Кіріспе

Пойыздық бұйрықпен жұмыс істеу – пойыздық бұйрықтарды пайдаланып пойыздарды қауіпсіз қозғау жүйесі, бұл бекітілген сигналдарға немесе кабиналық сигнализацияға қарама-қарсы. Пойыздық бұйрықпен жұмыс істеу кезінде "пойыздық бұйрық" – пойыздың қозғалысын басқару үшін тиісті теміржол қызметкері немесе оның арқылы берілген бұйрық. Пойыздық бұйрықпен жұмыс істеу орталықтандырылған қозғалыс басқару (CTC), тікелей қозғалыс басқару (DTC) және радиоарқылы берілетін жол кесімдерін пайдаланудан бұрын Солтүстік Америка теміржолдарында кеңінен қолданылды. Бұл жүйеде пойыз диспетчерлері мен пойыздар арасындағы тікелей байланыс шектеулі немесе болмаған жағдайда ережелер жиынтығы қолданылды. Пойыздар алдын ала белгіленген жұмыс жоспарына, яғни кестеге сәйкес жүретін, диспетчерден жергілікті байланыс арқылы берілген пойыздық бұйрықтармен алмастырылмаса. Пойыздық бұйрықпен жұмыс істеу – технологиялық автоматтандыру кеңінен қолданылғанға дейін минималды адамдық еңбекті қажет ететін жүйе болды. Бұл, капиталдық ресурстары шектеулі теміржолдар немесе трафигі аз желілер үшін жұмыс істеудің ең тиімді тәсілі еді. Бүгінгі күні көптеген қысқа желілер, мұражайлық теміржолдар мен теміржол музейлері пойыздық бұйрықпен жұмыс істеуді жалғастыруда.

Солтүстік Америкада қолданылуы

Уақыт кестесі және пойыздық бұйрықтар жүйесі Солтүстік Америка темір жолдарында, бір ғана басты жолы және аралық кезектесу тіректері бар учаскелерде кеңінен қолданылды. Пойыздық бұйрықтар мен уақыт кестесі жолдың кез келген нүктесінде қай пойызға жол беруге құқық бар екенін анықтау үшін пайдаланылды. Басқа пойызға қарапайымдылық танытқан пойыз – жоғары дәрежелі пойыз деп есептелді. Пойыздың дәрежесі құқық, сынып немесе бағыт бойынша айқындалуы мүмкін. Пойыз диспетчері пойыздық бұйрықтар арқылы «құқық» белгілесе, жұмыс кестесі жоспарланған пойыздардың, олардың сыныптарының және басым бағыттың тізімін анықтады. Пойыздың «сыныбы» оның басымдығын көрсетеді: жолаушылар пойыздары ең жоғары, жүк пойыздары төмен, ал қосымша (жоспардан тыс) пойыздар ең төмен дәрежеде болады. Егер бір сыныптағы пойыздар кездессе, басымдық бағыт қолданылады. Бір жолды темір жол желілерінде уақыт кестесі екі пойыздың қай жерде кездесіп, өтпек екенін нақты көрсетеді (айқын немесе түсініксіз). Төмен дәрежелі пойыз жоғары дәрежелі пойыз келгенге дейін басты жолды қауіпсіз уақыт аралығында босатуға жауапты болады. Осылайша, уақыт кестесі темір жолдың белгілі бір бөлігінде пойыз қозғалысының негізгі құрылымын қамтамасыз етеді. Дегенмен, күннен күнге көлік көлемінің өзгеруі, күтпеген кешігулер, техникалық жөндеу жұмыстарын жүргізу қажеттігі және басқа да жағдайлар темір жолдардың белгіленген кестеден ауытқуын талап етеді. Уақыт кестесінен ауытқулар пойыз диспетчерінен блок операторларына жіберілетін пойыздық бұйрықтар арқылы іске асырылады. Бұл бұйрықтар белгіленген кестедегі басымдықтарды күштен шығарып, пойыздарға қалай жүру керектігі туралы нақты нұсқаулар береді. Пойыздық бұйрықтар екі түрге бөлінеді: қорғау және рұқсат. Қорғауға бағытталған бұйрықтар пойыздардың бір-бірімен соқтығысу қаупіне ұшырамауын қамтамасыз етеді. Қорғау бұйрықтары блок операторларына жеткізілгеннен кейін (олар оларды пойыз экипаждарына жеткізе алады), қорғау орнатылған учаскеден өтуге рұқсат беруге болады. Әдетте, уақыт кестесі жоспарланған пойыздар үшін қорғау мен рұқсатты белгілейді, сондықтан пойыздық бұйрықтар тек кестеде жоқ қосымша пойыздарға және олардың әдеттегі рұқсаттарына қайшы келетін пойыздарға қолданылады. Уақыт кестесі және пойыздық бұйрықтар жүйесі бұрынғы уақыт кестесімен және көру қабілетімен жұмыс істеу формаларын ығыстырды. Бір диспетчердің пойыздық бұйрықтар беру мүмкіндігі 1840 жылдары электр телеграфының ойлап табылуымен мүмкін болды. АҚШ-та пойыздар үшін телеграфты пайдалану туралы ең алғашқы жазба 1851 жылы Эри темір жолында тіркелді, ал Америка Азамат соғысы кезінде дерлік барлық темір жолдар осы жүйені қабылдады. Телеграфты телефонмен алмастыру процесі жүріп жатты. 1970 жылдары бұл функция негізінен екі тарапты радиобайланыс арқылы жүзеге асырылды. Радиобайланыстың пайда болуымен, ірі тасымалдаушыларда DTC және CTC кеңінен қолданылғандықтан, уақыт кестесі және пойыздық бұйрықтар жүйесінің маңызы төмендеді. CTC диспетчерлерге кездесулерді қашықтан ұйымдастыруға және пойыздарға сигналдар бойынша жүруге мүмкіндік берді. Сигналдар болмаған жағдайда, DTC және оған байланысты жолға рұқсат беруді бақылау диспетчерлерге пойыздарға тікелей не істеу керектігін хабарлауға мүмкіндік берді, олардың аралықтар арқылы жұмыс істеуіне немесе өздері шешім қабылдауына қажеттілік болмады.

Диспетчерлік және операторлық рәсімдер

Пойызға тапсырыс диспетчер берген, ол тиісті теміржол учаскесіне жауапты болған. Олар телеграф немесе телефон арқылы теміржол бойындағы алыс станциялардағы операторларға жіберілді. Операторлар тапсырысты осы мақсатқа арналған (көп даналы) қағаз формаларға көшіріп, диспетчерге қайтадан жіберді. Бұл диспетчер мен басқа операторларға тапсырыстың дұрыстығын растауға мүмкіндік берді. Әр оператор тапсырысты дұрыс қайталағаннан кейін, диспетчер сол аумаққа бекітілген теміржол қызметкерінің әріптерімен бірге нақты уақытты хабарлады. Тапсырыс толыққаннан кейін, оператор оны тиісті пойыздарға жеткізу орнына келгенде немесе өткенде тапсырды. Жұмыс кестесінде пойыз экипаждары тапсырыс алатын жерлер көрсетілген. Егер сол кестеде пойыз жөнелмес бұрын "А" нысанын алу талап етілмесе, онда пойыз экипаждарына тапсырыс беру қажеттігі туралы хабарлау үшін қандай да бір сигнал берілді. Егер пойыз тоқтаса, тапсырыс қолмен берілді, ал пойыз стансадан өтіп бара жатқанда, экипаж мүшесі оны ұстап алу үшін жол жиегіне ілінді. Соңғы жағдайда, қағаз тапсырыс пойыз тапсырысын ілуге арналған құрылғыға немесе шеңберге орналастырылды, оператор оны пойыз өтетін сәтте ұстады немесе жол жиегіне орнатты. Тапсырыста көрсетілген нұсқауларды пойыздар мен локомотив экипаждары орындауға міндетті болды, ал олардың егжей-тегжейлі сипаттамасы теміржолдың нұсқаулық кітабында келтірілген. + Пойыз тапсырысының мысалының түсіндірілуі Пойыз тапсырысы № 115 Salem Yd, 11 2 1944 Тапсырыс нөмірі, берілген орны (Иллинойс штатының Салем қаласындағы локомотив депосындағы диспетчер кеңсесі) және күні: C & E Extra 2005 North Мемлекеттік мекемесіне жіберілген пойыздар мен олардың орналасқан жерін көрсетеді; бұл тапсырыстың көшірмесі "ВН мұнарасындағы Extra 2005 North пойызының кондукторы мен машинисіне" адрестелген. Қосымша пойыздар олардың локомотив нөмірімен белгіленеді. Кез келген тапсырысқа қатысы бар барлық пойыздар тапсырыстың көшірмесін алуы керек, ол осы пойыздарға тапсырыс жеткізілетін кез келген жерде жіберіледі. No 123 VN Tower Eng 1001, Кельдегі Extra 2005 North пойызымен кездесу үшін Texico орнына қосылады. Бұрын берілген тапсырыста көрсетілген No 123 және Extra 2005 пойыздарының кездесу орнын өзгертеді және кездесу орнында қай пойыздар қосылатынын көрсетеді. Локомотив нөмірі басқа пойыздар оны көзбен тануы үшін кестелік пойызға көрсетілген. No 174 Eng 895 және Extra 1937 North Benton стансасында кездеседі. No 123 және басқа екі пойыз, біреуі кестелік, біреуі қосымша, арасындағы басқа кездесуді көрсетеді. Бұл кездесу Extra 2005 пойызының экипажына қатысты емес. No 122 Eng 222 No 123 Eng 1001 Texico стансасында кездеседі. No 123 және басқа кестелік пойыз арасындағы басқа кездесуді көрсетеді. Бұл жеке хабарлама No 122 осы кездесуде алаңға шығатынын нақтылау үшін жасалды. Бұл да Extra 2005 North пойызының экипажына қатысты емес. 659 сағатта RED уақыты бойынша орындалды, диспетчердің шақыру белгісі (әріптері); "толыққаннан кейін" тапсырыс күшіне енеді және орындалғанға, алмастырылғанға немесе жойылғанға дейін күшінде болады. Оператор Коул ВН мұнарасында тапсырысты көшіріп, қайталайтын оператордың аты.

Австралиялық қолданысы

Пойыздар тәртібі Австралияда да қолданылады, бірақ Солтүстік Америкадағыдан мүлдем басқаша. Блок операторларының қажеті жоқ, себебі диспетчер мен машинист тікелей сөйлесіп байланысады. Жолды пайдалануға рұқсат диспетчерден тікелей алынады, ал пойыз экипажы жолға шығу рұқсатына ұқсас формаға мәліметтерді енгізеді. Экипаж өкілеттігі біткен соң бұйрықты "орындалған" деп белгілейді, содан кейін сол жолды пайдалану үшін басқа пойызға жаңа бұйрық беріледі. Егер пойыз кез келген себеппен (тоқтап қалса, бұзылса, сияқты) жолын жалғастыра алмаса, бұйрықты "күштен шығаруға" болады, бұл басқа пойызға да сол жолды пайдалануға мүмкіндік береді. Атап айтқанда, Транс-Австралия темір жолы осы жүйені көп бөлігінде қолданады.