Кіріспе

Жануарлардың жарылып бөлінуі – табиғи себептермен немесе адамның іс-әрекетінен туындайтын сирек оқиға. Ең белгілі мысалдардың бірі – киттердің өлімінен кейін жарылуы, бұл табиғи шіру нәтижесінде немесе өлексені жоюға жасалған қасақана әрекеттерден болады. Басқа жағдайларда жануарлардың жарылуы қорғаныш механизмі ретінде немесе адамның араласуы салдарынан туындайды.

Жарылыстардың себептері

Табиғи жарылыстар түрлі себептерден туындауы мүмкін. Өлгеннен кейін болатын жарылыстар, мысалы, құрлыққа шығып қалған киттегідей, мәйіт ішінде метанды өндіретін бактериялардың әрекетінен пайда болатын табиғи газдардың жиналуының салдарынан болады. Тірі жануарларда болатын табиғи жарылыстар қорғанысқа байланысты болуы мүмкін. 2005 жылдың сәуір айында Германия мен Данияда бірнеше бақа жарылып кетті. 1910 жылы Лос-Анджелес геральдында ашытқы жегеннен кейін жарылған үйрек туралы хабар жарияланды.

Қаруландыру

Жануарларды қару жеткізу жүйелері ретінде пайдалануға қатысты әртүрлі әскери талпыныстар жасалған. Сун әулетінің Қытайында үлкен жарылғыш зарядтарды тасымалдаған өгіздер өздігінен қозғалатын жарылғыш зымырандар ретінде қолданылған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ кішкентай өртке қарсы бомбаларды тасымалдайтын жартастарды, яғни "жартас бомбаларын" зерттеді, ал сол кезде Кеңес Одағы неміс танктеріне қарсы "танкке қарсы итті" әзірледі. Басқа талпыныстардың ішінде жаудың суасты қайықтары мен әскери кемелерін іздеп табуға және жоюға арналған, "камикадзе дельфиндері" деп аталатын әрекеттер де болды. Сондай-ақ, жануарлар арқылы тасымалданған бомбалық шабуылдардың бірнеше құжатталған жағдайлары бар, онда есектер, еселдер немесе жылқылар бомба жеткізу үшін пайдаланылды.

Құмырсқалар

Кейбір жәндіктер өз колониясын қорғау үшін, жеке басының құрбанына баратын альтруистік жарылысқа қабілетті; бұл процесс автотизис деп аталады. Мысалы, Оңтүстік-Шығыс Азияда кездесетін Camponotus saundersi сияқты құмырсқалар, ұяларын басып кіргендерден қорғау үшін өз еркімен жарылуға шамасы бар. C. saundersi – ағаш кесетін құмырсқа, ол автотизис арқылы өзін-өзі жоя алады. Құмырсқаның денесінің бойымен екі үлкен, уға толы жамбас бездері созылып жатыр. Күрес нашарлағанда, құмырсқа қарнының бұлшық еттерін күшпен жиырып, денесін жарып, барлық бағытта у шашыратады. Сол сияқты, Globitermes sulphureus сияқты көптеген термит түрлерінің арасында, әскери топқа жататын мүшелері бар, олар да сол мақсатта денелерін жарып, зиянды және жабысқақ химиялық заттарды шығарады.

Сиырлар

1932 жылдың қаңтар айында Австралияның «Таунсвилл Дейли Бюллетень» газеті Кеннеди-Крик шаруашылығында (Кардуэлл қаласының жанында, Солтүстік Квинсленд) сүт сиырының жартылай жарылып, қаза болғаны туралы хабарлады. Сиырдың жайылымда шөп жеу кезінде аузына жарылғыш құрылғы ілінген деген хабар бар. Бұл құрылғы кейін, сиыр шөлін шайнап жатқанда, сүті сауылып тұрған сәтте жарылған. Нәтижесінде болған жарылыстан сиырдың басы жарылып кетті, ал сиырды сауып жатқан шаруа есінен айырылды.

Тышқандар

Жарылғыш егеуқұйрық, сондай-ақ егеуқұйрық бомбасы деп те аталатын қару – Ұлыбританияның арнайы операциялар басқармасы (SOE) Екінші дүниежүзілік соғыста Германияға қарсы пайдалану үшін жасаған қару. Егеуқұйрықтардың денелері пластикалық жарылғыш заттармен толтырылды және олар неміс қазандық бөлмелерінің жанына таратылатын болды, онда оларды өртеу арқылы жоюы мүмкін деп күтілді, ал одан кейін болатын жарылыс қазандықтың жарылуына әкелуі ықтимал еді. Жарылғыш егеуқұйрықтар ешқашан қолданылмады, себебі алғашқы партиясы немістер тарапынан тоқтатылды; алайда, одан әрі жарылғыш егеуқұйрықтарды іздеуге жұмсалған неміс ресурстары SOE-ге операцияның сәтті аяқталғанына көз жеткізуге жеткілікті болды.

Жабайы бақалар

2005 жылдың сәуір айында әлемдік БАҚ хабарлағандай, Гамбургтің Альтона ауданында табиғатты қорғау қызметкерлері жабайы бақалардың газбен ісіп, жарылып, ішектерін бір метрге дейін шашыратып жатқанын байқады. Бұл жағдайлар жергілікті тұрғындарды осы аймақтың бақалар мекендейтін көлін – "Тумпель дес Тодс" деп атауға мәжбүр етті. Оқиғалар көбінесе таңғы 2-ден 3-ке дейін болды. Экологиялық қозғалыстың өкілі Вернер Смолник 2005 жылдың 26 сәуірінде бірнеше күннің ішінде кем дегенде 1000 бақа осылай өлгенін мәлімдеді. Смолник атап көрсеткендей, жарылуға дейін бақалар қалыпты көлемдерінен үш жарым есеге дейін үлкейді және жарылғаннан кейін аз ғана уақыт өмір сүрді. Берлиндегі ветеринар Франц Мучманн бақалардың денелерін жинап, тілсек жасады. Ол бұл құбылысты аймаққа жақында келген жыртқыш қарғалардың көптігімен байланыстырды. Оның сөзіне göre, себебі қарғалардың шабуылы және бақалардың табиғи қорғаныс механизмі болды. Қарғалар бақалардың терісін, көкірек және құрсақ арасындағы бөлігін жұлып, бауырларын іздеп жеді, ол осы аймақтағы қарғалар үшін деликатес есептеледі. Өздігінен қорғану үшін бақалар ісіне бастады, бірақ бақа денесіндегі тесік пен жоғалған бауыр салдарынан қан тамырлары мен өкпелер жарылып, ішектері тарап кетті. Мучман бұл құбылыстың эпидемиялық сипатын былай түсіндірді: "Қарғалар – зиялы жануарлар. Олар бақа бауырларын жеуге тез үйренеді". Бастапқы теориялар вирустық немесе саңырауқұлақты инфекцияны, мүмкін, жақын маңдағы ат жарысына қатысқан шетелдік аттарға да әсер ететінін болжады. Бірақ зертханалық тесттер жұқпалы агентті анықтамады.