Кіріспе

Питом (;; немесе Ἡρώωνπόλις, және Πατούμος) – ежелгі Египет қаласы. Бұл қала туралы Еврей Библиясында, сондай-ақ ежелгі грек және римдік дереккөздерде айтылған, бірақ оның нақты орналасқан жері әлі де толық анықталмаған. Кейбір ғалымдар оны кейінірек ашылған Tell el Maskhuta (تل المسخوطة) археологиялық ескерткіші деп санайды. Ал басқалары оны Телл-Эль-Ретабе (تل الرتابة) деген ежелгі археологиялық орынмен байланыстырады.

Этимология

Ағылшынша атау еврей тілінен келген, ол египеттік pr(j)tm топонимінен алынған, яғни "Атум үйі". Атумға табыну орталығы Гелиополис қаласында орналасқан.

Киелі кітаптағы Питом

Питом – Бұл, Шығу кітабында айтылғандай, ізраилдіктердің күшпен жұмысқа тартылуы арқылы Киелі кітаптағы перғауын үшін салынған қалалардың бірі. Екінші қала – Пи-Рамсес. Септуагинта үшінші қала ретінде «Он, яғни Гелиополис» деп қосады. Бұл қалалар «Авторизацияланған нұсқада» «қазына қалалары» деп, ал «Жаңартылған нұсқада» «қойма қалалары» (מסכּנוֹת֙) деп берілген. Септуагинта оны πόλεις ὀχυραί – «берік [немесе «қоршалған»] қалалар» деп аударады. Осы термин бірінші патшалар кітабының 9:19 аятында (сонымен қатар, 2 Шығармалар кітабының 16:4 аятында) патша Сулейманның белгілі бір қалаларына қатысты да қолданылады.

Грек-римдік Героополис

Героиполис – Нил өзенінің дельтасының шығысында орналасқан үлкен қала. Қызыл теңізбен Нилді байланыстырған Король каналының сағасының жанында орналасқан. Теңіз жағасында тікелей орналаспағанмен, Ащы көлдердің дәл солтүстігінде жатқан Героиполис, сауда ортасы ретінде оның маңыздылығы соншалықты болғандықтан, Египет құрлығының Арсинойға (қазіргі Суэцке жақын) дейін созылатын Қызыл теңіздің бір саласына өз атын берді – қазіргі Суэц шығанағы. Бұл Төменгі Египеттің 8-ші номының астанасы болды.

Орналасқан жері

Бастапқыда Питомның орналасқан жері, Танис сияқты басқа да ұқсас орындар сияқты, көптеген болжамдар мен пікірталастардың нысаны болды. 10 ғасырдағы еврей ғалымы Саадия Гаон еврейше-арабша аудармасында Питомды Каирдің оңтүстік-батысындағы Файюм деп көрсеткен. Эдуард Навилл мен Флиндерс Петри Питомды Синай арқылы Египет пен Канаан арасындағы ежелгі транзиттік жол – «Шур жолы» болып табылатын Уади Тумилат бойында іздеді.

Эль Ретабаға хабарлаңыз

Tell El Maskhuta-дан батысқа қарай сегіз шақырым жерде Tell El Retabeh орналасқан. Бұл Уди Тумилаттың шамамен орта тұсы. Қазба жұмыстарынан табылған ең көне зат – Небкауре Хети патшаның яшма салмағы, бірақ ол басқа жерден әкелінген болуы мүмкін. Навилл осы аймақтың барлығын Төменгі Мысырдың 8-ші номы – Тхэку (Суккот) аймағына жатқызды. Tell El Retabeh-тегі қазбалар көрсеткендей, бұл жерге алғашқы қоныс Мысырдың екінші аралық кезеңінде пайда болған. Ахмоз I билігі тұсында гиксостарды қуғаннан кейін, қысқа мерзімдік Мысырлық қоныс орнады, бірақ ол 18-ші династияның ортасында тоқтатылды. Мысырдың 19-шы династиясының басында жаңа қоныс құрылып, Рамзес II жаңа бекіністер, Атум ғибадатханасы және көптеген басқа да құрылыстар салды. Бұл жерде 20-шы династия, үшінші аралық кезең (б.з.д. 11-7 ғасырлар) және соңғы кезең (б.з.д. 7-4 ғасырлар) кезеңдерінде де адамдар тұрған. Кейбір ғалымдар, мысалы Манфред Биэтак және Кеннет Китчен, бұл ежелгі Питом болған деп санайды. Джон ван Сетерс пен Нил Ашер Сильберман Tell El Retaba, Питом деп аталатын қалаға қатысты ескерткіштер табылған кезде бос тұрған десе де, Джеймс К. Хоффмайер мен Гэри Рендсбург бұл пікірге қарсы шықты, олардың аргументтері сайттағы соңғы зерттеулерге негізделген. 2007 жылдан бері Польша мен Словакияның бірлескен экспедициясы Tell El Retaba-да жүйелі зерттеулер жүргізіп келеді. Бұл зерттеу бірнеше мекеменің ынтымақтастығымен жүзеге асырылуда: Варшава университетінің археология институты, Варшава университетінің Польшаның Жерорта теңізі археология орталығы, Словакия ғылым академиясы және Aigyptos Foundation.

Уади Тумилат жобасы Телл Эль Машута

1883 жылдың көктемінде Навилл Питомды Телл-Эль-Машута археологиялық ескерткіші деп анықтағанына сенді. Навилл анықтаған Питом орны Исмаилияның оңтүстік-батысында, Уди Тумилаттың шығыс жиегінде орналасқан. Петри осы идентификациямен келісті. Осы жерді зерттеген Джон С. Холлдей кіші де осы пікірді қолдайды. Балама ретінде, соңғы итальяндық қазба жұмыстары осы ескерткішті ежелгі Тхэку (Киелі кітаптағы Суккот) қаласы деп атауды ұсынды. Мұнда Рамсес II-нің граниттен жасалған мүсіндерінің тобы, Pr Itm (Атум ғибадатханасы) деп жазылған екі жазу, қоймалар және сабансыз жасалған кірпіштер табылған. Жақындағы қазба жұмыстары осы жерде маңызды Жаңа Патшалық кезеңіне жататын қабірді ашты. Бұл құрылыс VII ғасырдың соңында фараон Нехо II жасаған болуы мүмкін, бәлкім Нилден Суэц шығанағына дейінгі толық аяқталмаған канал құрылысының бір бөлігі ретінде.