Кіріспе

Телескоптар массиві

Калифорниядағы Суняев–Зелдович массиві (SZA) – бұл қазір жабық Миллиметрлік толқын астрономиясын зерттеудің біріккен массивінің (CARMA) құрамында жұмыс істеген сегіз 3,5 метрлік телескоптар массиві. Оның бастапқы мақсаты ғарыштық микротолқындық фонды (CMB) зерттеп, оның ұсақ масштабтағы анизотропияларын өлшеу және галактикалар шоқтарын табу болатын. Зерттеу 2007 жылы аяқталды, ал қазіргі кезде массив негізінен Суняев–Зелдович эффектісі арқылы шоқтарды сипаттау үшін қолданылады. SZA-да байқаулар 2005 жылдың сәуір айында басталды. Соңғы жылдардағы маңызды жаңалықтардың бірі – КМБ және суперноваларды зерттеу арқылы ғаламның кеңеюін үдетіп тұрған энергияның бір түрін анықтау болды. Қара материяға ұқсас, «қара энергия» деп аталатын бұл энергияның ғаламның энергия мазмұнының шамамен 70% құрайды деп есептеледі. Қара энергияны тікелей байқау мүмкін емес, бірақ оның негізгі қасиеттерін ғаламдағы құрылымның қалыптасуына тигізетін әсерінен анықтауға болады. Эколог жануарлар популяциясының уақыт өте қалай өзгергенін зерттеп, тамақ көзі туралы білуге болатындай, физиктер де қара энергия туралы ғаламның тұрғындарының статистикасын зерттеу арқылы біле алады – бұл жағдайда галактика шоқтары. SZA өз атауын галактика шоқтарын өлшеу әдісінен алды: CMB сәулесінің ыстық иондалған шоқ газынан өте келе шашырауы, яғни Суняев–Зелдович эффектісі (SZ эффектісі). Қысқасы, CMB – галактика шоқтарының көлеңкелерін көруге мүмкіндік беретін артқы жарық ретінде қолданылады. SZA шоқтың өзінен шыққан жарықты емес, оның көлеңкесін көретіндіктен, шоқтар алғаш пайда болған кезден бастап, олардың қызыл жылжуына тәуелсіз, жеткілікті үлкен шоқтарды өлшеуге қолданылады.

Тәжірибе

SZA 100-ден астам галактика шоғырларын көп толқынды ұзындықта бақылау үшін пайдаланылды, ол жеке және 2015 жылдың 3 сәуірінен бастап тоқтатылған Миллиметрлік толқын астрономиясын зерттеудің біріккен массиві (CARMA) құрамында қолданылды. 2005 жылдан 2007 жылға дейін SZA аспанның бірнеше бөлігін 31 ГГц (гигагерц) жиілігінде терең зерттеу жүргізді.

Құрал

SZA – бір ғана телескоп емес, 8 телескоптың интерферометр ретінде бірігіп жұмыс істейтін массиві. Интерферометр жарықты әдеттегі телескоптар сияқты, бір ыдыстың жинаған толық қуатын өлшеу арқылы емес, екі телескопқа түсетін жарықтың айырмашылықтарын қарастыру арқылы анықтайды. Су толқындары сияқты, жарық толқындары да бір-бірімен кедергілесе алады, нәтижесінде толқындар конструктивті кедергілескен жерде қарқындылықтың күрделі үлгісі пайда болады, ал деструктивті кедергілескен жерде қарқындылық жоғалады. Жарық көзі массивтің үстінен өтетін кезде интерферометр осы кедергі үлгісін анықтайды – содан аты да келген. Аспандағы көздің құрылымын кедергі үлгісінен, көлге тасталған тастың мөлшері мен пішінін оның қалдырған толқындарының үлгісінен анықтағандай, болжауға болады. Интерферометрдің туа біткен ажыратымдылығы жеке телескоптардың мөлшеріне емес (дәстүрлі бір телескоптардағыдай), олардың арақашықтығына байланысты. Үлкен арақашықтықтағы телескоптар жұбы кішкентай масштабтағы құрылымдарға сезімтал, ал қысқа арақашықтықтар аспандағы үлкен масштабтағы құрылымдарға сезімтал. 8 SZA телескопы шоғырлардан келетін (үлкен масштабтағы) SZ сигналына максималды сезімталдық беру үшін бір-біріне өте жақын орналасу үшін жеткілікті кішкентай. SZA CARMA массивіндегі басқа телескоптармен біріктірілгенде, олар ұзын арақашықтықтары мен кішкентай бұрыштық масштабтарының сезімталдығы арқасында галактика шоғырларының өте жоғары ажыратымдылықтағы толық суретін құрды.