Кіріспе
Ауыру стресінен туындаған қандағы глюкозаның уақытша жоғарылауы. Стресс гипергликемиясы (сонымен қатар стресс диабеті немесе жарақат диабеті деп те аталады) – ауру стресінен қандағы глюкоза уақытша жоғарылауын сипаттайтын медициналық термин. Әдетте бұл жағдай өздігінен шешіледі, бірақ оны қант диабетінің түрлі формаларынан ажырату қажет. Көбінесе, науқастың қан химиясын тексеру кезінде қандағы глюкоза деңгейінің жоғарылауы анықталады. Қандағы глюкоза деңгейін жанындағы глюкометрмен немесе зертханадағы плазмадағы глюкоза арқылы анықтауға болады (соңғысы тиімдірек). Мейо клиникасы жүргізген ретроспективті когорттық зерттеуге сәйкес, жанындағы глюкометрия плазмадағы глюкоза деңгейін 7,9 мг/дл орташа айырмашылықпен сенімді бағалайды, бірақ бұл көрсеткіш әрбір адам үшін сәйкес келмеуі мүмкін. Глюкоза деңгейі әдетте 140–300 мг/дл (7,8–16,7 мМ) аралығында болады, бірақ кейде, әсіресе дәрі-дәрмектер немесе тамырға енгізілген глюкоза әсерінен, 500 мг/дл (28 мМ) жоғарылауы мүмкін. Қандағы глюкоза деңгейі алдын ала емдеуді тоқтату және тамырға глюкоза енгізуді жалғастырмау жағдайында әдетте бірнеше сағат ішінде қалыпқа келеді. TOC
Stress hyperglycemia (also called stress diabetes or diabetes of injury) is a medical term referring to transient elevation of the blood glucose due to the stress of illness. It usually resolves spontaneously, but must be distinguished from various forms of diabetes mellitus. It is often discovered when routine blood chemistry measurements in an ill patient reveal an elevated blood glucose. Blood glucose can be assessed either by a bedside ‘fingerstick’ glucose meter or plasma glucose as performed in a laboratory (the latter being more efficacious). A retrospective cohort study by the Mayo Clinic held that bedside glucometry was a reliable estimate of plasma glucose with a mean difference of 7.9 mg/dL, but still may not coincide with every individual. The glucose is typically in the range of 140–300 mg/dl (7.8 16.7 mM) but occasionally can exceed 500 mg/dl (28 mM), especially if amplified by drugs or intravenous glucose. The blood glucose usually returns to normal within hours unless predisposing drugs and intravenous glucose are continued. TOC
Себеп
Стресс гипергликемиясы гипертоникалық дегидратациясы бар және катехоламин деңгейі жоғары пациенттерде (мысалы, жедел жәрдем бөлімшесіндегі жедел астманы адреналинмен емдеуден кейін) ерекше жиі кездеседі. Стероидтық диабет – стресс гипергликемиясының нақты және ұзаққа созылатын түрі. Ауыр сырқат кезінде стресс гипергликемиясын бастан өткерген адамдарда келесі жылдары диабетке шалдығу қаупі үш есе артады, сондықтан ауыр сырқаттан аман қалғандарды диабетке тексеру орынды болуы мүмкін.
Диагностика
Пациентті диагностикалау қиын болуы мүмкін, себебі стресс гипергликемиясын нақты анықтайтын ережелер жоқ.
Емдеу
Соңғы жылдары интенсивті терапия бөлімшесінде (ИТБ) және операциядан кейінгі күтімдегі ең маңызды өзгерістердің бірі – стрестен туындаған гипергликемияға қарсы күресті күшейту болып табылады. 2008 жылғы «Сепсиспен күресу науқаны» ұсынымдары ауыр сырқаттарға инсулин терапиясын тағайындауды ұсынады. Көптеген зерттеулер көрсеткендей, аурухананың интенсивті терапия бөлімшесінде (ИТБ) тіпті сәл ғана жоғарылаған қан глюкозасы деңгейі (110 мг/дл немесе 6,1 ммоль/л) осындай науқастардың аурушаңдығы мен өлім-жітімін айқын арттырады. 1500-ден астам хирургиялық ИТБ пациентін қамтитын рандомизацияланған бақылаулы зерттеуге сәйкес, пациенттердің қан глюкозасын 110 мг/дл немесе 6,1 ммоль/л төмен деңгейде ұстау өлім-жітімді 8%-дан 4,6%-ға дейін азайтып, қан ағыны инфекцияларының ауруын 46%-ға, сондай-ақ диализ немесе гемофильтрация қажет болатын жедел бүйрек жеткіліксіздігі мен ауыр полиневропатияны азайтты (Van den Berghe, 2001). 1200 медициналық ИТБ пациентімен жүргізілген келесі рандомизацияланған бақылаулы зерттеу инсулинмен интенсивті терапияның аурушаңдықты айтарлықтай азайтатынын, бірақ медициналық ИТБ-дегі барлық пациенттер арасында өлім-жітімді азайта алмайтынын көрсетті. Дегенмен, бірнеше зерттеулер интенсивті инсулин терапиясының ауыр сырқаттарға пайдасы жоқ екенін немесе зиянды әсерлерін (көбінесе гипогликемиядан) көрсетті. Осы тақырыптағы мета-талдау қандағы қант деңгейін қатаң бақылаудың артықшылығын көрсетпеді, ал гипогликемияның көбеюі байқалды. Бұл қолданыстағы ұсынымдардың дұрыстығына күмән тудырады. Соңғы кездегі ең ірі рандомизацияланған бақылаулы зерттеу (6104 пациент қатысты) ИТБ пациенттерінде интенсивті глюкоза бақылауын дәстүрлі глюкоза бақылауымен салыстырғанда, интенсивті глюкоза бақылауы ИТБ-ға түскеннен кейін 90 күннен кейін өлім-жітімді айтарлықтай арттырғанын анықтады (өлім қаупінің абсолюттік өсім 2,6%). Осы зерттеуде (NICE SUGAR Study) интенсивті глюкоза бақылау тобындағы пациенттердің мақсатты қан қант деңгейі 4,5-6,0 ммоль/л, ал дәстүрлі глюкоза бақылау тобындағы пациенттердің мақсатты қан қант деңгейі 8,0-10,0 ммоль/л болды (Van den Berghe, 2001-дегі 10,0-11,1 ммоль/л-мен салыстырғанда). Пациенттер әртүрлі ИТБ бөлімдерінен алынды (Van den Berghe, 2001-дегі хирургиялық ИТБ-мен салыстырғанда). NICE SUGAR зерттеуі ИТБ-де стрестен туындаған гипергликемияны басқаруға қатысты біздің көзқарасымызды өзгертуі мүмкін.