Кіріспе

1972 жылы Фергус И. М. Крейк пен Роберт С. Локхарт жасаған есте сақтаудың психологиялық моделі (Levels of Processing model) стимулдарды еске түсіруді психикалық өңдеудің тереңдігімен байланыстырады. Күрделі анализ, өңдеудің төмен деңгейлеріне қарағанда, толыққандырақ және берік есте сақтауға әкеледі. Өңдеу тереңдігі – бұл беткейден тереңге қарай үздіксіз өтетін континуум. Беткей өңдеу (мысалы, фонемалық және орфографиялық компоненттерге негізделген өңдеу) тез жойылатын, нашар есте сақтау іздерін қалдырады. Керісінше, терең өңдеу (мысалы, семантикалық өңдеу) тұрақтырақ есте сақтау іздерін құрайды. Бұл модельде өңдеудің үш деңгейі бар. Құрылымдық өңдеу, немесе визуалды өңдеу, сөздің физикалық ерекшеліктерін ғана есте сақтауды қамтиды, мысалы, сөздің жазылуы мен әріптердің түрі. Фонемалық өңдеу сөзді оның дыбысталуы арқылы есте сақтауды қамтиды. Мысалы, «ұзын» сөзі «құла» сөзімен рифмаланады. Соңында, семантикалық өңдеуде сөздің мағынасын ұқсас немесе бірдей мағынасы бар басқа сөзбен байланыстырамыз. Сөз қабылдағаннан кейін, ми оны тереңдеуге мүмкіндік береді. Бұл теория көп сақтаулы Аткинсон-Шифриннің жад моделіне қайшы келеді, ол жадтың күшін үздіксіз өзгермелі деп қарастырады, сондай-ақ, қайталау ұзақ мерзімді жадты әрқашан жақсартады деген пікірді ұсынады. Олар бұрынғы талдауларды ғана қайталаудан тұратын қайталау (қолдану репетициясы) ұзақ мерзімді есте сақтауды күшейтпейді деп мәлімдеді. 1975 жылы өткізілген зерттеуде (Крейк пен Тюльвинг) қатысушыларға 60 сөзден тұратын тізім ұсынылды. Әр сөз үш сұрақпен бірге берілді, қатысушылар олардың біріне жауап беруі керек болды. Бұл үш сұрақ үш санатқа бөлінді. Бір санаттағы сұрақтар сөздің визуалды бейнеленуіне қатысты («Сөз курсивпен жазылған ба?»). Екінші санаттағы сұрақтар сөздің фонемалық ерекшеліктеріне қатысты («Сөз 'би' дыбысымен бастала ма?»). Үшінші санаттағы сұрақтар оқырманды белгілі бір контексте сөз туралы ойлауға мәжбүрлеу үшін қойылды («Көшеде дос кездестіре аласыз ба?»). Зерттеудің нәтижесі терең өңдеуге ұшыраған сөздер (соңғы санаттағылар) жақсырақ есте сақталыпты.

Өзгертушілер

Таныс болу, тиісті өңдеуді беру, өзіне сілтеме жасау эффектісі және стимулдың нақты сипаты, психикалық өңдеу тереңдігі факторларын өзгерту арқылы өңдеу эффектісінің деңгейін модификациялайды.

Таныстық

Стимулдың еске түсіру деңгейі жоғары болады, егер ол бұрыннан бар семантикалық құрылымдармен үйлесімді болса (Craik, 1972). Семантикалық желі теорияларына сәйкес, мұндай стимул семантикалық желі құрылымындағы жақындыққа байланысты басқа кодталған естеліктермен көптеген байланыстарға ие болады, олар осы жақындық арқасында белсендіріледі. Бұл белсенділік танымдық талдауды күшейтеді, естелік бейнесінің беріктігін арттырады. Таныс болу модификаторы жасырын есте сақтау эксперименттерінде сыналып көрді, онда қатысушылар байланысты стимулдар көрсетілген кезде жалған естеліктерді хабарлады.

Өңдеудің ерекшелігі

Өңдеудің ерекшелігі – стимул енгізілген тәсілмен ұсынылғанда оның жадыға жақсырақ сақталуын сипаттайды. Мысалы, естімелік стимулдар (айтылған сөздер мен дыбыстар) айтылған кезде жақсырақ еске түседі, ал көру стимулдары адамға суреттер көрсетілгенде жақсырақ еске түседі. Жазу тапсырмаларында сөздер мағыналық түйсіндіргіштермен (белгілі бір мағынасы бар сөздерді сұрау) ең тиімді түрде еске түседі, егер олар мағыналық тұрғыдан кодталған болса (яғни, адамның өзі белгілі бір мағынамен байланыстырып ойлап тапқан болса). Сөздер деректерге негізделген түйсіндіргіштермен (сөзді толықтыру) оқылған кезде, адамның өзі ойлап тапқаннан гөрі тиімдірек еске түседі.

Өзін-өзі сілтемелеу эффектісі

Өңдеу деңгейлері есте сақтау туралы білімнің ажырамас бөлігі болды. Өзіне қатысты әсер (self-reference effect) белгілі бір стимулдың еске түсірілу мүмкіндігін арттырады, егер ол стимул субъектімен семантикалық тұрғыдан байланысты болса. Бұл таныс болу модификаторының салдары ретінде қарастырылуы мүмкін, себебі адамның өміріндегі оқиғаға тікелей қатысты стимулдар сол адамның семантикалық желісінде кең ауқымды белсенділікті тудырады. Мысалы, егер субъектілерден оларға қатысты ма, деп сұралғанда, тұлғалық қасиетті сипаттайтын сөздің еске түсірілу деңгейі, олардан осы сөздің басқа қасиетке ұқсас мағынасы бар ма, деп сұралғандағы деңгейден жоғары болады.

Жасалма жады және өңдеу деңгейлері

Имплицитті есте сақтау сынақтары, эксплицитті есте сақтау сынақтарынан өзгеше, нақты бір стимулдың еске түсіру шамасын стимулмен байланысты тапсырмаларды орындау нәтижесіне сүйене отырып өлшейді. Осындай тапсырмалар кезінде қатысушы стимулды тікелей еске түсірмейді, бірақ бұрынғы стимул орындалуға әсер етеді. Мысалы, сөзді толықтырудың имплицитті есте сақтау тапсырмасында, егер қатысушы "ит" сөзі бар тізімді оқыса, "d" әрпімен басталатын үш әріпті сөздерді сұрағанда осы сөзді оңайрақ береді. Өңдеу деңгейінің әсері тек эксплицитті есте сақтау сынақтарында ғана кездеседі. Бір зерттеуде сөзді толықтыру тапсырмаларының үш сөздің мағыналық деңгейін қолдану арқылы қол жеткізілген семантикалық кодтау деңгейіне тәуелді еместігі анықталды. Тағы бір зерттеуде сөздерді өңдеу тапсырмаларында өңдеудің әдеттегі деңгейі керісінше болады; егер суретті жағымдылығы бойынша бағалауды сұрағаннан гөрі суретті бейнелейтін сөз көрсетілсе, суреттер жұбы жақсырақ еске түседі (семантикалық кодтау). Әдеттегі өңдеу деңгейі теориясы суретті кодтаудың лексикалық кодтауға қарағанда терең өңдеуді қамтамасыз ететінін болжайды. "Жақында және ұзақ мерзімді есте сақтау қабілеті сыйымдылық, жатқан нейрондық негіздер және орындалуға қолдау көрсететін процестердің түрлері тұрғысынан көптеген жағынан ерекшеленеді деп саналады".

Ұзақ мерзімді есте сақтау

Біз ақпаратты, әсіресе, оны өзімізбен байланыстырсақ, жақсы есте сақтаймыз. Гиппокампқа зақым келтіру жаңа ұзақ мерзімді естеліктерді қалыптастыруға немесе еске түсіруге кедерес келтіреді, бірақ қысқа мерзімді есте сақтау және ақпараттың шағын бөлігін қайталау қабілеті көбінесе сақталады.

Сезімталдық режимдер

Әр түрлі сезім жолдары өзінің мәні бойынша әртүрлі деңгейде ақпаратты өңдейді, көбінесе кейбір сезімдерде басқаларына қарағанда жақсырақ есте сақтау мүмкіндігін тудырады. Дегенмен, бұрын айтылған өзгертушілер әрбір сезім жолында қозғалатын өңдеу деңгейіне елеулі әсер ете алады.

Көрініс

Көрнекі ақпарат барлық сезімдердің арасында ең күшті есте сақтау құнын құрайды, сонымен қатар өңдеу модификаторларының ең кең спектрін қамтамасыз етеді. Бұл сондай-ақ ең көп зерттелген салалардың бірі. Көрнекі зерттеулерде суреттердің сөздерге қарағанда жақсырақ есте сақталуы көрсетілді – бұл сурет артықшылығының әсері. Дегенмен, семантикалық байланыстар суреттердің есте сақталуында кері нәтиже береді, басқа естеліктердегідей болмайды. Егер физикалық емес, логикалық егжей-тегжейлерге көбірек назар аударылса, суреттің есте сақтау құны төмендейді. Орфографиялық (әріптердің үлкен-кішін жазылуы, әріп және сөз пішіні), фонологиялық (сөз дыбысы) және семантикалық (сөз мағынасы) кодтау белгілерін салыстырғанда, сөздердің мағынасымен ең жоғары деңгейде есте сақтау байқалды, одан кейін олардың дыбыстары, ал жазу және пішінге негізделген белгілер есте сақтауды ең аз стимулдайды.

Есту

Аудиторлық стимулдар өңдеу ережелерінің қалыпты деңгейлерін сақтайды, алайда көруге қарағанда жалпы еске түсіру құндылығы жағынан сәл нашар. Кейбір зерттеулер аудиторлық нашарлықтың тек нақты есте сақтау (тікелей еске түсіру) үшін ғана байқалатынын, ал жасырын есте сақтауға қатысы жоқ екенін көрсетеді. Тәжірибелік қатысушыларға аудиторлық және визуалды сөздік сигналдар ұсынылғанда, олар естіген сөзді көрінген сөзден еске түсіруде нашар нәтижелер көрсетеді, бірақ жасырын еркін ассоциация тесттерінде шамамен бірдей нәтижелерді көрсетеді. Аудиторлық стимулдардың ішінде семантикалық талдау стимулдарды еске түсіру қабілетінің ең жоғары деңгейін қамтамасыз етеді. Эксперименттер аудиторлық деңгейдегі өңдеу деңгейінің нейрондық белсенділікпен тікелей байланысты екенін көрсетеді.

Қол тигізу

Тактильді жадтың бейнелеуі визуалды бейнелеуге ұқсас, бірақ екі түрдегі стимулдың күшін салыстыру үшін жеткілікті мәлімет жоқ. Бір зерттеу визуалды және тактильді стимулдардың арасындағы туа біткен айырмашылықтарға байланысты ақыл-ой процесінің деңгейінде езгешелік бар екенін көрсетеді. Аталған зерттеуде қатысушыларға нысанды визуалды және тактильді түрде көрсетті (мысалы, қатысушыға шар көрсетіледі, бірақ оған тиюге рұқсат берілмейді, кейін оған ұқсас шарды тек ұстауға, қарауға емес, береді). Қатысушылар көру арқылы өлшемдегі айырмашылықты анықтауға қарағанда, тактильді сезім арқылы анықтау оңай болды. Көру арқылы өлшемді өңдеудің төмен деңгейі перспектива мен қашықтық салдарынан көрінетін нысанның өлшемінің өте кең ауқымды болуынан туындайды деген болжам бар.

Иісі

Иіс жады көру жадынан нашар, көру жадының 70-80% деңгейінде табысты анықтауға жетеді. Егер қатысушылардан иістерді "көзге елестетуге" және оларды нақты бір суретпен байланыстыру сұралса, иіс жадында өңдеудің әсері байқалады. Бұл тапсырманы орындайтындардың нақты жад сынақтарындағы еске түсіру деңгейі, өздері таңдаған тәсілдермен иістерді жаттағандардан өзгеше болады. Дегенмен, еске түсірудегі айырмашылық субъектіге және оның иістен бейнелер жасау қабілетіне байланысты. Иіске сөздік сипаттамалар берудің де ұқсас әсері бар. Иістің семантикалық өңделуі (мысалы, "балшық" иісін "көлден иіс секілді" деп сипаттау) еске түсіруге ең жағымды әсер етеді.

Нейрологиялық дәлелдер

Позитрондық эмиссиялық томография және функционалдық магниттік-резонанстық бейнелеу әдістерін қолданатын бірнеше миды бейнелеу зерттеулері, жоғары деңгейдегі процестердің төменгі деңгейдегі процестерге қарағанда мидың әртүрлі бөліктерінде көбірек ми белсенділігімен және белсенділікпен байланысты екенін көрсетті. Мысалы, лексикалық талдау міндеті кезінде, қатысушылар сөз тірі нәрсеге жата ма, жатпа ма, дегенді анықтағанда ғана сол жақ төменгі префронтальді қабықта белсенділік көрсетті, ал сөздің құрамында "а" әрпі бар-жоғын анықтағанда көрсетпеді. Сол сияқты, естілу талдауы міндеті кезінде қатысушылар сөздермен семантикалық манипуляциялар жасағанда сол жақ төменгі префронтальді қабықта белсенділік күшейді. Өзіне қатысты әсер де медиалдық префронтальді қабықтың бір аймағымен нейрондық байланыста болады, ол қатысушылар деректердің өзіне қатыстылығын талдаған тәжірибеде белсенділенді. Процестің ерекшелігі, визуалды жад кодталғанда және қайта алынғанда, ал лексикалық жад басқа жерде ми белсенділігінің бірдей екенін көрсететін зерттеулер арқылы неврологиялық тұрғыдан түсіндіріледі.

Қауіпті күйзеліс

Паникалық бұзылулар өңдеу деңгейін өзгертіп, қауіпті мағынасы бар сөздерді оң және бейтарап сөздерге қарағанда еске түсіру қабілетін арттырады. Бір зерттеуде, осындай науқастарда сөз тізімдерін жаттап алудың жасырын (еркін еске түсіру) және ашық (эмоционалдық жақтарын еске түсіру) түрлерінің екеуі де қауіпті мағынасы бар сөздер арқылы жақсартылды.

Альцгеймер ауруы

Қазіргі зерттеулер Альцгеймер ауруына шалдыққандарда ақпаратты өңдеу деңгейінің әсері күшейгенін көрсетеді. Атап айтқанда, физикалық тұрғыдан кодталған стимулдарға қарағанда семантикалық тұрғыдан кодталған стимулдарды еске түсіру мүмкіндігі айтарлықтай жоғары. Мұндай тәжірибелердің бірінде қатысушылар сандық ретімен таңдалған сөздерге қарағанда мағынасы бойынша таңдалған сөздерді жақсырақ еске сақтады.

Аутизм

Аутистік пациенттерде өңдеу әсерлерінің деңгейі кері болады, яғни семантикалық тұрғыдан ұсынылған стимулдар физикалық тұрғыдан ұсынылған стимулдарға қарағанда нашаррақ есте сақталады. Бір зерттеуде фонеологиялық және орфографиялық өңдеу сөз тізімдерін еске түсіру сынақтарында жоғары есте сақтау нәтижесін көрсетті. Басқа зерттеулерде аутистік емес пациенттерге қарағанда аутистік пациенттер семантикалық өңделмеген стимулдарды дәлірек өңдейтіні анықталды. Бұл құбылыстың себебіне қатысты нақты қорытындылар жасалмаған.