Кіріспе

Писидия (/p//ɪ/'s//ɪ//d//i//ə/; , ; Pisidya) – ежелгі Кіші Азия аймағы, Памфилияның солтүстігінде, Ликияның солтүстік-шығысында, Исаурия мен Киликияның батысында және Фригияның оңтүстігінде орналасқан. Бұл аймақ шамамен қазіргі Түркияның Анталия провинциясына сәйкес келеді. Писидиядағы Антиохия, Термесс, Кремна, Сагалассос, Этенна, Неаполь, Сельге, Тириак, Лаодикия Катакэкаумен, Адада (Писидия) және Филомелий сияқты елді мекендер болған.

География

Писидия Жерорта теңізіне жақын болғанымен, оңтүстіктегі жылы климат Таурос тауларының биіктігінен өте алмайды. Климат ағаш өсетін жерлер үшін тым құрғақ, бірақ таулардан сумен қамтамасыз етілген аймақтарда егіс дақылдары өседі, олардың жылдық орташа жауын-шашын мөлшері шыңдарда шамамен 1000 мм, ал беткейлерде 500 мм құрайды. Бұл су жазыққа толықтырады. Көбінесе тау беткейлерінде салынған Писидия қалалары осы құнарлылықтың арқасында гүлденді. Суарылатын топырақ жеміс өсіруге және мал шаруашылығына өте ыңғайлы.

Ерте тарих

Писидия аймағы палеолит дәуірінен бері қоныстанған, ал тарихи дәуірдегі кейбір елді мекендердің жасы б.з.д. сегізінші мыңжылдықтан үшінші мыңжылдыққа дейін жетеді.

Қола және темір дәуірінің соңы

Классикалық писидиялықтардың ата-бабалары б.з.д. 14 ғасырға дейін аймақта болған болуы мүмкін, осы кезде хетт жазбалары "Салауасса" таулы орнына сілтеме жасайды, кейіннен ол Сагалассоспен сәйкестендірілді. Сол кезде Писидия хеттер Арзава деп атаған аймақтың бір бөлігі болған сияқты. Писидия тілі туралы мәлімет аз, бірақ ол үнді-еуропа тілдерінің анатолиялық тармағына жатады деп есептеледі. Геродоттың мәтінінде (7.76) олқылық бар, бірақ сол үзіндіде писидиялықтар туралы айтылғанын болжау қиын. Писидиялықтар мен памфилиялықтардың бір халық болғанына күмән жоқ, бірақ олардың арасындағы ерекшелік ерте заманда қалыптасқан көрінеді. Писидиялықтарды есімдерімен атамаған Геродот памфилиялықтарды Кіші Азия халықтарының қатарына жатқызса, ал Эфор екеуін де атап көрсеткен, бірін ішкі аймақтардың, екіншісін жағалаудағы халықтардың ішінде дұрыс көрсеткен. Памфилия ертеректе Грекиядан және басқа елдерден отарлар алған, соның нәтижесінде, аумағының жоғары құнарлылығымен байланысты, ішкі көршісіне қарағанда көбірек өркендеген. Писидия жабайы, таулы аймақ болып қалды және сыртқы күштер үшін билік етуге ең қиын аймақтардың бірі болды. Хеттік кезеңнен бастап Писидия хеттерге бағынбаған тәуелсіз қауымдарға бейімделген. Соғысшыл топтарымен танылған ол лидиялықтардан тәуелсіз болды, тіпті б.з.д. 6 ғасырда Анатолияны жаулап алып, аймақты үлкен бақылау үшін сатрапияларға бөлген парсылар да үнемі болашақтар мен алабұдындармен күресе алмады.

Эллиндік кезең

Ұлы Александр Персияға қарай жорық жасағанда Сагалассос қаласын жаулап алды, бірақ Термессос оған қарсы тұрды. Александр қайтыс болғаннан кейін, аймақ Антигон Монофтальмның және, мүмкін, Фракиялық Лысимахтың иелігіне өтті, содан кейін Сирияның Селевкид әулетін құрған Селевк I Никатор Писидияны бағындырды. Селевкидтер билігінде стратегиялық маңызды жерлерде грек отарлары құрылып, жергілікті халық грек мәдениетіне сіңді. Дегенмен, эллинистік патшалар толық билікке ие бола алмады, себебі Анатолия Селевкидтер, Пергамондық Аталидтер және Еуропадан келген галаттар (кельттер) арасында таласқа түсті. Писидиядағы қалалар Батыс Анатолияда грек мәдениетін толық қабылдап, өздерінің ақшаларын соңғылардың бірі болып шығарды. Писидия 188 ж.б.д. римдіктер Сириялық Антиох III-ке таңған Апамея шартының нәтижесінде Селевкидтерден Аталидтерге ресми түрде өтті. Пергамонның соңғы патшасы Аттал III б.з.д. 133 жылы өзінің мемлекетін Азия провинциясы ретінде Римге мұра етіп бергеннен кейін, Писидия Каппадокия патшалығына қосылды, бірақ ол оны басқара алмады. Писидиялықтар өз тағдырларын пираттар бақылаған Киликия мен Памфилияға байлады, римдік үстемдік б.з.д. 102 жылы қайта орнатылды. Б.з.д. 39 жылы Марк Антоний Писидияны Галаттың қарастырылған патшасы Аминтасқа тапсырып, оған Тавр тауларында тұратын Гомонадтар тайпасын басып тастауды жүктеді, олар кейде Писидияны Памфилиямен байланыстыратын жолдарды бақылап отырды.

Рим және Византия билігі

25 жылы Ғалатия патшасы Аминтас соғыста қаза тапқаннан кейін Рим Писидияны жаңа Галатия провинциясының құрамына қосты. Гомонадтар б.з.б. 3 жылы толығымен жойылды. Рим кезеңінде Писидия өз легиондарының ардагерлерімен қоныстандырылды, бақылауды сақтау үшін. Италияның кедей аймақтарынан келген қоныс салушылар үшін ауыл шаруашылығы осы аймақтың басты тартымдылығы болған тиіс. Август тұсында Писидияда сегіз мұндай колония құрылды, ал Антиохия мен Сагалассос ең маңызды қалаларға айналды. Провинция біртіндеп латыншаланды. Латын тілі 3 ғасырдың соңына дейін аймақтың ресми тілі болып қала берді. Писидия ерте христиан орталығына айналды. Әулие Павел елші алғашқы сапарында Антиохияда уағыз айтты. Ол екінші және үшінші сапарларында да осы аймаққа келді. Император Константин 311 жылы христиан дінін заңдастырғаннан кейін, Писидиядағы Антиохия (Сириядағы Патриархат сияқты бірнеше атаулары бар) христиандық митрополиясы ретінде маңызды рөл атқарды, сонымен қатар Писидия азаматтық провинциясының астанасы болды. Сол кезде азаматтық соғыстар мен шетелдік шабуылдарға байланысты Писидия қалаларының көпшілігі күшті бекітілді. 518 жылы болған жер сілкінісі, 541–543 жылдардағы оба және 7 ғасырдың ортасындағы тағы бір жер сілкінісі мен араб шабуылдарынан аймақ қирады. Сирияны мұсылмандар басып алғаннан кейін сауда жолдарының бұзылуы аймақтың маңыздылығын төмендетті. 8 ғасырда шабуылдар күшейді. 11 ғасырда Селжұқ түркілері аймақты жаулап алып, Орталық Анатолияда Селжұқ сұлтанатын құрды. Писидия Византия империясы мен түріктер арасында жиі қолдан-қолға өтті. 1176 жылы Мириоцефалон шайқасында Сұлтан Кылжысарслан Мануил Комненді жеңді.