Пруссиялық реформатор бароны Генрих Штайн өмірі мен қызметі

Кіріспе

Пруссиялық мемлекет қайраткері (1757-1831)

Генрих Фридрих Карл фон унд цу Штейн (25 қазан 1757 - 29 маусым 1831), көбінесе Барон фон Штейн деп аталатын, Пруссия реформаларын енгізген, Германияның бірігуіне жол ашқан Пруссия мемлекет қайраткері. Ол крепостнойлықты жоюды, жер иелеріне өтемақы төлеуді, дворяндарды жер салығына бағындыруды және қазіргі заманғы муниципалитет жүйесін құруды қолға алды. Штейн ежелгі франкондық отбасынан шыққан. Ол Нассау маңындағы отбасылық мүлікте дүниеге келді, Геттингенде оқыды және мемлекеттік қызметке қабылданды. Пруссия консервативтілігі оның өзгерістер енгізу әрекеттеріне кедергі келтірді. 1807 жылы ол Сыртқы істер министрі лауазымын қабылдаудан бас тартқаны үшін король оны қызметтен шеттетуге мәжбүр етті, бірақ Тильзит бейбіт шартынан кейін қайта шақырылды. Наполеонды сынаған хат жазғаны белгілі болғаннан кейін, Штейн отставкаға кетуге мәжбүр болды, ол 1808 жылғы 24 қарашада отставкаға кетіп, Австрия империясына қоныс аударды, ал 1812 жылы оны патша Александр I Ресей империясына шақырды. 1813 жылы Лейпциг шайқасынан кейін Штейн Германияның қайта басып алынған елдерін басқару жөніндегі кеңестің төрағасы болды.

Ерте өмір

Штейн Карл Филипп Фрайхерр фон Штейн мен Генриетта Каролин Лангверт фон Симмерннің тоғызыншы баласы еді. Штейн – ежелгі императорлық әулеттің ұрпағы. Ол, өз буынының көптеген адамдары сияқты, Ұлы Фридрихке зор құрметпен қарады. Қартайған шағында Штейн ата-анасына осының бәрі үшін алғысын айтты. Ол былай деді:
Мен әлемді және адамзат істерін бала кезімде және жастық шағымда, елді мекеннен шалқап жатқан ауыл өмірінде, ежелгі және қазіргі заман тарихынан үйрендім, әсіресе Англияның құлпыратын тарихының оқиғалары маған әсер етті.

Білім

1773 жылы Штайн Геттинген университетіне заңгерлік мамандық бойынша оқуға түсті. Ол сонымен қатар ағылшын тарихы мен саясатын оқуға да уақыт бөлді. 1777 жылы Штайн Геттингеннен кетіп, Киелі Рим империясының құқықтық орталығы Ветцлар қаласына бағыт алды. Ол оның институттарының жұмысын бақылап, заңгерлік мансапқа дайындалды. Содан кейін, Оңтүстік Германияның ірі қалаларында болғаннан кейін, ол императорлық диетаның жұмыс істеу тәсілдерін бақылау үшін Регенсбургке қоныстанды. 1779 жылы Венаға сапар шекті. 1780 жылдың басында ол Берлинге келді.

Пруссиядағы мансабы

Берлинде Ұлы Фридрихке деген құрметі және Ветцлардың заңдық процедурасының ұсақ-түйексіздігіне деген наразылығы оны Пруссия монархиясында қызмет етуге итермеледі. Ол кендер мен өндіріс департаментінде қызметке орналасты. Бұл департаменттің басында экономика және мемлекеттік басқару саласында сардар болған Фридрих Антон фон Хайниц тұрды. 1785 жылдың маусым айында Штайн Майнц, Цвайбрюкен және Дармштадт сарайларына Пруссияның уақытша елшісі ретінде жіберілді. 1786 мен 1787 жылдар аралығында Штайн Англияға саяхат жасап, сауда және кен ісі саласындағы зерттеулерін жалғастырды.

Директорлық

1787 жылдың қарашасында Штайн Везер өзенінің батысындағы патшаның иеліктері үшін соғыс және жерлер палатасының директоры (Каммердиректор) болып тағайындалды. 1796 жылдан 1803 жылға дейін ол Minden қаласындағы кеңсесімен Пруссия жерлерінің саудасы және кендерімен айналысатын барлық Вестфалия палаталарының жоғарғы президенті болды. Ол осы аймақтарға сыйлаған ең маңызды пайдалардың бірі – Рур өзенін каналдандыру болды, ол аймақтың көмірі үшін маңызды экспорт жолына айналды. Ол сонымен қатар Везер өзенінің кеме жүруін де жақсартты.

Франциямен соғыс

Штейннің ертедегі жаттығуы мен қатаң, практикалық санасы оны замандастарының Француз революциясына деген ынтасына толығымен қанағаттандырмады. Ол революционерлердің әдістерін ұнатпады, оларды халықтардың реттелген дамуына бөгет деп есептеді. Дегенмен, ол Франциядағы реформалардың нәтижесінде пайда болған ұлттық күштің жаңа көздерін мұқият байқады. 1792-1795 жылдары Франциямен соғысқаннан кейін, Пруссия 1795 жылдың сәуір айында Базельде Францияның жаңа революциялық үкіметімен келісімге келді. Екі ел 1806 жылға дейін бейбіт қарым-қатынаста болды. Алайда, Австрия және Оңтүстік Германия Францияға қарсы күресті осы уақыттың көп бөлігінде жалғастырды. Пруссияда Фридрих Вильгельм III 1797 жылдың қараша айында Фридрих Вильгельм II-нің орнына келді. Өкінішке орай, Фридрих Вильгельм III құпия және жауапкершіліктен шеткерген кеңесшілердің кеңестерін тыңдап, Базель бейбітшілігін әлсіретуге тырысты.

Мемлекеттік министр

1804 жылы Штайн Пруссияның сауда министрі қызметін атқара бастады. Бұл оны тікелей емес салықтар, салықтар, өндіріс және сауда салаларына жауапты етті. Ол қызмет еткен кезеңде өз ведомствосында пайдалы реформалар жасады, әсіресе елдің ішкі саудасына қатысты түрлі шектеулерді жойды, бірақ Пруссияның консервативтік көзқарастары оның тырысқандарына кедергі келтірді. Штайн бас министр Кристиан Граф фон Хаугвицтің францияға жақын саясатының салдарынан алаңдады. Штайннің наразылықтары көп нәтиже бермеді, бірақ ол наразылық білдіруді жалғастырды. Пруссия саясаты 14 қазан 1806 жылы басталган Йена шайқасындағы апатқа әкелетін жолмен дамуын жалғастырды. Штайнға сыртқы істер министрлігі ұсынылды, бірақ Штайн үкімет жүйесінде толық өзгеріс болмаса, бұл ведомствоны басқаруға өзінің қабілетсіздігіне байланысты оны қабылдаудан бас тартты. Штайн Карл Август фон Харденбергтің осы лауазымға тағайындалып, Штайннің көмегімен қажетті әкімшілік өзгерістерді жүзеге асыруын қалады. Пруссия патшасы Харденбергті қабылдаудан бас тартып, Штайннің әдеттегідей ашық хаттарына қатты ашуланып, оны "мойынсұнбайтын, өршіл, жалтақ және бұйрыққа бағынбайтын лауазымды тұлға" болғандықтан жұмыстан шығарды. Штайн Наполеонның Пруссияны толық қиратуын аяқтаған айларды зейнетте өткізді.

Тільзит шарты

Штайн 1807 жылы сәуір айында қызметке шақырылған Карл Август фон Харденбергпен кездесті. Министрлер кабинетінде маңызды реформалар жүргізілді. Тильситтегі келіссөздер кезінде Наполеон Харденбергтің ұсыныстарын қабылдаудан бас тартты, содан кейін Харденберг отставкаға шықты. Күтпеген жайт, Стейннің терең және шынайы патриотизмі туралы әлі білмеген Наполеон, барлық жерді ұстану ережелеріне қатысты айырмашылықтар – ақсүйектер мен шаруалардың жерлері де қамтылған – жойылды және жерді еркін саудалау принципі орнатылды. Қазан жарлығы сонымен қатар кез келген сала бойынша кәсіптер мен қызметтерге қатысты барлық таптық айырмашылықтарды жойды, осылайша Пруссиядағы қатаң касталық жүйеге тағы бір нұқсан келтірді. Штайнның келесі қадамы – ақылды өзгерістер арқылы кабинетті нығайту болды. Штайн 1808 жылғы 19 қарашада барлық прус қалаларына және тіпті 800-ден астам тұрғыны бар ауылдарға да ақылға қонымды, бірақ практикалық негізде жергілікті басқару құқығын беретін қалалық реформа шарасын қабылдады. Штайнның күш-жігері көбінесе азаматтық істерге бағытталғанмен, ол Герхард Иоганн Давид фон Шарнхорст есімімен тікелей байланысты әскери реформалардың дамуына көмектесті. Олар прус әскерін заманауи үлгіде, резервтік жүйемен қайта құрды. Әскери қызметтің барлық топтар үшін міндетті болуы енгізілді.

Жер аудару

Көп ұзамай реформатор Пруссиядан қашуға мәжбүр болды. 1808 жылдың тамызында елге тараған француз агенттері оның бір хатын қолға түсірді, онда ол Германияның Испаниядағыдай ұлттық көтеріліске жақын арада дайын болатынына үміттенгенін жазған. 10 қыркүйекте Наполеон Вестфалиядағы Штайннің мүлкін тәркілеуге бұйрық берді, сондай-ақ Фридрих Вильгельмге оны қызметтен босатуға қысым жасады. Патша бұйрыққа бағынбады, бірақ француз императоры Мадридке жеңіспен кірген кезде (16 желтоқсан), Штайнды Франция мен Рейн конфедерациясының жауы деп жариялап, конфедерациядағы барлық мүлкін тәркілеуге бұйырды. Штайн өміріне қауіп төнгенін сезіп, Берлиннен қашып кетті (1809 жылдың 5 қаңтары). Бұрынғы әріптесі, граф Фридрих Вильгельм фон Реденнің көмегімен, ол Рисенгебиргедегі сарайында пана тапты. Үш жыл бойы Штайн Австрия империясында, көбінесе Брнода тұрды, бірақ 1812 жылдың мамырында, Австрия Наполеонға берілу қаупі төнген кезде, Ресей императоры Александр I-ден Санкт-Петербургке келу шақыруын алды. Ол Австрияның алдағы Франко-Ресей соғысында Франция жағында болатынын білді. Соғыс қиын кезеңінде Штайн патшаны Наполеонмен келісім жасауға бармауға ықпал еткен болуы мүмкін. Ұлы армияның қираған қалдықтары жыл соңында Пруссияға қайтып келгенде, Штайн Ресей императорын Еуропаны француз үстемдігінен босатуға шақырды. Оқиғалар Штайнды тез арада алға шығарды. 1812 жылдың 30 желтоқсанында прус генералы Людвиг Йорк фон Вартенбург, Тильзит қаласы мен маңындағы прус корпусын бейтараптандыру және орыстардың патшалықтың сол бөлігі арқылы еркін өтуі туралы келісімге қол қойды. Ресей императоры Штайнды Шығыс және Батыс Пруссия провинцияларының уақытша әкімшісі етіп тағайындады. Осы қызметінде ол жергілікті өкілдердің жиналысын шақырды, ол 1813 жылдың 5 ақпанында отаршылдық (Landwehr), отаршылдық резервін және соңғы жұмылдыруды (Landsturm) құруға бұйрық берді. Штайнның барлық жаққа сіңірген күші осы маңызды шешімге үлкен үлес қосты, бұл патша үкіметін одан бұрын мүмкін болмайтындай қатаң әрекеттерге итермеледі. Штайн енді Пруссия королі барған Бреслауға бағыт алды, бірақ Фридрих Вильгельмнің оның заңсыз әрекеттеріне наразылығы оның ықпалын азайтты. 1813 жылғы Калиш келісімі Ресей мен Пруссия арасындағы Штайнның әрекеттеріне байланысты емес, ол сарай шеңберлерінде фанатик ретінде айыпталды. Осы кезде ұлы патриот қызбаға шалдығып, патша мен сарай оған мүлдем көңіл бөлмегеніне шағымданды. Алайда ол уақытында қалпына келіп, француз оккупациясынан босатылатын аудандарды басқаруға қатысты Ресей-Пруссия конвенциясын (1813 жылдың 19 наурызы) дайындауға қатысты. 1813 жылғы науқанның әртүрлі кезеңдерінде Штайн Наполеонға қарсы соғыс жүргізу қажеттігін талап етті. Одақтастар Англия мен Австрия коалицияға қосылғаннан кейін Штайнға босатылған аумақтардың әкімшілігін қадағалаудың маңызды міндеттерін жүктеді. Лейпциг шайқасынан кейін (1813 жылдың 16-19 қазаны), Штайн одақтастар қалаға басып алғаннан кейін бір күн өткенде қалаға кірді және Наполеонның үстемдігінің құлауына қатысты сезімін білдірді: Міне, онда миллиондаған адамдардың қаны мен көз жастарымен нығайтылған және ақылсыз және қарғыс атқан төрешіліктің тәрбиелеген сұмдық құрылыс жатыр. Германияның бір шетінен екінші шетіне дейін Наполеонның зұлым және адамзат нәсілінің жауы екенін айтуға батылымыз жетеді. Штайн Германияның ұлтты қайта құруын көргісі келді, бірақ Австрия дипломаты Клеменс Венцель фон Меттерних оның империясы үшін оңтүстік және орталық Германияның билеушілерінің одағын құрды, олар өздерінің ескі биліктерін сақтап қалуға келісті. Австрия және екінші реттік неміс мемлекеттері барлық біріктіру ұсыныстарына қарсылық көрсетті, ал Штайн Пруссия канцлері Харденбергті екіталайлық үшін кінәлады. Штайн Пруссия мемлекет қайраткерлерінің Саксонияны өзіне сіңіру құмарлығына ортақтасты, бірақ ол да көңілі қалып қойды. 1815 жылдың 24 мамырында ол өзінің қамқоршысы, император Александрға Германия үшін ұсынылған федеративтік келісімдерге қатысты егжей-тегжейлі сын жіберді. Вена конгресінен кейін ол зейнеткерлікке шықты және Фридрих Вильгельмтің 1815 жылдың мамырында Пруссияға уәде еткен өкілдік үкімет жүйесін кейінге қалдыруына наразы болды.

Shortly afterwards, the reformer had to flee from Prussia. In August 1808, the French agents, who swarmed throughout the land, had seized one of his letters, in which he spoke of his hope that Germany would soon be ready for a national rising like that of Spain. On 10 September, Napoleon gave orders that Stein's property in the new kingdom of Westphalia should be confiscated, and he likewise put pressure on Frederick William to dismiss him. The king evaded compliance, but the French emperor, on entering Madrid in triumph, declared (16 December) Stein to be an enemy of France and the Confederation of the Rhine and ordered the confiscation of all his property in the Confederation. Stein saw that his life was in danger and fled from Berlin (5 January 1809). Thanks to the help of his former colleague, Count Friedrich Wilhelm von Reden, who gave him an asylum in his castle in the Riesengebirge, he succeeded in crossing the frontier into Bohemia. For three years, Stein lived in the Austrian Empire, generally at Brno, but in May 1812, in danger of being surrendered by Austria to Napoleon, he received an invitation to visit Saint Petersburg from Emperor Alexander I of Russia, who saw that Austria was certain to be on the side of France in the forthcoming Franco Russian War. At the crisis of that struggle, Stein may have been one of the influences that kept the tsar determined never to treat with Napoleon. When the miserable remains of the Grand Army reeled back into Prussia at the close of the year, Stein urged the Russian emperor to go on and free Europe from the French domination. Events now brought Stein rapidly to the front. On 30 December 1812, the Prussian general Ludwig Yorck von Wartenburg signed the Convention of Tauroggen with the Russian general Hans Karl von Diebitsch for neutralization of the Prussian corps at and near Tilsit and for the free passage of the Russians through that part of the king's dominions. The Russian emperor requested Stein to act as provisional administrator of the provinces of East and West Prussia. In that capacity, he convened an assembly of representatives of the local estates, which on 5 February 1813, ordered the establishment of a militia (Landwehr), a militia reserve and a final levy (Landsturm). The energy that Stein infused into all around him contributed not a little to this important decision, which pushed on the king's government to more decided action than then seemed possible. Stein now went to Breslau, to where the King of Prussia had proceeded, but the annoyance that Frederick William felt at his irregular action lessened his influence. The 1813 Treaty of Kalisz between Russia and Prussia cannot be claimed as due to Stein's actions, which were reprehended in court circles as those of a fanatic. At that time, the great patriot fell ill of a fever and complained of total neglect by the king and court. He recovered, however, in time to take part in the drafting of a Russo Prussian convention (19 March 1813) respecting the administration of the districts that should be delivered from French occupation. During the varying phases of the campaign of 1813 Stein continued to urge the need of war à outrance against Napoleon. The Allies, after the entry of England and Austria into the coalition, conferred on Stein the important duties of superintending the administration of the liberated territories. After the Battle of Leipzig (16–19 October 1813), Stein entered that city the day after its occupation by the Allies and thus expressed his feelings on the fall of Napoleon's domination: There it lies, then, the monstrous fabric cemented by the blood and tears of so many millions and reared by an insane and accursed tyranny. From one end of Germany to the other we may venture to say aloud that Napoleon is a villain and the enemy of the human race. Stein wanted to see Germany reconstituted as a nation but was frustrated by Austrian diplomat Prince Klemens Wenzel von Metternich, who gained the alliance of the rulers of south and central Germany for his empire, on the understanding that they were to retain their old powers. Austria and the secondary German states resisted all unifying proposals, and Stein blamed the Prussian chancellor Hardenberg for vacillation. Stein shared in the desire of Prussian statesmen to absorb Saxony; in that too, he was doomed to disappointment. On 24 May 1815, he sent to his patron, the emperor Alexander, a detailed criticism of the federal arrangements proposed for Germany. He retired after the Congress of Vienna and disliked the postponement of the representative system of government that Frederick William had promised to Prussia in May 1815.

Кейінгі өмірі

Оның басты қызығушылығы тарихты зерттеу болды, ал 1818 жылдан 1820 жылға дейін ол тарихи зерттеулерді ынталандыру және «Monumenta Germaniae historica» басылымын шығару үшін қоғам құруға көп еңбек етті, оның болашақ өмірбаяны Георг Генрих Перц директор болды. Штайн 1831 жылғы 29 маусымда Вестфалиядағы Каппенберг сарайында қайтыс болды. Ол Кобленцке жақын Бад-Эмс қаласына жерленген. Зерттеулер көрсеткендей, 1807/08 жылдардағы көптеген маңызды реформалардың бастамасы Штейнмен қатар Теодор фон Шон және басқа да көптеген адамдарға тиесілі. Халық арасында кең тараған аңыз бойынша, ол әрқашан күмәнданған «Тюгендбунд» ұйымының негізін қалаушы деп есептеледі. Штейннің саналылығы, сол заманның қажеттіліктерін түсінуі және күші реформа қозғалысына үлкен серпін берді.

Неке және балалылық

1793 жылғы 8 маусымда ол Вильгельмина Магдалена фон Вальмоден графына (1772 жылғы 22 маусым – 1819 жылғы 15 қыркүйек) үйленді, ол Ұлыбританияның II Георгий королінің заңды емес ұлы Иоганн Людвиг фон Вальмоден Гимборнның қызы еді. Олардың үш қызы болды, соның ішінде Генриетта Луиза (1796 жылғы 2 тамыз – 1855 жылғы 11 қазан).