Кіріспе

Үлкен Аю шоқжұлдызындағы терең ғарыштың көп экспозициялы суреті.

Хаббл терең өрісі (ХТӨ) – Үлкен Аю шоқжұлдызындағы шағын аймақтың суреті, ол Хаббл ғарыш телескопының бірнеше бақылауларынан құрастырылған. Ол бір жағынан 2,6 доғалық минутты қамтиды, бұл бүкіл аспанның 24 миллионнан бір бөлігі, бұрыштық мөлшері 100 метр қашықтықтағы теннис добының көлемімен тең. Сурет 1995 жылдың 18-28 желтоқсаны аралығында қатарынан он күн бойы ғарыш телескопының Wide Field and Planetary Camera 2 камерасымен түсірілген 342 бөлек экспозициядан жиналды. 1993 жылы STS 61 ғарыш миссиясы кезінде сфералық аберрация түзетілгеннен кейін телескоптың жақсартылған бейнелеу мүмкіндіктері көбірек алыс және әлсіз галактикаларды зерттеу үшін пайдаланылды. Орташа тереңдіктегі зерттеу (ОТЗ) Wide Field and Planetary Camera 2 (WFPC2) камерасын қолданып, басқа құралдар жоспарланған бақылаулар үшін пайдаланылып жатқанда, кездейсоқ аймақтардың терең суреттерін түсірді. Сонымен қатар, басқа да арнайы бағдарламалар жердегі бақылаулар арқылы белгілі болған галактикаларға назар аударды. Бұл зерттеулердің барлығы бүгінгі галактикалардың қасиеттері мен бірнеше миллиард жыл бұрын болған галактикалардың арасындағы маңызды айырмашылықтарды көрсетті. HST бақылау уақытының 10% дейін Директордың қосымша уақыты (ДҚУ) ретінде белгіленеді және әдетте суперновалар сияқты күтпеген уақытша құбылыстарды зерттегісі келетін астрономдарға беріледі. Хабблдің түзетуші оптикасы жақсы жұмыс істеп жатқаны көрсетілгеннен кейін, 1995 жылы Ғарыш телескопы ғылыми институтының сол кездегі директоры Роберт Уильямс ДҚУ уақытының маңызды бөлігін алыс галактикаларды зерттеуге бөлді. Институттың арнайы кеңесші комитеті бірнеше оптикалық фильтрлерді қолдана отырып, WFPC2 камерасымен аспанның "типикалық" бөлігін жоғары галактикалық ендікте суретке түсіруді ұсынды. Жобаны әзірлеу және іске асыру үшін жұмыс тобы құрылды.

Нысананы таңдау

Байқаулар үшін таңдалған өріс бірнеше талаптарды қанағаттандыруы керек еді. Ол галактиканың жоғары ендігінде орналасуы тиіс болды, себебі Құс жолы дискісінің жазықтығындағы шаң мен көрінбейтін заттар галактиканың төмен ендігіндегі алыс галактикаларды байқауға кедергі келтіреді (Қалтырау аймағын қараңыз). Нысаналы өріс көрінетін жарықтың белгілі жарқын көздерінен (мысалы, алдыңғы жұлдыздардан) және инфрақызыл, ультракөк сәуле және рентген сәулеленуінен аулақ болуы керек еді, бұл терең өрістегі нысандарды көптеген толқын ұзындықтарында кейінгі зерттеулерді жеңілдету үшін, сондай-ақ төмен инфрақызыл бұлттылығы бар аймақта орналасуы керек еді – бұл сутек газының салқын бұлттарындағы (H I аймақтары) жылы шаң бөлшектерінен туындайтын, кең таралған, жіңішке инфрақызыл сәулелену. Осы талаптарға сай 20 өріс анықталды, олардың ішінде Үлкен Аю шоқжұлдызында орналасқан үш ең қолайлы өріс таңдалды. VLA-мен жүргізілген радио байқаулары бір өрістің жарқын радио көзі бар екендігіне байланысты жоққа шығарды, ал қалған екеуінің арасындағы соңғы шешім өріске жақын бағыттау жұлдыздарының болуына негізделді: Hubble байқаулары үшін телескоптың Нақты бағыттау сенсорлары экспозиция кезінде құлыпталатын жақын жұлдыздар қажет, бірақ HDF байқауларының маңыздылығын ескере отырып, жұмыс тобы қосымша бағыттау жұлдыздарының екінші жиынтығын қажет етті. Ақырында таңдалған өріс тік координатасы және ендігі ; немесе Айдың енінің 1/12 бөлігінде орналасқан. Бұл аймақ аспанның жалпы ауданының шамамен 1/24 000 000 бөлігін құрайды.

Байқаулар

Бір аймақ таңдалған соң, бақылау стратегиясы әзірленді. Маңызды шешім – бақылаулар үшін қандай сүзгілерді қолдану керектігін анықтау болды; WFPC2 48 сүзгімен жабдықталған, оның ішінде астрофизикалық қызығушылық тудыратын белгілі бір эмиссиялық сызықтарды бөліп шығаратын тар жолақты сүзгілер, сондай-ақ жұлдыздар мен галактикалардың түстерін зерттеуге пайдалы кең жолақты сүзгілер бар. HDF үшін қолданылатын сүзгілерді таңдау әрбір сүзгінің өткізу қабілетіне – оның өткізетін жарықтың жалпы үлесіне – және қолжетімді спектрлік диапазонына байланысты болды. Бірін-бірі ең аз жабатын сүзгілер қажет еді. Кескіндер түсірілген толқын ұзындықтары қызыл, жасыл және көк түстің толқын ұзындықтарына сәйкес келмегендіктен, түпкі суреттегі түстер суреттегі галактикалардың нақты түстерін шамамен ғана көрсетеді; HDF үшін сүзгілерді таңдау (және көптеген Хаббл суреттері үшін) негізінен адам көзімен қабылданатын түстерді жасауға емес, бақылаулардың ғылыми құндылығын барынша арттыруға бағытталған.

Мазмұны

Соңғы суреттер 1996 жылдың қаңтар айында Америка астрономиялық қоғамының мәжілісінде жарияланды және алыс, әлсіз галактикалардың молдығын көрсетті. Суреттерде шамамен 3000 ерекше галактиканы анықтауға болады, олардың ішінде дұрыс емес және спиральді галактикалар анық көрінеді, бірақ өрістегі кейбір галактикалардың көлемі бірнеше пикселді құрайды. Барлығы алғанда, HDF-де жиырмадан кем галактикалық алдыңғы жолдағы жұлдыздар бар деп саналады; өрістегі нысандардың басым көпшілігі алыс галактикалар болып табылады.

Көп жиілікті бақылау

Өте жоғары қызыл ығысуы бар объектілер (Лайман үзілісі галактикалары) көрінетін жарықта көрінбейді және әдетте HDF инфрақызыл немесе субмиллиметрлік толқын ұзындығындағы зерттеулерде анықталады. Инфрақызыл бақылаулар Спитцер ғарыш телескопымен де жүргізілді. Бұл өріс Джеймс Клерк Максвелл телескопындағы SCUBA арқылы субмиллиметрлік бақылауларға түсті, бастапқыда 5 көз анықталды, бірақ өте төмен ажыратымдылықпен. Чандра рентгендік обсерваториясының рентгендік бақылаулары HDF-те алты көзді анықтады, олар үш эллипстік галактикаға, бір спиральді галактикаға, бір белсенді галактикалық ядроға және бір өте қызыл объектіге сәйкес келді, бұл объектінің көк жарық шығарылымдарын сіңіретін көп мөлшерде шаң бар алыс галактика деп есептеледі. VLA қолданылған жерден алынған радиосуреттер HDF-те жеті радио көзін көрсетті, олардың барлығы оптикалық суреттерде көрінетін галактикаларға сәйкес келеді. Бұл өріс сондай-ақ 1.4 ГГц жиілігінде Westerbork Synthesis радиотелескопымен және MERLIN радиотелескоптар тізбегімен зерттелді; 3,5 және 20 см толқын ұзындығында жасалған VLA және MERLIN карталарының үйлесімі HDF N өрісінде 16 радио көзін, ал жақын орналасқан өрістерде тағы көптеген көздерді анықтады.

Кейінгі HST байқаулары

1998 жылы аспанның оңтүстік жарты шарсында HDF-тың баламасы құрылды: HDF South (HDF S). Осыған ұқсас бақылау стратегиясы қолданылып жасалған, бұл ғаламның ең ірі масштабында біртекті екендігін көрсететін космологиялық принципті қолдайды. HDF S зерттеуінде 1997 жылы HST-ге орнатылған Ғарыш телескопының бейнелеу спектрографы (STIS) және жақын инфрақызыл камера және көп нысанды спектрометр (NICMOS) құралдары қолданылды; ал бастапқы Хаббл терең өрісінің (HDF N) аймағы WFPC2 және NICMOS, STIS құралдары арқылы бірнеше рет қайта байқалды, Хаббл eXtreme Deep Field 2012 жылы аяқталғанша. Экстремалды терең өрістің (XDF) суреттері 2012 жылдың 26 қыркүйегінде көптеген БАҚ-қа ұсынылды. XDF-те жарияланған суреттерде қазіргі таңда Үлкен жарылыстан кейінгі алғашқы 500 миллион жылда пайда болған деп саналатын галактикалар көрсетілген.