Кіріспе

1942 жылы Гуадалканал аралындағы одақтас әуе күштері

"Кактус әуе күштері" термині 1942 жылдың тамызынан желтоқсанына дейін Гуадалканал науқанының ең қатыгез кезеңдерінде, әсіресе Хендерсон алаңынан жұмыс істеген одақтас әуе күштерінің жиынтығын білдіреді. "Кактус" атауы аралға одақтастар берген кодолық есімнен алынған. 1943 жылы "Кактус әуе күштері" Соломон аралдарындағы одақтас әуе бөлімшелерінің бірлескен командасы AirSols құрамына енді.

Өмірбаян

1941 жылдың 7 желтоқсанында Жапония АҚШ Тынық мұхиты флотына Пёрл-Харбор, Гавайи штатында шабуыл жасады. Бұл шабуыл АҚШ-тың көптеген әскери кемелерін қиратты және екі ел арасында соғыс жағдайын тудырды. Осы соғысты бастаған жапондық басшылар американдық флотты бейтараптандыруға, табиғи ресурстарға бай аймақтарды басып алуға және алыс империяларын қорғау үшін стратегиялық әскери базаларды иеленуге тырысты. Жапон әскерлері Гонконг, Филиппин, Таиланд, Малайя, Сингапур, Голланд Индиясы, Уэйк аралы, Жаңа Британия және Гуамға шабуыл жасап, оларды бақылауына алды. Жапондықтардың Оңтүстік және Орталық Тынық мұхитындағы қорғаныс шеңберін кеңейтуге жасаған екі әрекеті Коралл теңізі шайқасында (1942 жылдың мамыры) және Мидуэй шайқасында (1942 жылдың маусымы) сәтсіз аяқталды. Бұл екі стратегиялық жеңіс одақтас күштерге бастаманы қолға алып, Тынық мұхитының бір жерінде жапондықтарға қарсы қарсы шабуылға көшуге мүмкіндік берді. Одақтастар Соломон аралдарын, атап айтқанда Гуадалканал, Тулаги және Флорида аралдарын таңдады. Одақтас әскерлерінің стратегиялық мамандары 1942 жылдың мамыр айында жапондық флоттың Тулагиді басып алғанын және жақын жерде гидроұшақтар базасын салғанын білген. 1942 жылдың шілде айының басында жапондық флот Гуадалканал аралының Лунга-Пойнт маңында үлкен әуежай құрылысын бастады. Құрылысы аяқталғаннан кейін бұл базалар Жапонияның Рабаулдағы маңызды базасын қорғайды, Оңтүстік Тынық мұхиты арқылы Австралия мен Жаңа Зеландияға соққан одақтастардың жабдықтау және байланыс жолдарына қауіп төндіреді, сондай-ақ Жаңа Гебрид, Фиджи, Самоа және Жаңа Каледонияға қарсы болашақ шабуылдар үшін плацдарм құрады. АҚШ флоттық күштерінің бас қолбасшысы, АҚШ әскери-теңіз күштерінің адмиралы Эрнест Кинг Оңтүстік Соломон аралдарына шабуыл жасау жоспарын жасады. Кинг жапондықтардың Оңтүстік Соломон аралдарын АҚШ пен Австралия арасындағы жабдықтау жолдарына қауіп төндіретін база ретінде пайдалануына жол бермеу үшін және оларды Рабаулдағы жапондық базаны оқшаулау мақсатымен Жаңа Гвинеядағы одақтас әскери операцияларын қолдау үшін бастапқы нүкте ретінде пайдалану үшін қарсы шабуыл ұсынды. Бұл шаралардың соңғы мақсаты АҚШ-тың Филиппинді қайтарып алуына жағдай жасау болды. Американдық адмирал Честер Нимиц, Тынық мұхитындағы барлық күштердің одақтас қолбасшысы, 19 маусымда вице-адмирал Роберт Л. Гормли басқаруына берілген Оңтүстік Тынық мұхиты операциялар театрын құрды, ол Соломон аралдарындағы одақтастардың шабуылын басқаруға тағайындалды. 1942 жылдың 7 тамызында Бірінші теңізшілер дивизиясы Тулагиге және Гуадалканалға Лунга-Пойнтке десант түсірді, аяқталмаған жапондық әуежайды басып алды, бұл Тынық мұхитындағы одақтастардың алғашқы қарсы шабуылы болды. Одақтастар жапондықтардан алынған құрал-жабдықтарды пайдаланып, әуежай құрылысын дереу жалғастырды. 12 тамызда әуежай Мидуэй шайқасында қаза тапқан майор Лофтон Р. Хендерсонның құрметіне Хендерсон алаңы деп аталды, ол шайқаста қаза тапқан алғашқы теңізшілер корпусының ұшқышы болды. 18 тамызға қарай Хендерсон алаңы операцияға дайын болды.

Хендерсон алаңы

Гуадалканалға қонғаннан кейін 1-ші инженерлік батальонның теңіз жауынгерлері жапондық ауыр техниканы пайдаланып, әуеайлақтың құрылысын аяқтау үшін тәулік бойы жұмыс істеді. Бірінші ұшақ – АҚШ Әскери-теңіз күштерінің PBY Catalina ұшағы, ол 12 тамызда әуеайлақтың жағдайын бағалау үшін қонды. Сол кездегі ұзындығы 2600 фут болатын, бұл истребительдер үшін жеткілікті, бірақ бомбалаушылар үшін тым қысқа және жұмсақ еді. Үш күннен кейін алғашқы «Сиби» бөлімшесі келіп жетті, ол құрылысты күрт жылдамдатып, «Карриолл» көлігімен жабдықталды. 18 тамызда ұшуға дайын деп жарияланды. Бірінші ұшақтар келген кезде Хендерсон алаңының әуеайлақ екенін айту қиын еді. Ол аралдың өсімдіктерінен қиылып алынған, жартылай кокос пальто тоғайында, қысқа ұшу-қону жолағымен және ұшақтарды шрапнельден қорғайтын аздаған бекіністермен еді. 4 қыркүйекте Хендерсон аланына қонған 25-ші әскери-әуе кемелері тобының командирі, полковник У. Фиске Маршалл осы көріністі «тозақтың Доре салған суретіне ұқсайды» деп сипаттады. Ұшу-қону жолағы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2400 фут (732 м) шағылдан жасалған, үстіне 1000 фут (305 м) «Марстон Мат» төселген, оған жапондық артиллерия мен теңіз артиллериясынан атылған кратерлер көптеп салынған. Жағдай нашар болғандықтан, ұшу-қону жолағы жаудың шабуылынан да көп шығын келтірді. Ыстық ауада алаң қара шаңға айналып, ұшақтардың қозғалтқыштарына зиян тигізді. Жаңбыр жауғанда әуеайлақ батпаққа айналып, ұшақтар сазға батып кететін. Майор Марион Карл оны «жер бетіндегі тізеңді сазға батырып, көзге шаң түсетін жалғыз орын» деп сипаттады. Ауыр SBD бомбалаушылары ең қиын жағдайда болды, өйткені олардың қатты резеңке дөңгелектері, әуе кемелеріне қону мен ұшу үшін арналған, ұшу-қону жолағын жыртып тастады. Ағаш дөңгелектермен тәжірибе жасалды, бірақ олар жақсы нәтиже бермеді. Гуадалканал науқаны барысында ұшу-қону жолағы бірнеше рет кеңейтіліп, жаңартылды, 4 қыркүйекте оның ұзындығы 3800 фут (1158 м), ені 150 футқа жетті. Хендерсон алаңы АҚШ-тың 1-ші теңізшілер дивизиясының желілеріне өте жақын болғандықтан, қауіпсіздік мәселесі әрдайым маңызды болды. Отын тасымалдау машиналары, ұшақтарға арналған ангарлар мен жөндеу шеберханалары болмады. Бұзылған ұшақтардан қосалқы бөлшектер алынып, бомба көтергіштері болмағандықтан, барлық оқ-дәрілер қолмен жүктелді. Отынның жетіспеушілігіне байланысты, 55 галлондық барабандардан қолмен сорғылау қажет болды. Отын тасымалдау машиналары келгеннен кейін де авиациялық бензин қолмен тасымалдау машиналарына құйылды. 1942 жылдың 9 қыркүйегінде АҚШ-тың 6-шы теңіз құрылыс батальоны («Сибилер») Хендерсон алаңының бастапқы ұшу-қону жолағынан шығысқа қарай 2 км жерде екінші ұшу-қону жолағын ашты. Бұл жаңа ұшу-қону жолағы «Истребитель 1» деп аталды, ол топырақтан жасалған, ұзындығы 1402 метр, ені 91 метр болатын. Теңіз жауынгерлерінің эскадрильялары «Истребитель 1» базасынан жұмыс істеді, ал қалған ұшақтар Хендерсон алаңындағы бастапқы ұшу-қону жолағын, «Бомбалаушылар алаңы №1» деп аталатын жерді пайдаланды. Хендерсон алаңының инфрақұрылымы 15 қарашада, ол ресми түрде Теңізшілер корпусының әуе базасы болып жарияланғаннан кейін жақсарды. Жергілікті коралл шіріген және жұмсақ болғандықтан, кемемен әкелінген ұсақталған кораллдан жаңа ұшу-қону жолақтары салынды.

Тұрғын үй жағдайы

Гуадалканалдағы тұру жағдайы теңіз авиациясы үшін ең қиын жағдайлардың бірі болды. Ұшқыштар мен механиктер "Шегіршін тоғайы" деп аталған, су басқан кокос плантациясында сазды едені бар шатырларда тұрды. Көбісі безгек, дизентерия, денге қызуы немесе зең инфекциясы сияқты тропикалық ауруларға шалдықты. Бұл қиындықтар өлім қатерімен бірге келді. Әуежайға күн сайын шамамен түскі уақытта Mitsubishi G4M "Бетти" бомбалаушылары 20000 фут (6096 метр) биіктікте, "V" формациясында, сүйемелдеуші ұшақтармен бірге шабуыл жасады. Оған күндіз жапон артиллериясымен, ал түнде жапондық әскери кемелерімен жиі оқ жаудырылды. Ең ауыр бомбалау 1942 жылдың 13-14 қазанында болды – екі жапондық соғыс кемесі Гендерсон алаңына 700-ден астам ауыр снаряд атып, Гуадалканалдың батыс жағында жапон теңіз күштерінің императорлық теңіз жаяу әскерлері мен армия күштерін тасымалдауына көмектесті. Бұл бомбалау кезінде 6 ҚАҚ ұшқышы қаза тапты.

Командирлер

20 тамызда бірінші теңізшілер эскадрильясы қонғаннан бастап 25 тамызға дейін теңізшілер әуе күштерінің басқарушы офицері болмады, олар тікелей генерал Вандегрифтқа есеп берді. Теңіз жаяу әскерлері әуе операцияларының командирін тағайындамаған, әскерде бір эскадрилья болды және оларға белгілі бір теңіз бөлімшелері уәде берілгеннен кейін, ол жер теңіз базасы сияқты болды. Бірінші теңізшілер командирі полковник Уильям У. Уоллес болды, бірақ ол уақытша басқаруды сақтап қалды. Техникалық тұрғыдан алғанда, "Кактус" әуе күштері контр-адмирал Джон С. Маккейннің басқаруында болды, ол Оңтүстік Тынық мұхитындағы барлық құрлықтағы одақтас авиациясына басшылық етті. Дегенмен, Вандегрифт және оның операциялық командирлері Хендерсон алаңынан ұшып шыққан одақтас авиациясына жергілікті басқаруды жүзеге асырды. 1942 жылдың 3 қыркүйегінде қиын жағдайдағы авиаторлардың тағдыры, аралға алғашқы теңізшілердің 25-ші әуе тобының R4D Skytrain ұшағымен келген бригада генерал Рой Гейгердің келуімен өзгерді. "Гуадалканал әуе күштерінің командирі" (ComAirCACTUS) және 1-ші теңізшілер әуе қанаты ретінде Гейгер әуежайдан шамалы қашықтықтағы төбедегі ағаштан жасалған жапон пагодасында штабын құрды. Оның энергиясы, мысалы және жеке басының күші арқылы ол эскадрильяның аман қалғандарының рухын көтерді. Ол "қатал, суық және кейбіреулер пікірінше, қатыгез болды, ол адамдар мен техникадан ең жоғары нәтижені алуға бейілді" деп сипатталды. Оның басқару кезеңінде баспасөз хабарламаларында "үмітсіздік сезімі болды, бірақ ешқашан жеңілісшілдік болған жоқ" делінген. Ақырында, басқарудың күйзелісі мен қатал тұрмыс жағдайлары 57 жастағы Гейгерді психикалық және физикалық тұрғыдан шаршатып жіберді. 7 қарашада Гейгер басқаруды штаб бастығы, бригада генерал Луис Вудсқа тапсырды. 21 жыл авиацияда қызмет еткен бригада Вудс кампанияның ең қиын кезеңінде "Кактус" ұшқыштарына басшылық етті. Ол тез арада "мейірімді полковниктен қанға жанымды генералға" айналды. Рождестводан кейінгі күні Вудс "Кактус" басқаруын 2-ші теңізшілер әуе қанатының қолбасшысы, бригада генерал Фрэнсис П. Мулкахиге тапсырды.

Жапон тілі

Жапондық әуе күштерінің көп бөлігі Жапон императорлық әскери-теңіз күштерінің әуе бөлімшелерінен құралды. 7 тамызда Гуадалканал науқаны барысында, контр-адмирал Садаёси Ямада басқаратын 5-ші әуе шабуыл тобы Рабаул (Жаңа Британия), Лэй (Папуа-Жаңа Гвинея) қалаларынан операция жүргізіп, Шығыс Жаңа Гвинея және Соломон аралдарындағы әскери-әуе операцияларына жауапты болды. 5-ші топ – 25-ші әуе флотилиясының бөлімшелері қосылған аралас ұйым болып табылды және Нишизо Цукахара басқаратын 11-ші әуе флотына (сонымен қатар «Базалық әуе күштері» деп те аталады) бағынышты болды. 7 тамыз таңында 5-ші топтың құрамында 39 истребитель, 32 орташа бомбалаушы, 16 нысаналық бомбалаушы және 17 гидросамолет болды, оның ішінде Тулагидегі 15 гидросамолет Тулаги мен Гуадалканалға түскен кезде одақтастардың алғашқы әуе шабуылында жойылған еді. 5-ші топтың негізгі бомбалаушы бөлімшесі – Mitsubishi G4M Type 1 «Betty» бомбалаушыларын пайдаланған 4-ші әуе тобы. 5-ші топтағы 24 истребитель капитан Масахиса Сайто басқаратын Тайнан Кокутайға тиесілі болды. Тайнан жапондық истребительшілердің ең үздік ассамблерін қамтыды және A6M2 Zero истребитерін ұшырды. 55 ұшқыш пен 24 ұшақтан тұратын Тайнан тобына тек ең тәжірибелі және дағдылы ұшқыштар ғана үнемі ұрыс операцияларына қатысуға рұқсат етілді. Aichi D3A1 «Vals» нысаналық бомбалаушылары және қалған истребительдер (A6M3 Zeros) 2-ші әуе тобына қарасты. Нысаналық бомбалаушылардың көп бөлігі 7 және 8 тамызда одақтас десант күштеріне жасалған шабуыл кезінде жойылды. Сондай-ақ 7 және 8 тамызда вице-адмирал Сейго Ямагата басқаратын 6-шы әуе шабуыл тобының (сонымен қатар 26-шы әуе флотилиясы деп те аталады) Мисава әуе тобы 27 1-ші типті бомбалаушымен Рабаулда 5-ші әуе шабуыл тобына қосылды. Сол уақытта адмирал Цукахара Гуадалканал маңындағы одақтас күштерге қарсы әуе операцияларын бақылау үшін Тинианнан Рабаулға көшті. 4-ші және Мисава әуе топтары 7 және 8 тамызда Гуадалканал жағалауындағы одақтас десант флотына шабуыл жасаған кезде ауыр залалға ұшырады, нәтижесінде 24 бомбалаушы мен 153 экипаж мүшесі қаза тапты, ал Тайнан әуе тобы төрт Zero және төрт ұшқышты жоғалтты. Көмек келгенге дейін 5-ші әуе шабуыл тобы Гуадалканалдағы теңізшілердің позицияларына шабуыл жасауды жалғастыра алмады, бұл АҚШ-қа Лунга нүктесіндегі әуеайлақты әуе шабуылынан үзіліссіз дайындауға уақыт берді. 19 тамызда 6-шы әуе шабуыл тобының Кисаразу әуе тобының 1-ші типті бомбалаушылары Кавиенгке келді. 2 қыркүйекте 24-ші әуе флотилиясының Читозе әуе тобынан он 1-ші типті бомбалаушы Кавиенгке қосылды. Екі топ та Гуадалканалға жасалған бомбалау шабуылдарына қатысты. 13 Zero және 6-шы әуе тобының ұшқыштары 31 тамызда Рабаулда 2-ші әуе тобының құрамына қосылды, Гуадалканал үстінен 11 қыркүйекте ұрыс миссияларын орындады. 1 қазаннан бастап соғыс аяқталғанға дейін 11-ші әуе флотына Джинчи Кусака басшылық етті, ол да Рабаулда орналасқан. 11-ші әуе флотымен ұшқан танымал ұшқыштардың қатарында Хироёси Нишизава және Джуничи Сасаи болды. 28 тамызда контр-адмирал Такацугу Джоджима басқаратын жапондық гидросамолет күштері «R Аймағы» әуе күштері құрылды және Рабаулдан, сондай-ақ Буин, Шортленд аралдары мен Санта-Исабельдегі Реката шығанағындағы алдыңғы базалардан операция жүргізді. «R Аймағы» ұшақтары жапондық гидросамолет тендерлеріне тағайындалған төрт эскадрильядан келді: Камикава Мару, Читосе, Саньо Мару және Сануки Мару. «R Аймағы» әуе күштері негізінен Гуадалканалға әскерлер мен жарақтар жеткізетін жапондық конвойларын қорғады, Соломон аралдары аймағында барлау миссияларын жүргізді және кейде Хендерсон алаңына шабуыл жасады. Сонымен қатар, 11-ші әуе флотымен құрлықтағы базалардан немесе тасымалдаушылардан операция жүргізетін Жапонияның Біріккен флотының ұшақ тасымалдаушылары, соның ішінде Шокаку, Джунё, Зуикаку және Рюжо, Гуадалканал науқаны кезінде Кактус әуе күштерінің ұшақтарымен ұрысқа қатысты.

Желі

. HistoryNet.com сайтында қайта жарияланды. Гуадалканал шайқасына қатысқан АҚШ әскерінің әуе күштерінің тарихы.