсы жағында қабырғадағы бұзушылықты анықтаған саперлер бұзушылықты кеңейту үшін алға жылжыды. Кішкентай алғы шеп тобы ашылу арқылы өтіп, ауланы кесіп, басты қақпаларды ашты. Көптен күткен мүмкіндікті көріп, олардың әріптестері Шах Наджафқа асықты. Кемпбелл түнгі уақытта Шах Наджафта штаб-пәтерін құрды.

Резиденттікке қол жеткізу

Қамауға алынған резиденцияда Хавелок пен Оутрам Кемпбелл колоннасымен қосылуға дайындықтарын аяқтады. Чуттур Мунзилде орналасқан олар, Секундра Баг Кемпбеллдің бақылауында екенін көріп, бақтың сыртқы қабырғаларын жару жоспарын іске асырды. Екі британдық күшті бөліп тұрған соңғы маңызды бекініс – Моти-Махал, Кемпбелл колоннасының шабуылдарымен тазартылды. Енді екі күшті тек ашық кеңістік ғана бөліп тұрды. Оутрам, Хавелок және бірнеше офицерлер Кемпбеллмен кеңесу үшін сол кеңістікті кесіп өтіп, содан кейін қайтып келді. Сепайлар қалған бекіністерін қорғап, қарсылық көрсетуді жалғастырды, бірақ британдықтардың табанды күш-жігері соңғы қарсылық ошақтарын жойды. Екінші көмекші колонна резиденцияға жетті.

Эвакуация

Оутрам мен Хавелок британдықтардың позициясын нығайту үшін Казарбаг сарайына шабуыл жасауды ұсынғанмен, Кэмпбелл басқа көтерілісші күштердің Каунпур және британдықтар бақылауындағы басқа қалаларға қауіп төндіріп тұрғанын білгендіктен, Лакхнауды тастап кетуге бұйрық берді. Эвакуация 19 қарашада басталды. Кэмпбеллдің артиллериясы Казарбагты бомбалау арқылы көтерілісшілерді жаңылыстырып, шабуылға дайын екенін көрсетті, ал көтерілісшілердің көзінен ашық кеңістікті жасыру үшін кенептен экрандар орнатылды. Әйелдер, балалар, аурулар мен жаралылар осы экрандардың қорғауымен Дилкуша саябағына бет бұрды, кейбіреулері түрлі көліктерде немесе төсектерде, ал қалғандары жаяу жол тартты. Келесі екі күнде Оутрам өз қаруларын істен шығарып, олардың соңынан шықты. Дилкуша саябағында Хавелок 24 қарашада (күрт дизентериядан) қайтыс болды. Барлық әскер мен керуен Аламбагқа көшті. Кэмпбелл Оутрамды 4000 әскермен Аламбагты қорғауға қалдырды, ал өзі 3000 әскермен және көптеген азаматтық адамдармен 27 қарашада Каунпурге аттанды.

Халықтық мәдениеттегі бейнелеу

Лакхнаудың құтқарылуы – 1911 жылы Бермудадағы Эдисон компаниясы түсірген және 1912 жылы көрсетілген нұсқаусыз фильм. Дж. Г. Фарреллдің «Кришнапур қоршауы» романындағы қоршау, маңызды айырмашылықтарымен, көркемделіп суреттелген. Ол қоршаудан аман қалғандардың естеліктері мен күнделіктерін, мысалы, миссис Джулия Инглис пен миссис Мария Гермонның жазбаларын кеңінен пайдаланды. Дион Бусиконың «Джесси Браун немесе Лакхнаудың құтқарылуы» пьесасы оқиға болғаннан кейін дереу жазылып, театрларда жиырма жыл бойы танымал болды. Максвелл Грейдің 1891 жылғы «Дауылдың жүрегінде» романының бір бөлігі Лакхнаудағы қоршау кезінде өтеді. Г. А. Хентидің «Қауіпті уақыттарда» және Джордж Макдональд Фрейзердің «Ұлы ойындағы Флэшман» шығармаларында да қоршау кезінде Резиденциядағы ұзақ көріністер бар. Марк Твеннің «Экваторды қуа» атты ғылыми емес кітабы бүлікке арналған толық тарауды бөліп, сэр Г. О. Тревеляннан кеңінен цитата келтіреді. М. М. Кейдің «Айдың көлеңкесі» (авторлық құқығы 1956/1979) – Үндістандағы Британдық Ост-Индия компаниясының билігінің соңғы күндері туралы көркем әңгіме, көптеген көріністер Лакхнау және айналасындағы жерлерде орын алады. Кітаптың көп бөлігі Лакхнаудағы қоршау кезінде өтеді. Филип Пуллманның «Түтіндегі рубин» романының сюжеті қоршау кезінде болған ойдан шығарылған оқиғаларға көп сүйенген. Анураг Кумардың «Қарсылық» романы негізінен қоршау кезіндегі қарапайым халықтың рөліне арналған. Онда қоршау мен соңғы құтқару туралы айтылады. Бұл роман Лакхнаудағы оқиғаларға негізделген. Сондай-ақ, автор газет мақалалары арқылы алғаш рет атап өткен революциялық күштердің қолбасшысы Раджа Джай Лал Сингхтің рөлі де сипатталады. Оның еңбегі 1857 жылғы Ұлы көтерілістің соңында осы құпия революционердің аспанға тігілген жерінің маңында ескерткіш саябағының салынуына себеп болды. Роман алғаш рет 2008 жылы көтерілістің 150 жылдығына арналып жарық көрді. Валерия Фицджеральдтың «Земиндар» романы Лакхнауды қоршауға алу және эвакуациялау кезінде, Резиденциядағы әйелдердің көзқарасынан баяндайды. Британдық «Downton Abbey» телесериалының (2-маусым, 1-эпизод) эпизодында, жесір графиня Вайолет Кроули Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде немересіне былай дейді: «Соғыс ерекше тапсырмалар береді. Роберта тәтеңнің Лакхнауда қаруды зарядтағанын есіңде сақта». Екінші көмекші күштердің келуі Роберт Трейл Спенс Лоуэллдің «Лакхнаудың құтқарылуы» атты туындысының тақырыбы болып табылады. Уильям МакГонагаллдың «Лакхнаудың басып алуы» поэмасы да екінші рельефтің оқиғаларын сипаттайды. 1981 жылғы үнді фильмі «Умрао Джаан» Лакхнаудағы наутч бишісінің көзқарасынан қоршауды бейнелейді. Альфред Теннисонның «Лакхнаудың қорғаны» туындысы империалистік көзқараспен бүкіл оқиғаны баяндайды.