Солтүстік Американың ежелгі мәдениеті: Фольсом дәуірі

Кіріспе

Солтүстік Америкадан пайда болған мәдениет.

Фолсом дәстүрі – б.з.д. 10200 жылға дейін Солтүстік Американың орталық бөлігінің көп бөлігін қамтыған палеоүнді археологиялық мәдениеті. Бұл терминді алғаш рет 1927 жылы Денвердегі Табиғат және ғылым мұражайының директоры Джесси Дейд Фиггинс қолданған. Археологтардың жойылған Bison antiquus сүйектерімен бірге табылған жебе ұштары, әсіресе Нью-Мексико штатындағы Фолсом қаласының жанындағы Фолсом ескерткішінде, Америкада адамдардың қоныстанғанының бұрынғы ғылыми пікірден – яғни, Америкада адамдар тек 3000 жыл бұрын болған деген болжамнан әлдеқайда ертерек екенін дәлелдеді. Фолсом ескерткішіндегі жаңалықтар "Америка археологиясын өзгертетін жаңалықтар" деп аталды.

Дау

Жаңа әлемдегі адамдардың ежелгілігі 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында қызу дау тудырған мәселе болды. 1859 жылдан бастап Еуропада жойылып кеткен плейстоцен сүтқоректілерімен бірге адам сүйектерінің табылуы ғалымдарға адам баласы Киелі кітаптағы 6000 жыл бұрын жаратылған әлем туралы дәстүрден әлдеқайда ертерек өмір сүргенін көрсетті. Алғашқы американ археологтары Америкада ерте заманда өмір сүрген адамдардың іздерін тапты. 1872 жылы Чарльз Конрад Эбботт Делавэр өзені аңғарында мұз дәуіріне дейінгі адамның іздерін тапқанын хабарлады. Оның көптеген жарияланымдары кейіннен жоққа шығарылса да, Эбботт Америкада ежелгі адамның қалдықтарын іздеуге түрткі болды. Дегенмен, адамдар мыңдаған, тіпті он мыңдаған жылдар бұрын Америкада мекен еткен болуы мүмкін деген таластар даулы болды. "Ұлы палеолиттік соғыста" жаңадан келген және ежелгі халықтарды қолдаушылар бір-бірімен күресті. 1900 жылдардың басында Смитсониан институтының Алес Хрдличка мен Уильям Генри Холмс адамның Америкада 3000 жылдан артық өмір сүрмегені туралы пікірдің негізгі жақтаушылары болды. Хрдличка және басқалар Америка тұрғындарының ерте замандылығын жақтауды кез келген сәтті мансапты көздейтін археолог үшін "іс жүзінде тыйым салынған" жағдайға жеткізді. Бірақ Фолсом табылған жердегі жаңалықтар бұл қалыпты көзқарасты жоққа шығарды.

Фолсомның ашылуы

1908 жылғы 27 тамызда Нью-Мексикодағы Джонсон-Месаға жаңбыр жауды, нәтижесінде Құрғақ Симарон өзені бойында су тасқыны болды. Жергілікті афроамерикандық ковбой Джордж МакДжанкин, Жабайы жылқы Аройосындағы зақымды зерделеп, су тасқынынан ашылған сүйектерді тапты. Ол сүйектерді бизон сүйектеріне ұқсас, бірақ одан ірірек деп таныды, сондай-ақ сүйектердің арасында снаряд ұштарын тапты. МакДжанкин Ратон, Нью-Мексико қаласындағы әуесқой палеонтологтарды оқшауланған жерге баруға ынталандырды, бірақ ол 1922 жылы қайтыс болды, ал Фолсом жеріне ғалымдар әлі бармаған еді. Археологтар бұрын да осындай жағдайларды тіркеген. 1895 жылы Канзастың батысындағы 12 Майл Крик жерінде археолог жойылған бизон сүйектерімен бірге снаряд ұшын тапты. 1916 жылы Флорида штатының Веро-Бичінде археолог адам сүйектері мен жойылған сүтқоректілердің сүйектерін араласқан күйде тапты. Небраска және Канзаста жойылған сүтқоректілердің сүйектерімен араластырылған адам сүйектері де табылды. Хрдличка барлық жағдайларды жоққа шығарды, өйткені ол адам қалдықтарының көне адамдарға тиесілі болуы мүмкін емес деп есептеді. 1922 жылы МакДжанкин қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай, Ратон қаласындағы темірші Карл Шваххайм мен банкир Фред Ховарт, екеуі де әуесқой табиғат зерттеушілер, Фолсом жеріне сапар жасады. Олар сүйектерді жинап, Денвердегі Табиғат және ғылым мұражайының директоры Джесси Фиггинске және палеонтолог Гарольд Кукке жеткізді. Фиггинс пен Кук сүйектерді жойылған бизонның түрі – Bison antiquus-қа жатқызып анықтады. 1926 жылы төрт адам да Фолсом жеріне барып, қазба жұмыстарын бастады. Фолсомды қазған кезде Фиггинс пен Кук Жаңа әлемдегі адамның көнелігіне көз жеткізді. 1922 жылы Кук Небраска штатындағы Снейк-Крикте жойылған сүтқоректілердің сүйектерінің арасынан адам тісін тапты. 1924 жылы Техастағы Лон-Вольф-Крикте қазба жұмыстарын жүргізушілер Фиггинске бизон қаңқасымен байланысты үш снаряд ұшын тапқандарын хабарлады. Фолсомдағы қазбашылар бірнеше снаряд ұшын тапты және 1927 жылғы 29 тамызда Шваххайм олар іздеген дәлелді тапты: жойылған Bison antiquus сүйектерімен анық байланысты найза ұшы (қазіргі Bison bison-нан 10-25 пайызға ірі). Басқа археологтар да табылған жерді өз көздерімен көруге шақырылды, олар бизон сүйектері мен найза ұшының бір уақытта пайда болғанына келісті. Ежелгі бизонның жойылған мерзімі әлі анықталмағандықтан, 1927 жылғы желтоқсанда өткен Америка антропологиялық қауымдастығының мәжілісінде археологтар адамның Жаңа әлемге 15-20 мың жыл бұрын келгенін болжады. Алайда Хрдличка сенбеді және басқалармен бірге Фолсом дәлелін елемеді, бірақ Фолсомның ашылуынан кейін археологтардың көпшілігі адамдардың Америкада Хрдличканың айтқан 3000 жылдық мерзімінен бұрын өмір сүргеніне сене бастады. Фолсомның нақты көнелігі туралы пікірталас 1950 жылдары радиокөміртектік талдау қолданыла бастағанға дейін жалғасты, содан кейін жердегі бизон сүйектерін дәлірек мерзімдеуге мүмкіндік болды. Фиггинс пен Кук ғылыми қауымдастыққа қарсы шыққандары үшін жазасын алды. Олардың ешқайсысы 1927 жылдан 1937 жылға дейінгі американдық антикалыққа арналған жеті академиялық симпозиумның ешқайсысына шақырылмады.

On August 27, 1908, of rain fell on Johnson Mesa in New Mexico causing downstream floods along the Dry Cimarron River. A local African American cowboy, George McJunkin, surveyed the damage in Wild Horse Arroyo and found bones uncovered by the flood. He recognized the bones as similar to but larger than bison bones and among the bones he found projectile points. McJunkin tried to interest amateur palentologists from Raton, New Mexico, to visit the isolated site but he died in 1922 with the Folsom site still unvisited by scientists. Archaeologists had made earlier and similar discoveries. In 1895, at the 12 Mile Creek site in western Kansas, an archaeologist found a projectile point in conjunction with the bones of extinct bison. At Vero Beach, Florida in 1916, an archaeologist found human bones and the bones of extinct mammals mixed together. Additional findings of human bones mixed with those of extinct mammals were found in Nebraska and Kansas. Hrdlicka discounted all of the findings based on his belief that the human remnants were too modern in appearance to belong to older human beings. In 1922, shortly after McJunkin's death, a Raton blacksmith, Carl Schwachheim, and a banker, Fred Howarth, both amateur naturalists visited the Folsom site. They collected bones and took them to Jesse Figgins, director of the Denver Museum of Nature and Science and palaentologist Harold Cook. Figgins and Cook identified the bones as belonging to an extinct species of bison, Bison antiquus. In 1926, all four men visited the Folsom site and began excavations. By the time they excavated Folsom, Figgins and Cook were already persuaded of the antiquity of humans in the New World. In 1922, Cook had found a human tooth among the bones of extinct mammals at Snake Creek in Nebraska. In 1924, at Lone Wolf Creek in Texas, excavators reported to Figgins that they found three projectile points associated with a bison skeleton. The excavators at Folsom found several projectile points at the site and on August 29, 1927, Schwachheim found the proof they had been seeking: a spear point
clearly associated with the bones of the extinct Bison antiquus (10 to 25 percent larger than now existent Bison bison). Other archaeologists were invited to see the findings in situ and they agreed that the bison bones and the spear point were contemporaneous. As the date of the extinction of the ancient bison had not yet been determined, archaeologists at a meeting of the American Anthropological Association in December 1927 speculated that man had arrived in the New World 15 to 20 thousand years ago. Hrdlička, however, was not persuaded and along with a few others ignored the Folsom evidence, but after the Folsom discovery archaeologists mostly believed that humans resided in the Americas long before Hrdliča's 3,000 year claim. Speculation about the exact antiquity of Folsom continued until radiocarbon dating came into use in the 1950s and the bison bones at the site could be dated more precisely. Figgins and Cook paid a price for their challenge to the scientific establishment. Neither of them were invited to any of the seven academic symposia devoted to American antiquity which took place from 1927 to 1937.