Кіріспе
Британ империясының аумағының өзгеруі 16 ғасырдың соңында ағылшын отаршылдық империясының құрылуымен басталды деп саналады. Содан бері әлемнің көптеген аумақтары Ұлыбританияның немесе оның алдыңғы мемлекеттерінің бақылауында болды. 1707 жылы Шотландия мен Англия патшалықтарының бірігуі нәтижесінде Ұлыбритания патшалығы құрылғанда, соңғы елдің отарлық иеліктері жаңа мемлекетке өтті. Сол сияқты, Ұлыбритания 1801 жылы Ирландия Корольдігімен бірігіп, Біріккен Корольдікті құрған кезде, оның отарлық иеліктері соңғы мемлекетке өтті. Бұл аумақтардың барлығы Британ империясы деп аталады. 1922 жылы Ирландияның көп бөлігі Ирландия еркін мемлекеті ретінде тәуелсіздік алғаннан кейін, империяның қалған аумақтары Ұлыбританияның бақылауында қалды. 1714 жылдан 1837 жылға дейін британ тағына Германияның Ганновер мемлекетінің билеушілері болған бірнеше патшалар отырды. Алайда, бұл тек жеке одақ болды, ал Ганновер өзінің саяси тәуелсіздігін сақтап, Британ империясының бір бөлігі болып саналмады. Британ империясының құрамындағы аумақтардың (және халықтардың) сипаты өте әртүрлі болды. Заңдық тұрғыдан алғанда, аумақтар британ монархының (1876 жылдан 1947 жылға дейін Үндістан императоры/императоршасы атағын да иеленген) егемендігіне бағынған жерлерді, протектораттар ретінде бақыланатын "шетелдік" аумақтарды, Ұлттар Лигасының немесе Біріккен Ұлттар Ұйымының билігімен британдық басқаруға берілген аумақтарды, сондай-ақ Англо-Мысыр Суданы сияқты басқа да аумақтарды қамтыды. Олардың ешқайсысына біркелкі басқару жүйесі қолданылмады. 20 ғасырдың басында Британ империясының бірнеше елдері (доминиондары) кезең-кезеңмен тәуелсіздік алды. Империяның қалған бөлігі Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейінгі жиырма жылда, 1947 жылы Үндістан мен Пәкістанның тәуелсіздігімен басталып, 1997 жылы Гонконгтың Қытай Халық Республикасына берілуімен аяқталды. Дегенмен, бүгінде Ұлыбританияның юрисдикциясы мен егемендігіндегі Британдық теңізден тыс аумақтар деп аталатын он төрт аумақ бар. Британ империясының бұрынғы көптеген аумақтары Ұлттар Достастығының мүшелері болып табылады. Олардың он төртеуі (Ұлыбританиямен бірге 15 Достастық патшалығы ретінде белгілі) британ монархын (қазіргі уақытта III Чарльз) мемлекет басшысы ретінде сақтайды. Британ монархы сонымен қатар Достастықтың басшысы болып табылады, бірақ бұл тек рәсімдік және жеке титул; Достастық мүшелері (Достастық патшалықтары да оның ішінде) толыққанды егеменді мемлекеттер. 16-20 ғасырларда Британ империясы 1920 жылы ең үлкен аумағына жетіп, әлемдегі ең үлкен империя болды. Халық саны бойынша, Екінші дүниежүзілік соғыс алдында Ұлыбритания мен оның отарларының халқы 500 миллион адамды құрады. Британ империясы әлемдік тарихқа зор әсер етті. Ұлыбритания тарихында 120-ға жуық отарға ие болды, бұл әлемдегі ең көп көрсеткіш. Екінші орында 80-ге жуық отарға ие болған француз отаршылдық империясы тұрды. Тарихында Ұлыбританиядан тәуелсіздік алған 54 ел бар, бұл әлемдегі ең көп көрсеткіш, француз отаршылдық империясынан асып түседі, онда Франциядан 40 ел тәуелсіздік алды.
The territorial evolution of the British Empire is considered to have begun with the foundation of the English colonial empire in the late 16th century. Since then, many territories around the world have been under the control of the United Kingdom or its predecessor states. When the Kingdom of Great Britain was formed in 1707 by the union of the Kingdoms of Scotland and England, the latter country's colonial possessions passed to the new state. Similarly, when Great Britain was united with the Kingdom of Ireland in 1801 to form the United Kingdom, control over its colonial possessions passed to the latter state. Collectively, these territories are referred to as the British Empire. When much of Ireland gained independence in 1922 as the Irish Free State, the other territories of the empire remained under the control of the United Kingdom. From 1714 to 1837, the British throne was held by a series of kings who were also the rulers of the German state of Hanover. However, this was purely a personal union, with Hanover maintaining its political independence otherwise, and so it is not usually considered to have formed part of the British Empire. The nature of the territories (and peoples) ruled as part of the British Empire varied enormously. In legal terms the territories included those formally under the sovereignty of the British monarch (who held the additional title of Emperor/Empress of India from 1876 to 1947); various "foreign" territories controlled as protectorates; territories transferred to British administration under the authority of the League of Nations or the United Nations; and miscellaneous other territories, such as the Anglo Egyptian Sudan, a condominium with Egypt. No uniform system of government was applied to any of these. Several countries (dominions) within the British Empire gained independence in stages during the earlier part of the 20th century. Much of the rest of the empire was dismantled in the twenty years following the end of the Second World War, starting with the independence of India and Pakistan in 1947, and continued until the handover of Hong Kong to the People's Republic of China in 1997. There remain, however, fourteen territories around the world known as the British Overseas Territories which remain under the jurisdiction and sovereignty of the United Kingdom. Many of the former territories of the British Empire are members of the Commonwealth of Nations. Fourteen of these (known, with the United Kingdom, as the 15 Commonwealth realms) retain the British monarch (currently Charles III) as head of state. The British monarch is also Head of the Commonwealth, but this is a purely symbolic and personal title; members of the Commonwealth (including the Commonwealth realms) are fully sovereign states. From the 16th to the 20th centuries, the British Empire stretched from a total area at its peak in 1920 to over , the largest empire in the world. In terms of population, on the eve of World War II, Britain and her colonial possessions totaled 500 million inhabitants. The British Empire had an enormous impact on world history. The United Kingdom had about 120 colonies throughout its history, the most colonies in the world, the French colonial empire came second, which had about 80 colonies. Around 54 countries gained independence from the United Kingdom throughout its history, the most in the world, ahead of the French colonial empire, which 40 countries gained independence from France.
Басқару
Британ империясы – Корольдік билікке бағынған иеліктер, доминиондар және тәуелділіктер. Британ монархының егемендігіне ресми түрде бағынған аумақтардан өзге, түрлі "шетелдік" аумақтар протектораттар ретінде басқарылды; Ұлттар Лигасы немесе Біріккен Ұлттар Ұйымының мәлімдемесімен британдық басқаруға берілген аумақтар; сондай-ақ, Англо-Мысыр Суданы сияқты ерекше жағдайлардағы аумақтар. Империяның басқару жүйесі уақыт өте келе өзгеріп, орналасқан жеріне қарай айырмашылықтарға ие болды, бірыңғай басқару үлгісі болған жоқ. Корольдік колониялар монарх тағайындаған губернаторлармен басқарылды. 19 ғасырдың ортасына таяу, монарх колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшының кеңесімен губернаторларды тағайындады. Бұл колонияларды құру мен басқарудың басты жолы болды. Көптеген корольдік колониялар, әсіресе ақтар қоныстанған жерлерде екі палаталы заң шығару органы болды. Оның жоғарғы палатасы көбінесе Заң шығару кеңесі деп аталатын, мүшелері тағайындалып, британдық Лордтар палатасы сияқты функция атқаратын. Сондай-ақ, төменгі палаталар да болды, олар Заң шығару жиналысы немесе Ассамблея палатасы деп аталатын. Төменгі палата көбінесе сайланды, бірақ сайлау құқығы еркін ақ ер адамдарға ғана беріліп, көбінесе мүлікке иелік ету шарты қойылды. Жер иелігі кең таралғандықтан, көптеген ақ ер адамдар дауыс бере алатын. Губернатордың көбінесе Англиядағы кабинет сияқты функциясы бар, бірақ отарлық төменгі палатаға есеп беретін Атқару кеңесі де болды. Алайда, олар кеңес беруші рөл атқарып, кабинет министрлері сияқты әкімшілік қызметтерде жұмыс істемейтін. Атқару кеңесінің мүшелері міндетті түрде төменгі палатаның мүшелері емес, көбінесе жоғарғы палатаның мүшелері болып табылды. Кейіннен ақтар қоныстанған колониялар дербес басқару құқығын алғанда, төменгі палата (көбінесе сайланбаған) жоғарғы палатаны отарлық заң шығару органы ретінде ығыстыра бастады және премьер-министр лауазымы пайда болды.
Шарт колониясы
Чартерлік колония – Солтүстік Америкадағы 17 ғасырдағы ағылшын колонияларында құрылған колониялық үкіметтің үш түрінің бірі. Чартерлік колонияда король колонияны басқару қағидаларын белгілейтін патшалық жарлықты колониялық үкіметке берді. Ал, чартерлік колониялар өз губернаторларын жарлықта немесе басқа колониялық заңнамада баяндалған қағидаларға сәйкес сайлап алды.
Жеке меншік колония
16 және 17 ғасырларда бірқатар колониялар белгілі бір адамға берілді; мұндай колониялар меншік колониялары деп аталды. Америкадағы меншік колонияларын иелік иесі басқарды, ол патшалық жарғы арқылы билік құқығына ие болып, көбінесе сол билікті дербес басшы ретінде жүзеге асырды. Көп ұзамай бұл колониялар патшалық колонияларға айналды.
Жарғылық компания
Чартерлік компания – сауда, зерттеу және отарлау мақсатында инвесторлар немесе акционерлер құратын бірлестік. Чартерлік компаниялар көбінесе патшалық жарғы арқылы құрылып, тіркеліп, заңды күшке енген. Бұл құжат компанияның сауда жасау шарттарын, оның ықпал ету аумағын және оның құқықтары мен міндеттерін белгілеген. Инвесторлар тобы Африка, Үндістан, Азия, Кариб теңізі және Солтүстік Американы зерттеуден пайда табу үшін компаниялар құрды, бұл мемлекет тарапынан қолдауға ие болды. Шығыс Үндістан компаниясы (ең танымал), Гудзон шығанағы компаниясы және Корольдік Африка компаниясы сияқты кейбір компаниялар ірі отарлық иеліктерді (әсіресе Үндістанда) басқарды, бірақ Гудзон шығанағы компаниясы Канададағы Гудзон шығанағының су жинау алабын Руперт жері ретінде бақылады, ал Корольдік Африка компаниясы Атлантикалық құл саудасында Батыс Африкадан Америкаға құлдарды тасымалдауды бастады.
Протектораттар мен қорғалатын мемлекеттер
Протекторат – ресми түрде аннексияланбаған, бірақ шарт, грант немесе басқа да заңды жолдармен Корольдің билігі мен құзыреті бар аумақ. Протекторат "қорғауға алынған мемлекеттен" ерекшеленеді. Қорғауға алынған мемлекет – бұл шетелдік билеушінің басқаруындағы, британдық қорғауға ие аумақ, оның сыртқы істерін бақылап отырады, бірақ ішкі істеріне құзыреттілік танытпайды.
Доминиондар
Доминиондар – 19 ғасырдың соңынан бастап Британ империясы мен Британ достастығын құрайтын, номиналды түрде Тәжге бағынышты, жартылай тәуелсіз мемлекеттер. Доминиондар бұрынғы патшалық колониялар болып келген, ал кейбір колониялар Оңтүстік Африка одағы және Австралия достастығы сияқты доминиондар құру үшін біріктірілді. 1926 жылғы Балфур декларациясы доминиондардың мәртебесін нақтылап, оларды «Британ империясы шегіндегі автономды қауымдастықтар, мәртебесі тең, ішкі және сыртқы істерінің ешқандай саласында бір-біріне бағынышсыз, бірақ Тәжге адалдықпен байланысқан және Британ Ұлттар Достастығының мүшелері ретінде еркін біріккен» деп таныды. 1931 жылғы Вестминстер статусы осы мәртебені заңды күшке енгізіп, оларды сол кездегі Британ достастығының толыққанды тәуелсіз мүшелеріне айналдырды. Бастапқыда доминиондар өз сауда саясатын жүргізіп, шектеулі сыртқы қатынастарды орнатып, дербес қарулы күштеріне ие болды, бірақ Британ үкіметі соғыс жариялау құқығын өзінде сақтап, оны жүзеге асырды. Дегенмен, Вестминстер статусы қабылданғаннан кейін Ұлыбритания Тәжіне тәуелділік туралы айтылу тоқтатылды, ал Тәж енді нақты бір аймақтың Тәжі деп емес, жай ғана «Тәж» деп аталатын болды. Артур Берридейл Кит «Британ доминиондарындағы сөздер мен құжаттар 1918–1931» еңбегінде «Доминиондар – егеменді халықаралық мемлекеттер, себебі әрбір Доминионы бойынша (Ньюфаундлендтен басқа) Король халықаралық құқық тұрғысынан осындай мемлекет болып табылады» деді. Осыдан кейін бұрын «Доминиондар» деп аталған елдер Британ монархы ретінде емес, әр ұлттың монархы ретінде билік ететін және Ұлыбританиямен тең дәрежедегі одақтас мемлекеттерге айналды.
Мандаттар
Мандаттар – Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін құрылған территориялардың бір түрі. Германияның бірқатар колониялары мен протектораттары, сондай-ақ Осман империясының провинциялары Ұлыбритания (Танганика, Британдық Камерун, Тоголанд, Палестина және Месопотамия), оның доминиондары – Австралия (Жаңа Гвинея, Науру), Жаңа Зеландия (Батыс Самоа) және Оңтүстік Африка (Оңтүстік-Батыс Африка) тарапынан мандаттар ретінде ұсталды. Бұл аумақтар Ұлттар Лигасының атынан, тұрғындарының мүддесі үшін басқарылды. Көбісі 1946 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімгерлік территорияларына айналды.
Үнді империясы
Үнді империясы – 1858 және 1947 жылдар аралығында Үнді субконтинентіндегі императорлық саяси құрылым. Оған Британдық Үндістан (Тәж колониясы: Үндістанның вице-королі мен генерал-губернаторы арқылы Британдық Тәждің тікелей басқаруындағы президенттіктер мен провинциялар) және Британдық Тәждің Үндістанның вице-королі мен генерал-губернаторы арқылы іске асырылатын бағыныштылығындағы үнділік князьдер басқаратын княздық мемлекеттер кірді.
Африка
Аумақтың атауы Төну датасы Статус Комментарийлер Ашанти 1901–1957 Колония Гана доминионының бөлігі болды Басутоланд 1868 Протекторат Кейп колониясына қосылғысы келді, бірақ Натал колониясына қосылуға рұқсат алды. Кейіннен Оңтүстік Африкадағы Жоғарғы комиссарының тікелей билігіне берілді. 1871 Кейп колониясына қосылды 1884 Колония 1965 Өзін-өзі басқаратын колония 1966 Лесото ретінде тәуелсіз Бечуаналенд протектораты 1884–1965 Протекторат 1884 жылы тұрақты комиссар тағайындалды, бірақ 1885 жылы бірнеше басшылармен келісімдер жасалғаннан кейін протекторат мәртебесі жарияланды. 1965–66 Өзін-өзі басқаратын протекторат 1966 Ботсвана ретінде тәуелсіз Бенин шығанағы 1852–1861 Протекторат 1861 Биафра шығанағымен біріктірілді Биафра шығанағы 1849–1861 Протекторат 1861 Бенин шығанағымен біріктірілді Биафра және Бенин шығанақтары 1861–1891 Протекторат Британдық Бечуаналенд 1885–1895 Корольдік колониясы 1895 Кейп колониясына қосылды Қазір Оңтүстік Африканың Солтүстік Кейп және Солтүстік-Батыс провинцияларының бөлігі Британдық Камерун 1916–1919 Оккупация 1919–1946 Ұлттар лигасының мандатты аумағы 1946–1961 Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімгерлік аумағы 1961 Солтүстік бөлігі Нигериямен біріктірілді, оңтүстік бөлігі Камерун Республикасымен Британдық Шығыс Африка 1888–1895 Занзибар сұлтанымен жалға алынған аумақ 1895–1920 Протекторат Аумаққа бұрынғы Британдық Шығыс Африка компаниясының аумақтары және Кения жағалауындағы Занзибар сұлтанының билігінде болған, британдық ықпал аймағына кіретін аймақ кірді 1920 Кения колониясы және протектораты болды Занзибар сұлтанының жағалаудағы жерлері колониямен бірге басқарылды Британдық Сомалиленд 1884–1960 Протекторат 1960 Сомалиленд мемлекеті ретінде тәуелсіздік алды 5 күннен кейін Сомали Республикасы болып біріктірілді, 1991 жылы Сомалиленд ретінде тәуелсіздік алды (танылмаған) Кейп колониясы 1806–1910 Колония Оңтүстік Африка Одағының "Жақсы үміт мүйісі" провинциясы болды Египет 1801–03 Оккупация 1882–1914 Оккупация 1914–1922 Протекторат 1922 Тәуелсіздік Биоко 1827–1855 Жалға алынған аумақ Испаниядан Африканың батыс жағалауындағы құл саудасына қарсы операцияларды жүргізу үшін жалданылған арал. Басты елді мекені Порт Кларенс, қазір Малабо Гамбия колониясы және протектораты 1816–1965 Колония 1894 жылы Гамбия өзенінің ішкі аумағына протекторат жарияланды 1965 Тәуелсіздік Алтын жағалау 1874–1957 Колония 1957 Гана ретінде тәуелсіздік алды Плебисцит арқылы Британдық Того да қосылды Кения, Колония және Протектораты 1920–1963 Колония Бұрын Британдық Шығыс Африканың бөлігі болған 1963 Тәуелсіздік Лагос протектораты 1887–1906 Протекторат, Лагос колониясынан басқарылды 1906 Оңтүстік Нигерия протекторатымен біріктірілді Оңтүстік Нигерия протектораты 1900–1906 Протекторат, Нигер жағалауының протектораты мен Корольдік Нигер компаниясының аумақтарынан құрылды 1906 Лагос колониясын қосып, Оңтүстік Нигерия колониясы және протектораты болды Ливия, Киренайка және Триполитания аймақтары ғана 1942–1946 Киренайка және Триполитанияда британдық әскери әкімшілік 1946–1951 Итальяндық күштер қуылды, Киренайка және Триполитанияға БҰҰ сенімгерлік басқаруы, Ұлыбритания басқаруында Феццан аймағы Франция басқаруында сенімгерлікпен басқарылды 1951 Ливия Корольдігі ретінде тәуелсіздік алды Натал 1843–1910 Колония 1910 Оңтүстік Африка Одағының провинциясы болды Қазір Оңтүстік Африканың Квазулу-Натал провинциясының бөлігі Нигер округтері 1885–1899 Корольдік Нигер компаниясының басқаруындағы протекторат 1900 Солтүстік Нигерияның бөлігі болды Нигерия колониясы және протектораты 1914–1954 Оңтүстік Нигерия колониясы және протектораты мен Солтүстік Нигерия протекторатынан құрылды 1954 Нигерияның өзін-өзі басқаратын федерациясы болды Нигерия федерациясы 1954–1960 Автономды федерация Нигерия колониясы және протекторатынан құрылды 1960 Тәуелсіздік Солтүстік Нигерия 1900–1914 Оңтүстік Нигерия колониясымен басқарылған протекторат 1914 Оңтүстік Нигерия протекторатымен біріктіріліп, Нигерия колониясы және протектораты құрылды Алтын жағалаудың солтүстік территориялары 1901–1957 Протекторат Ұлыбритания доминионының бөлігі ретінде Гана доминионының құрамына қосылды Ньясаленд 1893 жылға дейін Ньясаленд округтері деп белгіленген, содан кейін 1907 жылға дейін Британдық Орталық Африка деп аталды 1891–1964 Протекторат 1964 Малави ретінде тәуелсіздік алды Қызыл өзен колониясы 1900–1910 Колония 1907 Жайлы үкімет құқығы берілді 1910 Оңтүстік Африка Одағындағы Қызыл өзен провинциясы болды Родезия 1964 1965 Қазір Зимбабве Матабелеленд 1888–1894 Британдық Оңтүстік Африка компаниясының (BSAC) басқаруындағы протекторат 1894 Машоналендпен біріктіріліп, Оңтүстік Замбезия болды Машоналенд 1889–1894 BSAC басқаруындағы протекторат 1894 Матабелелендпен біріктіріліп, Оңтүстік Замбезия болды Оңтүстік Замбезия 1894–95 BSAC басқаруындағы протекторат 1895 Солтүстік Замбезиямен біріктіріліп, Родезия болды Родезия 1895–1901 BSAC басқаруындағы протекторат 1901 Машоналенд және Матабелеленд Оңтүстік Родезия ретінде біріктірілді Солтүстік Родезия 1911–1924 BSAC басқаруындағы протекторат Бароциленд Солтүстік-Батыс Родезия және Солтүстік-Шығыс Родезияның біріктірілуі 1924–1953 Протекторат 1953–1963 Родезия және Ньясаленд федерациясының бөлігі 1964 Замбия ретінде тәуелсіздік алды Оңтүстік Родезия 1901–1923 BSAC басқаруындағы протекторат 1923–1953 Өзін-өзі басқаратын колония 1953–1963 Родезия және Ньясаленд федерациясының бөлігі 1964–65 Өзін-өзі басқаратын колония Родезия 1965–1970 Біржақты тәуелсіздік жариялау, мемлекет басшысы ретінде Елизавета II 1970–1979 Республика Халықаралық жағынан танылмаған Зимбабве Родезия 1979 Уақытша мемлекет 1979–80 Корольдік колония 1980 Зимбабве ретінде тәуелсіздік алды Сьерра-Леоне колониясы және протектораты 1787–1808 Сьерра-Леоне компаниясы ұйымдастырған босатылған құлдар колониясы 1808–1821 Корольдік колония 1821–1850 Британдық Батыс Африкалық елді мекендерінің бөлігі 1850–1866 Корольдік колония 1866–1888 Британдық Батыс Африкалық елді мекендерінің бөлігі 1888–1895 Колония 1896–1961 Колония және протекторат 1961 Тәуелсіздік Оңтүстік Африка, Одақ 1910–1961 Доминион Кейп, Натал, Қызыл өзен және Трансвал колонияларының федерациясы құрылды 1961–1994 жылдары Достастыққа мүше болмады Судан, Англо-Египеттік 1899–1952 Египетпен бірлестік 1952–1956 Өзін-өзі басқару 1956 Судан Республикасы ретінде тәуелсіздік алды Свазиленд 1902–67 Протекторат 1967–68 Қорғалатын мемлекет 1968 Тәуелсіздік Танжер 1661 Португалиядан Англияға берілді 1684 Англиядан тасталды Танжер халықаралық аймағы 1924 Ұлыбритания, Франция және Испания (кейін Португалия, АҚШ, Италия, Бельгия, Швеция және Нидерланды да) арасындағы бірлестік ретінде құрылды 1940–1945 Испания басып алды 1956 Аймақ таратылды, Танжер Мароккоға қайтарылды Германдық Шығыс Африка 1916–1922 Оккупация Танганьика территориясы 1922–1946 Ұлттар лигасының мандатты аумағы 1946–1961 Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімгерлік аумағы, Ұлыбритания басқаруында 1961 Тәуелсіздік 1964 жылы Занзибармен бірігіп Танзания құрылды Тати жеңілдіктер жері 1872–1893 Жеңілдік 1893 Матабелелендтен бөлінді 1893–1911 Бечуаналенд протекторатында 1911 Бечуаналендке қосылды Британдық Того 1914–1916 Оккупация Бұрынғы Германдық Тогоның батыс жартысы 1914–16 жылдары британдық және француздық күштер басып алды 1916–1922 Ұлыбритания тарапынан басқарылды 1922–1946 Ұлыбританияның мандаты 1946–1957 Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімгерлік аумағы, Ұлыбритания басқаруында 1957 Тәуелсіздікке қол жеткеннен кейін Ганамен біріктірілді (Француздық) Того 1914–16 Оккупация Бұрынғы Германдық Тогоның шығыс жартысы британдық және француздық күштер басып алды, содан кейін 1916 жылдан бастап Франция тарапынан басқарылды. 1922 жылы Ұлттар лигасының мандаты болды, 1946 жылы БҰҰ сенімгерлік аумағы, сонымен қатар Франция басқаруында болды. Қазір 1960 жылы тәуелсіздік алған Того Республикасы. Трансвал 1877–1884 Колония 1884–1900 Оңтүстік Африка Республикасы ретінде тәуелсіз 1900–1906 Колония 1906–1910 Өзін-өзі басқаратын колония 1910 Оңтүстік Африка Одағының бөлігі Қазір Оңтүстік Африканың Гаутенг, Лимпопо, Мпумаланга және Солтүстік-Батыс провинцияларының арасында бөлінген Уганда 1890–1893 Британдық Шығыс Африка компаниясы басып алған 1893–94 Уақытша протекторат 1894–1962 Протекторат 1962 Өзін-өзі басқару 1962 Тәуелсіздік Уолвис шығанағы 1795–1878 Оккупация 1878–1884 Протекторат 1884 Кейп колониясының бөлігі Қазір Намибияның бөлігі Занзибар 1890–1963 Протекторат 1963 Тәуелсіздік 1964 жылы Танганьикамен бірігіп Танзания құрылды
Орталық Америка және Кариб теңізі
Аумақтың атауыТөнуіСтатусТүсініктемеАнгилла1650–1696Сент-Кристофердің колониясы1696–1816Ливард аралдары колониясының бөлігі1816–1832Сент-Кристофер, Невис, Ангилла және Британдық Виргин аралдары колониясының бөлігі1832–1871Ливард аралдары колониясының бөлігі, Сент-Кристофер, Невис, Ангилла және Британдық Виргин аралдары колониясы ретінде1871–1882Сент-Кристофер президентілігінің бөлігі (Ливард аралдары ішінде)1882–1956Сент-Кристофер және Невис президентілігінің бөлігі (Ливард аралдары ішінде)1956–1967Сент-Кристофер, Невис және Ангилла бөлігі1967–1969Ангилла Республикасы ретінде тәуелсіздіктің біржақты жариялануы1969–1980Сент-Кристофер, Невис және Ангилла колониясының бөлігі1980–1982Өзін-өзі басқарушы колония1983–2002Тәуелді аумақ2002–қазіргі уақытқа дейінБритандық теңізден тыс аумақАнтигуа (1860 жылдан Барбуданы қоса)1632–1671Колония1671–1672Ливард аралдары колониясының бөлігі1672–1816Ливард аралдары колониясының бөлігі1816–1832Антигуа, Барбуда, Монтсеррат колониясының бөлігі1832–1833Колония1833–1871Ливард аралдары колониясының бөлігі1871–1956Ливард аралдарындағы президенттік1956–1958Колония1958–1962Батыс Индия Федерациясының провинциясы1962–1967Колония1967–1981Көптеген мемлекет1981Антигуа және Барбуда ретінде тәуелсіздікАнтигуа, Барбуда, Монтсеррат1816–1832Колония1832ЖойылдыБагама аралдары1670–1684Жеке меншік колониясы1684Испания басып алды1718–1964Тәж колониясы1964–1969Өзін-өзі басқару1969–1973Достас мемлекеті1973ТәуелсіздікБарбадос1624–1627Англия тарапынан талап етілді1627–1652Жеке меншік колониясы1652–1663Колония1663–1833Тәж колониясы1833–1885Желді аралдар колониясының бөлігі1885–1958Колония1958–1962Батыс Индия Федерациясының провинциясы1962–1966Колония1966ТәуелсіздікБарбуда1628–1832Колония1632–1671Антигуаның тәуелділігі1671–1816Желді аралдар колониясының бөлігі1816–1832Антигуа, Барбуда, Монтсеррат колониясының бөлігі1832–1833Колония1833–1860Желді аралдар колониясының бөлігі1860Антигуаға қосылды1976–1980Автономды1980Тәуелсіздіктің біржақты жариялануы–1981Антигуа және Барбуданың бөлігі ретінде тәуелсіздікБей аралдары1643–18 ғасырдың басыКездейсоқ, қысқа мерзімді қоныстану1742–1748Порт-Роял (Роатан) колониясы. 1748 жылы Испанияның егемендігі мойындалды1749–1782Заңсыз, бірақ жақсы орналасқан ағылшын қоныстануы. 1782 жылы испандықтардың басып алуы және қоныс аударушыларды қууы1852–1860Бей аралдары колониясы. 1860 жылы Гондурасқа тапсырылдыБелиз – «Британдық Гондурас» бөлімінде қараңызБритандық Гондурас1665–1742Қоныстану1742–1840Ямайкаға бағынышты қоныстану1840–1862Ямайкаға бағынышты колония1862–1884Ямайкаға бағынышты тәж колониясы1884–1954Тәж колониясы1954–1964Автономия1964–1981Өзін-өзі басқарушы колония1973«Белиз» деп аталды1981ТәуелсіздікБритандық Виргин аралдары1666–1672Басып алу1672–1713Антигуаның бөлігі ретінде Желді аралдар колониясының бөлігі1713–1816Тәж колониясы Желді аралдар колониясының бөлігі1816–1832Сент-Кристофер, Невис, Ангилья және Британдық Виргин аралдары колониясының бөлігі1832–1871Сент-Кристофер, Невис, Ангилья және Британдық Виргин аралдары колониясы ретінде Желді аралдар колониясының бөлігі1871–1956Желді аралдарындағы президенттік1956–1960Желді аралдары аумағының бөлігі1960–1967Колония1967–1982Өзін-өзі басқарушы колония1983–2002Тәуелді аумақ2002–қазіргі уақытқа дейінБритандық теңізден тыс аумақКайман аралдары1670–1958Колония; Ямайкадан басқарылды1958–1962Батыс Индия Федерациясының провинциясы1962–1982Тәж колониясы1983–2002Тәуелді аумақ2002–қазіргі уақытқа дейінБритандық теңізден тыс аумақДоминика1763–1778Басып алу1778Францияға берілді1784–1871Колония1871–1939Желді аралдарындағы президенттік1940–1958Желді аралдарындағы колония1958–1962Батыс Индия Федерациясының провинциясы1962–1967Колония1967–1978Көптеген мемлекет1978ТәуелсіздікГренада1762–1663Басып алу1763–1779Оң Кариб аралдары колониясының бөлігі1779Франция басып алды1783–1802Оң Кариб аралдары колониясының бөлігі1802–1833Колония1833–1958Желді аралдарының бөлігі1958–1962Батыс Индия Федерациясының провинциясы1962–1967Колония1967–1974Көптеген мемлекет1974ТәуелсіздікЕскі Провиденс1628–1630Англиялық қоныс аударушылардың алғашқы қоныстануы1630–1641Провиденс аралдары компаниясының жарғымен бекітілген колониясы1641Испания басып алды, Жаңа Гранаданың бөлігі болдыЯмайка1655–1670Басып алу1670–1953Колония1953–1958Өзін-өзі басқарушы колония1958–1962Батыс Индия Федерациясының провинциясы1962ТәуелсіздікЖелді аралдары1671–1816Колония1833–1871Колония1871–1956Федералды колонияАнтигуа (Барбуданы қоса), Доминика (1939 жылға дейін), Монтсеррат, Невис, Сент-Китс (Ангильяны қоса, 1883 жылы Невистің біріктірілуі), және Виргин аралдары президенттіктерден құралды1956–1960Аумақ1960ЖойылдыМонтсеррат1632–1667Антигуаның бөлігі ретінде колония1667Франция басып алды1668–1782Желді аралдары колониясының бөлігі1784–1816Желді аралдары колониясының бөлігі1816–1832Антигуа, Барбуда, Монтсеррат колониясының бөлігі1832–1833Антигуаның бөлігі ретінде колония1833–1871Желді аралдары колониясының бөлігі1871–1956Желді аралдарындағы президенттік1956–1958Колония1958–1962Батыс Индия Федерациясының провинциясы1962–1982Колония1983–2002Тәуелді аумақ2002–қазіргі уақытқа дейінБритандық теңізден тыс аумақМоскито жағалауы1668–1786Протекторат1787–1861Протекторат1861Никарагуа мен Гондурасқа қосылдыНевис1628–1671Барбадосқа бағынышты колония1671–1701Желді аралдары колониясының бөлігі1701–1704Антигуаның Желді аралдары колониясының бөлігі1704–1816Желді аралдары колониясының бөлігі1816–1833Сент-Кристофер, Невис, Ангилья және Британдық Виргин аралдары колониясының бөлігі1833–1871Сент-Кристофер, Невис, Ангилья және Британдық Виргин аралдары колониясы ретінде Желді аралдарының бөлігі1871–1883Желді аралдарындағы президенттік1883Сент-Кристофер және Невис президентілігін құру үшін Сент-Китспен біріктірілдіРедонда1860 жж.–1967Британдық меншік1967Антигуаның тәуелділігіСент-Кристофер (Сент-Китс)1623–1666Колония1666Франция басып алды1671–1701Желді аралдары колониясының бөлігі1701–1704Антигуаның Желді аралдары колониясының бөлігі1704–1782Желді аралдары колониясының бөлігі1782Франция басып алды1783–1816Желді аралдары колониясының бөлігі1816–1833Сент-Кристофер, Невис, Ангилья және Британдық Виргин аралдары колониясының бөлігі1833–1871Сент-Кристофер, Невис, Ангилья және Британдық Виргин аралдары колониясы ретінде Желді аралдарының бөлігі1871–1882Желді аралдары колониясының бөлігі1882Сент-Кристофер және Невис президентілігін құру үшін Невистің біріктірілуіСент-Кристофер және Невис1882–1958Желді аралдарындағы президенттік1958–1962Батыс Индия Федерациясының Сент-Кристофер, Невис және Ангилья провинциясының бөлігі1962–1967Сент-Кристофер, Невис және Ангилья колониясының бөлігі1967–1980Сент-Кристофер, Невис және Ангилья көптеген мемлекетінің бөлігі1980–1983Көптеген мемлекет1983ТәуелсіздікСент-Джон1801–1802Басып алу1807–1815Басып алуАҚШ Виргин аралдарының бөлігі болдыСент-Люсия1605–1640Қоныстану1640Тастап кетілді1664–1667Басып алу1762–1763Басып алу1781–1783Басып алу1794–1795Басып алу1796–1802Басып алу1803–1838Колония1838–1958Желді аралдары колониясының бөлігі1958–1962Батыс Индия Федерациясының провинциясы1962–1967Тәж колониясы1967–1979Көптеген мемлекет1979ТәуелсіздікСент-Мартин1690–1699Басып алу1801–1802Басып алуСент-Томас1801–1802Басып алу1807–1815Басып алуАҚШ Виргин аралдарының бөлігі болдыСент-Винсент және Гренадин1627–1636Талап етілді1672Талап етілді1762–1763Басып алу1763–1776Колония1776–1779Тәж колониясы1779Франция басып алды1783–1833Тәж колониясы1833–1958Желді аралдары колониясының бөлігі1958–1962Батыс Индия Федерациясының провинциясы1962–1969Колония1969–1979Көптеген мемлекет1979ТәуелсіздікОң Кариб аралдары1763–1802Колония1802ЖойылдыДоминика, Гренада және Сент-Винсент және Гренадин қазіргі елдері және Тобаго аралы кірдіТобаго1762–1764Желді аралдары колониясының бөлігі1764–1781Колония1781Франция колониясы1793–1802Басып алу1802Франция колониясы...
Азия
Аумақтың атауыМерзімдерСтатусТүсініктемелерАден1839Бомбей президенттігіне бағынышты колонияБритандық Үндістан1932Британдық Үндістанның жеке провинциясы1937Британдық Үндістанның жеке колониясы1963Оңтүстік Арабия Федерациясының бөлігіАуғанстан1879Қорғалатын мемлекет1919ТәуелсіздікАссам1874–1905Британдық Үндістан провинциясы1905–1912Жаңа Шығыс Бенгал және Ассам провинциясына қосылды1912–1947Британдық Үндістан провинциясыҚазір Үндістан Республикасының штатыБахрейн1880Протекторат1961–1971Автономды1971ТәуелсіздікТруциал мемлекеттеріне қосылуға шақырылды, бірақ бас тарттыБелуджистан1877–1896Провинция1896–1947Британдық Үндістан провинциясы1947Пәкістанның бөлігіҚазір Белуджистанның және Пәкістандағы Федералды басқарылатын тайпалық аймақтардың бөлігіБантам1603–1609Станция1609–1617Фабрика1617–1621Президенттік1621Голландтармен қуылды1630–1634Суратқа бағынышты1634–1652Президенттік1652–1682Суратқа бағынышты1682Голландтармен қуылдыҚазір ИндонезиядаБенкулен ("Форт Йорк", кейін "Форт Марлборо")1685–1760Суматраның оңтүстік-батысындағы жағалау елді мекендері, Мадрасқа бағынышты1760–1785Президенттік1785–1825Бенгал президенттігіне бағынышты1825Голланд Ост-Индиясының бөлігіҚазір Индонезиядағы БенгкулуБенгал ("Форт Уильям")1634–1658Фабрикалар1658–1681Мадрасқа бағынышты1681–82Агенттік1682–1694Коромандел президенттігі және Бенгал елді мекендері1694–1698Мадрасқа бағынышты1698–1700Коромандел президенттігі және Бенгал елді мекендері1700–1774Президенттік1774–1905Британдық Үндістан президенттігі1905–1912Бенгалдың бөлінуімен [Батыс] Бенгал және Шығыс Бенгал және Ассам арасында бөлінді1912–1937Британдық Үндістан президенттігі1937–1947Британдық Үндістан провинциясы1947Үндістан (Батыс Бенгал) және Пәкістан (Шығыс Бенгал) арасында бөліндіҚазір Бангладеш, сондай-ақ Үндістандағы Батыс Бенгал, Бихар, Одиша және Джаркхандтың бөлігіБруней1888Протекторат1967Қорғалатын мемлекет1984ТәуелсіздікБирма (қазір Мьянма)1824–1852Аракан, Танассерим1852–1886Төменгі Бирма1885–1886Жоғарғы Бирма1886Төменгі және Жоғарғы Бирма Британдық Үндістан провинциясы ретінде біріктірілді1937Жеке Корольдік колониясы1948Тәуелсіздік1989 жылы әскери хунтадан кейін атауы Мьянмаға өзгертілдіШығыс Бенгал және Ассам1905–1912Британдық Үндістан провинциясыБенгалдың бөлінуі (1905) негізінде құрылды1912Бөліну кері қайтарылдыАссам провинциясы мен қайта құрылған Бенгал президенттігі арасында бөліндіЦейлон1795Голландтардан алынып, Британдық Үндістанның Мадрас президенттігіне бағынышты1798Жеке Корольдік колониясы1948ТәуелсіздікҚазір Демократиялық Социалистік Республикасы Шри-ЛанкаДансборг1801–02Басқыншылық1808–1815Басқыншылық1845Британдық Үндістанға сатып алынып қосылдыҚазір Үндістандағы Тамил Наду штатыФредерикснагор1801–02Басқыншылық1808–1815Басқыншылық1845Британдық Үндістанға сатып алынып қосылдыҚазір Үндістандағы Батыс Бенгал штатыГонконг1841Гонконг аралы басып алынды1843–1982Корольдік колониясы1860Қытайдан Каулун және Стонкаттерс аралы алынды1898Қытайдан 99 жылға жалданылған Жаңа территориялар1942–1945Жапониямен басып алынды1945–1946Әскери басқару1983–1997Тәуелді аумақ1997Қытайға арнайы әкімшілік аймағы ретінде берілдіКувейт1899Протекторат1961ТәуелсіздікҮнді империясы (Британдық Радж)1613Үндістандағы Компания үкімдігі1858Британдық Үндістан провинцияларының, президенттіктердің және князьдық штаттарына Корольдік үкімдігі1947Бөлінуден кейін Үндістан және Пәкістан тәуелсіздігіМәжбүрлі Ирак1920–1932Ұлттар лигасының мандаты қабылданбады, Ирак Корольдығымен ағыл-ирактық келісіммен алмастырылдыЖава және Мақұлық аралдары1811–1816БасқыншылықГолландіяға қайтарылдыМалайя1824Англо-голланд келісімінен кейін берілді1824–1867Британдық Шығыс Индия компаниясының аумағы1867–1946Тұрақты елді мекендер, Корольдік колониясы1895–1946Біріктірілген Малай штаттары, протекторат1885–1946Джохор, протекторат (Біріктірілген емес Малай штаттарының бөлігі)1909–1946Кедах, протекторат (Біріктірілген емес Малай штаттарының бөлігі)1909–1946Келантан, протекторат (Біріктірілген емес Малай штаттарының бөлігі)1909–1946Перлис, протекторат (Біріктірілген емес Малай штаттарының бөлігі)1909–1946Теренггану, протекторат (Біріктірілген емес Малай штаттарының бөлігі)1942–1945Жапондық оккупация1945–1946Әскери басқару1946–1948Малайя Одағы1948–1957Малайя Федерациясы1957–1963Тәуелсіз мемлекет1963Солтүстік Борнео және Саравак қосылып, қайта аталған Малайзия федерациясы құрылдыСолтүстік Борнео1882–1946Протекторат1945–1946Әскери басқару15 шілдеде 1946 жылы Лабуан британдық Солтүстік Борнеоға берілді1946–1963Корольдік колониясыЛабуан 15 шілдеде 1946 жылы британдық Солтүстік Борнеоға берілді1963Өзін-өзі басқару1963Малайзияға қосылдыПалестина1920Мандат1948Британдық мандат таратылды; ұсынылған бөлісу жоспарлары іске аспады; Британдық әскері шыққаннан кейін бірден Израиль құрылды, ал алты айдан кейін қысқа ғасырлық Барлық Палестина үкіметі құрылды, содан кейін жартылай мойындалған Палестина мемлекеті құрылдыағымдағы аумақтық дау, Израиль-Палестина қақтығысын қараңызПуло Кондор аралы (Кондао)1702Британдық Шығыс Индия компаниясының меншігі1705Тастап кетілдіҚазір Вьетнамдағы КондаоСаравак1888–1946Қорғалатын штаттар1945–1946Әскери басқару1946–1963Корольдік колониясы1963Өзін-өзі басқару1963Малайзияға қосылдыТұрақты елді мекендер1826–1858Британдық Шығыс Индия компаниясының меншігіҚазір Малайзиядағы Малакка және Пенанг арасында бөлінген1858–1867Британдық Үндістанға бағынышты1867–1946Корольдік колониясы1942–1945Жапониямен басып алынды1946ТаратылдыКатар1916–1971Протекторат1971ТәуелсіздікТруциал мемлекеттеріне қосылуға шақырылды, бірақ бас тарттыСурат1612–1658Фабрика1658–1668Президенттік1668–1685Британдық Шығыс Индия компаниясының меншігі1685–1703Бомбейге бағынышты1703Бомбейге қосылдыҚазір ҮндістандаСингапур1824Сатып алынды1824Бенгал президенттігінің резиденциясы ретінде тұрақты елді мекендердің бөлігі1867–1946Тұрақты елді мекендердің (корольдік колониясы) бөлігі1946–1955Корольдік колониясы1955–1959Өзін-өзі басқарушы колония1959–1963Сингапур штаты1963–1965Малайзияның бөлігі1965ТәуелсіздікТрансиордания1920Палестина мандатының бөлігіҚазір Иордания деп белгілі1923Палестинадан ресми түрде бөлінді1928Әскери және қаржылық бақылаудан басқа тәуелсіз эмирлік1946Хашимидтік Иордания Корольдығы ретінде ресми тәуелсіздікТруциал мемлекеттері1892Протекторат1971Араб Эмираттары Федерациясы құрылдыҚазір Біріккен Араб Эмираттарының бөлігіВэйхайвэй1898–1930Қытайдан жалданылған1930Қытай Республикасына қайтарылдыҚазір Қытай Халық Республикасының бөлігіБатыс Бенгал ("Бенгал")1905–1912Британдық Үндістан провинциясыБенгалдың бөлінуімен құрылды. Бөлінудің кері қайтарылуымен және Бихар мен Ориссаның жаңа провинцияларының құрылуымен жойылды.
Еуропа
Аумақтың атауыТөнуіСтатусКомментарийлерАкротири мен Декелия1960 – қазіргі уақытқа дейінЕгемендік аймақтарыАльдерни1198–1204Лордство1204Феод1205Феод1206–1279Феод1279Қысқа мерзімге Франция басып алды1279–1660Гернсиге қарасты аумақ1660–1825Сеньория1825Гернсиге бағынышты1940–1945Германия басып алды1945Британияға қайтарылдыКипр1878Әкімшілік басқару, номиналды түрде Осман империясының бөлігі1914Аннексия1925Колония1960ТәуелсіздікЕгемендік аймақтары Британияның егемендігінде қалды; "Акротири мен Декелия" бөлімін қараңызДюнкерк1658–1662Қала және айналасындағы жерлер1662Францияға қосылдыАнглия927Корольдық құрылды1282Гвинедд князьдығының (соңғы тәуелсіз Уэльс князьдығы) басып алынуы1536Уэльс князьдығы мен маркалық иеліктері Англияға қосылды1603Шотландиямен жеке одақ1649Англияның Ұлтастық Достастығы ретінде Республика. Шотландия мен Ирландия Англиямен бірікті1660Республиканың соңы. Шотландия қайтадан тәуелсіз, бірақ Англиямен жеке одақта1707Шотландиямен саяси одақ, Ұлыбритания Корольдігі құрылды. 1706 жылғы Одақ шарты және 1707 жылғы Одақ актілеріГибралтар1704Британия басып алды1713КолонияИспаниядан Утрехт шарты бойынша берілді1983Тәуелді аумақ2002 – қазіргі уақытқа дейінБритандық теңізден тыс аумақ. Испания тарапынан егемендік талаптары барҰлыбритания Корольдігі1707Англия мен Шотландия корольдіктерінің одағымен құрылды1801Ирландиямен бірігіп, Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігі құрылдыГернси (Брекку, Герм, Жетью, Лиху және Сарк аралдары да кіреді)1198–1204Лордство1204–1205Феод1206–1279Феод1279–1940Бейливик1940–1945Германия басып алды1945 – қазіргі уақытқа дейінБейливикХелиголанд1807–1814Басып алынды1814–1890Колония1890Германияға қосылды1945–1952Басып алындыИониалық аралдардың Біріккен Штаттары1809–1815Басып алынды1815–1864Британдық қорғау подендегі Иониалық аралдардың Біріккен Штаттары1864Грекияға қосылдыИрландия1172ЛордствоПапалық Бұйрық Laudabiliter 11551541Корольдық Англия (кейін Британ) тәжіне бағынышты1801Біріккен Ұлыбритания және Ирландия Корольдігін құру үшін Ұлыбританиямен біріктірілді. 1800 жылғы Одақ актісіИрландия еркін мемлекеті1922Біріккен Корольдіктен тәуелсіздік. 1921 жылғы Англо-Ирландия шарты1949Республика жарияландыМэн аралы1266–1290Шотландияның феоды1313–1317Шотландияның феоды1328–1333Шотландияның феоды1333–1504Феод1504–1594Лордство1594–1610Тікелей тәж басқаруы1610–1649Лордство1649–1660Достастық және протекторат1660–1765Лордство1765–1827Иелік1827 – қазіргі уақытқа дейінТәжге бағынышты аумақДжерси1204Гернсиге бағынышты феод1204–1205Гернсиге бағынышты феод1206–1279Гернсиге бағынышты феод1279–1380Гернсиге бағынышты Бейливик1382–1461Гернсиге бағынышты Бейливик1468–1487Гернсиге бағынышты Бейливик1487–1940Бейливик1940–1945Германия басып алды1945 – қазіргі уақытқа дейінБейливикМальта1800–1813Протекторат1813–1921Колония1921–1933Өзін басқарушы колония1933–1947Колония1947–1958Өзін басқарушы колония1958–1961Колония1961–1964Өзін басқарушы колония1964ТәуелсіздікМенорка1708–1713Басып алынды1713Британияға берілді1714–1756Колония1756Франция басып алды1798–1802Колония1802Испанияға қайтарылдыРоккалл1955Біріккен Корольдікке қосылған соңғы аумақ ретінде аннексияланды1972Роккалл аралы актісі бойынша Шотландияның бөлігі болдыСицилия1806–1815Протекторат1816Екі Сицилия Корольдігі құрылдыШотландия1603Англиямен жеке одақ1649Англияның Достастығы ретінде Англиямен және Ирландиямен біріктірілді1660Англиямен жеке одақта қайтадан тәуелсіз1707Англиямен саяси одақ, Ұлыбритания Корольдігі құрылды. 1706 жылғы Одақ шарты және 1707 жылғы Одақ актілеріБіріккен Корольдік1801Ұлыбритания және Ирландия корольдіктерінің одағымен құрылды1922Ирландия еркін мемлекетінің бөлінуі1927Ресми атауы "Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігі" -нен "Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігі" -ге өзгертілдіУэльс (Кимру)1282Басып алынды1535Англия парламентінің актісімен Англияға қосылды1999Делегатталған Ұлттық Ассамблея құрылды (2020 жылы Сенед (Парламент) деп қайта аталды)
Шарттар мен Парламент актілері және т.б.
Бұл Британ империясының сипаты мен аумақтық шегіне әсер еткен маңызды келісімдер, Парламент актілері және басқа да құқықтық құжаттар мен оқиғалардың тізімі. Күшіне ену күні, т.б. Аумақтық әсері1536/1543Уэльс заңдары1535 және 1542 жылғы Акттар Уэльс Англия Корольдігіне қосылды1606Бірінші Вирджиния жарғысыВирджиния компаниясына қазіргі АҚШ-тың шығыс жағалауын отарлау құқығын берді, 1607 жылы Лондон компаниясы Джеймстаунда Вирджиния колониясын құрды, ал Плимут компаниясы Жаңа Англияны отарлау құқығын алды1613–1753Келісімдер тізбегіИрокез конфедерациясы және Британдық Америка сияқты американдық тайпалар арасындағы келісімдер мен одақтардың сериясы1621Майгүл келісіміПлимут колониясының құқықтық және конституциялық жүйесін құрды1628Массачусет шығанағы компаниясының жарғысыМассачусет шығанағы компаниясын аймақты отарлау үшін құрды1639Коннектикут өзені аймағындағы ағылшын қалаларын құрды1651–1696Навигациялық актілерАнглия (кейіннен Ұлыбритания) және оның теңіз арқылы байланысқан колониялары арасындағы сауданы меркантилистік саясат арқылы реттеді, олардың әрқайсысына Британ империясының шегінен тыс елдерге белгілі тауарларды импорттауға және басқалары импорттаған белгілі бір өнімдерді өндіруге тыйым салды1663Род-Айлендтің Корольдік жарғысыРод-Айленд және Провиденс плантацияларының колониясына құқықтық тану берді1664Жаңа Нидерландтық капитуляция шартыГолландтың Жаңа Нидерланд колониясын Англияға Провинция Нью-Йорк ретінде қосты16521652 жылғы Бейбітшілік және достық шартыМэриленд провинциясынан келген ақтарға Сасквеханнок өзенінің сағасындағы жерді берді1682Пенсильванияның Үкіметтік құрылысыПенсильвания провинциясының саяси және конституциялық жүйесін құрды1669Каролинаның Негізгі КонституциясыКаролина провинциясының саяси және конституциялық жүйесін құрды1691Массачусет жарғысыМассачусет шығанағы колониясын құрды1701Нанфан келісіміИрокездердің Бивер соғыстарында тартып алған жерлеріне британдық тану берді1707Одақ актісі 1707Шотландия мен Англия Ұлыбритания Корольдігі ретінде бірікті1713Утрехт шартыИспания Гибралтарды Ұлыбританияға берді. Франция Ұлыбританияға Ньюфаундленд, Гудзон шығанағы және Акадияны берді1749–1764Нью-Гэмпшир гранттарыВермонт болашақтағы аймақта отарлауға рұқсат берді1758Истон шартыФранцуз және үнді соғысында көмек көрсету үшін Огайо аймағын талассыз американдық бақылауға қайтарды1763Париж шартыФранция барлық американдық аумақтарын Ұлыбританияға Сент-Пьер және Микелон аралдарынан басқа берді17631763 жылғы Корольдік жариялауАппалачи арқылы "үнді резерві" құрылды және Аппалачи тауларының батысында ақтардың отарлауына тыйым салынды1765Мөртабан актісіБритандық Америкадағы мөртабан қағазына тікелей салық салынды, "өкілсіз салық салуға" қарсылық танытудың нәтижесінде Америка революциясының басталуына әкелді1766Декларациялық актісіМөртабан салығын жойды, бірақ Ұлыбритания Парламенті колонияларды виртуалды түрде өкілдік ететінін және олардың атынан заң шығару және салық салу туралы заңдарды қабылдай алатынын жариялады1767–1768Тауншенд актілеріБритандық Америкаға салықтарды енгізген заңдардың сериясы1768Форт Станвик шартыҮнді резервін Тоқсан үш колониясынан бөлетін Мүлік сызығын құрды, сонымен қатар қазіргі Кентукки және Батыс Вирджинияны қосты17731773 жылғы Регламенттеу актісіҮндістандағы Компания үкіметін реформалады1774Төзбес актілеріАмерика революциясы кезіндегі Бостон шайы кеші наразылығы үшін Тоқсан үш колонияны жазалауға бағытталған заңдардың сериясы, Америка революциялық соғысының маңызды себебі1776Америка Құрама Штаттарының Тәуелсіздік жариялануыТоқсан үш колония (Нью-Гэмпшир, Массачусетс, Коннектикут, Род-Айленд, Нью-Йорк, Пенсильвания, Нью-Джерси, Делавэр, Мэриленд, Вирджиния, Солтүстік Каролина, Оңтүстік Каролина және Джорджия) тәуелсіздік жариялады1783Париждің екінші шартыҰлыбритания АҚШ-тың тәуелсіздігін ресми түрде мойындады. Америка революциясының соңы1784Питтің Үндістан актісіҮндістандағы Компания үкіметіне тәждің саяси бақылауын орнатты1788Жаңа Оңтүстік Уэльс жазалау отарны ретінде құрылды1791Конституциялық актіКвебек провинциясы екі бөлікке бөлінді: Үстіңгі Канада (қазіргі Онтарио) және Төменгі Канада (қазіргі Квебек)1801Одақ актісі 1800Ирландия Ұлыбританиямен бірігіп, Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігін құрды18131813 жылғы Хартиялық актіБритандық Ост-Индия компаниясының корольдік хартиясын жаңартты, бірақ шай, опиум және Қытаймен саудадан басқа Үндістанға қатысты коммерциялық монополиясын тоқтатты1814Париждің үшінші шартыФранция Сейшель аралдарын Ұлыбританияға берді және Мальта ресми түрде колонияға айналды1835Жаңа Зеландияның тәуелсіздік жариялануыЖаңа Зеландия тайпаларының егеменді тәуелсіздігін жариялады1840Ваитангі шартыЖаңа Зеландия британдық колонияға айналды1850Австралия Конституциялық актісі 1850Порт Филлип округін Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясынан бөліп, Виктория колониясын құрды, сондай-ақ Ван Дименс жерінде және Оңтүстік Австралияда осыған ұқсас процестерді жүзеге асыруға мүмкіндік берді1852Жаңа Зеландия Конституциялық актісі 1852Жаңа Зеландия колониясына жауапты үкімет берді1858Үндістан үкіметі туралы актісі 1858Британдық Ост-Индия компаниясынан тікелей Британ тәжіне Үндістанның президенттері мен провинцияларының саяси билігін беру арқылы Үндістандағы Компания үкіметін аяқтады, Британ Раджын құрды1865Колониялық заңдардың жарамдылық актісі 1865Колониялық заңнаманың колонияларда толық күшіне енуіне рұқсат берді, егер ол Ұлыбритания Парламентінің колонияға таралатын актілеріне кедергі келтірмесе, ағылшын заңы бойынша колониялық статуттардың сотта жойылмауына кедергі келтірді1867Британдық Солтүстік Америка актісі 1867 (Канадада Конституциялық акті ретінде белгілі)Канада провинциясы, Нью-Брансуик және Нова-Скотия Канада федерациясын құрды1870Руперт жері және Солтүстік-Батыс территориясы Канадаға қосылды1871Британдық Колумбия Канада провинциясы болды1876Корольдік титулдар актісіне сәйкес жариялау1876Виктория патшайымы "Үндістан императрицасы" атағын қабылдады1899Судан үстінен біріккен британдық-египеттік басқару құрылды1901Австралия Достастығы Конституциялық актісіне (1900) сәйкес жариялауАвстралия Достастығы Жаңа Оңтүстік Уэльс, Виктория, Квинсленд, Оңтүстік Австралия, Батыс Австралия және Тасмания колонияларының федерациясы арқылы құрылды1910Оңтүстік Африка актісіне сәйкес жариялауОңтүстік Африканың бірігуі Кап-Кол Хоуп, Натал, Трансвааль және Оранжериялық Колония колонияларының федерациясы арқылы құрылды1912Үндістан үкіметі туралы актісі, 1912Бенгалдың бөлінуінен кейін саяси реформалар жүргізілді1914Ирландия үкіметі туралы актісі 1920Ирландияға автономиялы басқару құқығы берілді, Ирландияны басқаруға автономды түрде берілді1914Төмендету актісі 1914Бірінші дүниелік соғыстың аяқталуына дейін Ирландияның үкіметтік құқығын кешіктірді1914Кипр (Аннексиялау) Кеңесінің бұйрығы 1914Кипр ресми түрде аннексияланды1916Ирландия Республикасының жариялануыИрландия еріктілері, Ирландия азаматтық армиясы және Ирландия Республикалық бауырластығы Ирландия Республикасын жариялады.1919Ирландияның тәуелсіздік жариялануыДайл Эйран Ирландия Республикасының тәуелсіздігін жариялайды, оны британ үкіметі мойындамайды және Ирландияның тәуелсіздік соғысы басталады.1919Үндістан үкіметі туралы актісі 1919Үндістан үшін шектеулі жауапты үкімет берілді, оның ішінде реформаланған Императорлық заң шығарушы кеңес және провинциялық кеңестер1920Кения (Аннексиялау) Кеңесінің бұйрығы 1920Шығыс Африка протекторатының көп бөлігі Кения колониясы ретінде аннексияланды1920Ирландия үкіметі туралы актісі 1920Ирландияның тәуелсіздік соғысына байланысты Ирландияны Оңтүстік Ирландия мен Солтүстік Ирландияның автономиялы аймақтарына бөлді1922Англо-Ирландия келісімдеріОңтүстік Ирландия Ұлыбританиядан Ирландияның еркін мемлекеті ретінде бөліндіЕгипет тәуелсіздігі туралы біржақты декларацияЕгипет тәуелсіздік алады1926Балфур декларациясы 1926Доминиондарды "Ұлыбритания империясының ішіндегі автономиялы қауымдастықтар, тең мәртебеде" деп жариялады және Ұлттар Достастығын құрды1930Свара Пурнадж Үнді Ұлттық Конгресі Үнді субконтинентінің тәуелсіздік құқығын жариялады.1931Вестминстер статутыКанада, Ирландия еркін мемлекеті және Оңтүстік Африка доминиондары тиімді егемендік алады1934Қаржылық қиындықтар Ньюфаундлендтің доминион мәртебесін жоғалтуына әкелді1935Үндістан үкіметі туралы 1935 жыл Үндістанға шектеулі провинциялық автономия мен автономды институттарды рұқсат етті.1948Жыл Австралия Вестминстер статутын қабылдады, 1939 жыл Жаңа Зеландия Конституциясына түзетулер (өтініш пен келісім) туралы заң 1947Жыл Жаңа Зеландия Вестминстер статутын қабылдады1947Үндістан тәуелсіздік туралы заң 1947Үндістан Үндістан мен Пәкістанның тәуелсіз иеліктеріне бөлінді1948Ирландия Республикасы туралы заң 1948Ирландия монархиясын жойып, оны демократиялық жолмен сайланған Ирландия президентімен алмастырды, Ұлыбритания мен Ирландия арасындағы соңғы конституциялық байланыстарды бұзды1948Король Георг VI "Үндістан императоры"...