Кіріспе

Медиа мазмұнын жеткізу әдісі

Цифрлық тарату, сонымен қатар мазмұн жеткізу, онлайн тарату немесе электрондық бағдарламалық қамтамасыз ету тарату деп те аталады, – бұл аудио, бейне, электрондық кітаптар, бейне ойындар және басқа бағдарламалық қамтамасыз ету сияқты цифрлық медиа мазмұнын жеткізу немесе тарату. Бұл термин көбінесе Интернет сияқты онлайн жеткізу ортасы арқылы таратуды сипаттау үшін қолданылады, соның арқасында қағаз, оптикалық дискілер және VHS бейнекассеталары сияқты физикалық тарату әдістерінен қашып құтылуға болады. Онлайн тарату термині әдетте жеке өнімдерге қолданылады; басқа өнімдерге жүктеліп алынатын қосымшалар көбінесе жүктелетін мазмұн деп аталады. Желілік өткізу қабілетінің артуымен онлайн тарату 21-ші ғасырда кең таралды, мысалы, 2007 жылы басталган Amazon Video және Netflix стриминг қызметі сияқты танымал платформалар пайда болды. Онлайн таратылатын мазмұн ағымда жүктеліп немесе жүктеліп алынуы мүмкін, және көбінесе кітаптардан, фильмдерден және телебағдарламалардан, музыкадан, бағдарламалық қамтамасыз етуден және бейне ойындардан тұрады. Ағымда жүктеу пайдаланушыға мазмұнды тұрақты сақтауға рұқсат берудің орнына, пайдаланушының сұрауы бойынша немесе «талап бойынша» жүктеуді және пайдалануды қамтиды. Ал мазмұнды толықтай қатты дискіге немесе басқа да сақтау құралдарына жүктеу болашақта оффлайн қол жеткізуге мүмкіндік береді. Контент жеткізу желілері деп аталатын мамандандырылған желілер жоғары қол жетімділікті және жоғары өнімділікті қамтамасыз ете отырып, Интернетте контентті таратуға көмектеседі. Контентті жеткізудің баламалы технологияларына пір-тұра файлдарды бөлісу технологиялары жатады. Контент жеткізу платформалары контентті қашықтан жасап, таратуды жүзеге асырады, бұл хостингтік контентті басқару жүйелері сияқты жұмыс істейді. Жоғарыда айтылғандармен байланысы жоқ, «цифрлық тарату» термині сонымен қатар фильм таратуда физикалық цифрлық медиа арқылы контентті таратуды сипаттау үшін қолданылады, бұл фотопленка және магниттік таспа сияқты аналогтық медиа арқылы таратуға қарсы (цифрлық киноға қараңыз).

Дәстүрлі бөлшек саудаға әсері

Онлайн-дистрибуцияның өркендеуі дәстүрлі бизнес-модельдерге қарама-қайшылық тудырып, дәстүрлі саудагерлер мен баспагерлер үшін қиындықтармен қатар жаңа мүмкіндіктерді де әкелді. Онлайн тарату музыка, баспасөз және хабар тарату салаларының барлық дәстүрлі медиа нарықтарына әсер етеді. Ұлыбританияда теледидар мен радиону ағыммен тарататын iPlayer бағдарламасы елде қолданылатын интернет-трафиктің 5% құрайды.

Музыка

Онлайн-дистрибуцияға көшу 2000-шы жылдары сатудың төмендеуіне әкелді; CD сату осы кезеңде жартысына жуық қысқарды. Онлайн-дистрибуцияның саудагерлерге тигізген зиянының бір мысалы – канадалық музыка желісі Sam the Record Man; компания 2007–2008 жылдары дәстүрлі сауда орындарының бірнешеуін жабуға онлайн-дистрибуцияны кінәлады. Сатудың мұндай күрт төмендеуінің басты себебі – лицензияланбаған музыканы жүктеудің оңай қолжетімділігі болды. Авторлық құқықтың бұзылуы сатуға әсер еткендіктен, музыка индустриясы қарқынды дамып жатқан технологияға ілесу үшін бизнес-моделін өзгерту қажеттігін түсінді. Музыка индустриясын онлайн кеңістікке жылжытуға жасалған қадам бірнеше себепке байланысты сәтті аяқталды. MP3 сияқты аудио файлдарды қысу форматтарының дамуы 3 минуттық әнге қатысты 30 МБ көлемді сапаны едәуір төмендетпестен 3 МБ-қа дейін азайтуға мүмкіндік берді. Жоғалмайтын FLAC файлдары MP3-тен алты есе үлкен болуы мүмкін, ал CD-де сол әнге салыстырмалы түрде 30–40 мегабайт сақтау орны қажет болуы мүмкін. Бұл сондай-ақ, координациялық және дистрибуциялық шығындарды төмендету сияқты, жалпы табысты қайта бөлу мүмкіндігіне де жол ашты. Бірақ винилге қызығушылықтың қайта оянуына және CD-лердің өз орнын сақтап тұрғанына қарамастан, 2023 жылдың сотына дейін физикалық форматтардан түскен кіріс жалпы кірістің 11% құрайды, ал АҚШ индустриясының 84% үлесі стриминг-сервистерге тиесілі.

Бейнероликтер

Көптеген дәстүрлі телеарналардың бағдарламалары, фильмдер және басқа да бейнемазмұн енді онлайн режимінде қолжетімді, мазмұн иесінен тікелей немесе үшінші тарап қызметтері арқылы. YouTube, Netflix, Hulu, Vudu, Amazon Prime Video, DirecTV, SlingTV және басқа да интернетке негізделген бейне қызметтері мазмұн иелеріне пайдаланушыларға өз мазмұнына компьютерлер, смартфондар, планшеттер немесе бейне ойын консольдары, приставкалар (set-top boxes) немесе смарт-телевизорлар сияқты құрылғылар арқылы қол жеткізуге мүмкіндік береді. Көптеген фильм таратушылар Blu-ray, Ultra HD Blu-ray, 3D Blu-ray немесе DVD дискілерімен бірге Digital Copy (сонымен қатар Digital HD деп те аталады) қосады.

Бейне ойындар

Онлайн-дистрибуция бейне ойын индустриясының құрылымын өзгертіп жатыр. Steam цифрлық тарату қызметін құрушы Гейб Ньюэлл физикалық саудамен салыстырғандағы артықшылықтарын былай түсіндірді: 2000-ші жылдардан бері кішкентай және таңдаулы ойындардың саны артып, коммерциялық сәттілікке жетіп келеді, мысалы, классикалық ойындардың жаңартылған нұсқалары. Цифрлық дистрибуцияның жаңа мүмкіндігі бұрын коммерциялық тұрғыдан тиімсіз болған тәуелсіз ойын жасаушылар мен моддерлердің (мысалы, Garry's Mod) ойын жасауын да ынталандырды. 2004 жылдан кейін PC үшін көптеген цифрлық дистрибуция қызметтері пайда болды, мысалы, Amazon Services, Desura, GameStop, Games for Windows – Live, Impulse, Steam, Origin, Battle.net, Direct2Drive, GOG.com, Epic Games Store және GamersGate. Олар ұсынатын мүмкіндіктер айқын ерекшеленеді: осы цифрлық дистрибьюторлардың көпшілігі сатып алынған ойындарды қайта сатуға рұқсат бермейді, ал Green Man Gaming рұқсат етеді. Тағы бір мысал – gog.com, ол қатаң DRM-ге қарсы саясатты ұстанады, ал көптеген қызметтер DRM-нің әртүрлі (қатаң немесе жеңіл) түрлеріне рұқсат береді. Цифрлық дистрибуция физикалық дистрибуциядан гөрі экологиялық тұрғыдан тиімді. Оптикалық дискілер поликарбонат пластик пен алюминийден жасалады. Олардың 30-ын жасау үшін 300 куб метр табиғи газ, екі кесе май және 24 галлон су қажет. Оптикалық дискіні қорғайтын қаптама поливинилхлоридтен (ПВХ) жасалады, ол белгілі бір канцерогенді зат.

Қиындықтар

Жалпы мәселе – мазмұн жеткізілетін көптеген үйлесімсіз дерек форматтары, бұл қолданылатын құрылғыларды шектеуге немесе деректерді түрлендіру қажеттілігіне әкелуі мүмкін. Ағымдық қызметтердің бірнеше кемшіліктері бар: мазмұнды пайдалану үшін үнемі интернет байланысы қажет болуы; кейбір мазмұнның жергілікті түрде сақталуына шектеу қойылуы; мазмұнды физикалық тасымалдағыштарға көшіруге тыйым салынуы; және мазмұн иелерінің, инфрақұрылымның және тұтынушылық құрылғылардың қалауынша цензураның күшеюіне мүмкіндік беруі. Дүниежүзілік желі іске қосылғанына ондаған жылдар өткен соң да, 2019 жылы бизнес әлі де мазмұнды цифрлық түрде таратудың өзгеретін жағдайына бейімделіп жатты – тіпті негізгі терминологияны анықтау және түсіну мәселелері де болды.