Кіріспе
Тас құлау немесе тас құлау – жартастан, шатырдан немесе карьерден еркін құлаған тау жыныстарының жиынтығы. Бұл термин тау-кен немесе карьер жұмыстарының шатырлары мен қабырғаларынан тас құлауын сипаттау үшін де қолданылады. "Тас құлауы – тік немесе тікке жуық жартастан сырғанау, құлау немесе тоңғақтап түсу арқылы бөлінген тас фрагментінің (блоктың) құлауы, ол баллистикалық траекториямен секіріп, ұшып немесе талустың немесе қиыршық тастың беткейлерімен домалап төмен қарай қозғалуы." Басқаша айтқанда, "тас құлауы – бұл еркін құлау, секіру, домалану және сырғанауды қамтитын, жеке блок немесе шағын көлемді блоктардың табиғи төмен қарай қозғалысы." Бұзылу механизмі тас сырғанауынан өзгеше. Биік тауларда тас құлаулар мәңгі еріген тоң қабаттарының нәтижесінде туындауы мүмкін. Ал, төменгі биіктіктегі жылы климатты тауларда тас құлаулар суықсыз жағдайларда күшейтілген үгілу процестерінен болуы мүмкін. Осы мақсатта түрлі тәсілдерді қарастыруға болады. Мысалы, энергиялық сызық әдісі тас құлаудың ұзындығын жылдам бағалауға мүмкіндік береді. Тас блогының қозғалысын модельдейтін сандық модельдер тас құлаудың қозғалыс кинематикасын егжей-тегжейлі сипаттауға мүмкіндік береді. Бұл модельдер әсіресе тас блогының топыраққа кері секіруін модельдеуге бағытталған. Сандық модельдер тас блогының өту биіктігін және пассивті қорғау құрылымдарын жобалау үшін қажетті кинетикалық энергияны анықтауға көмектеседі.
A rockfall or rock fall is a quantity/sheets of rock that has fallen freely from a cliff face. The term is also used for collapse of rock from roof or walls of mine or quarry workings. "A rockfall is a fragment of rock (a block) detached by sliding, toppling, or falling, that falls along a vertical or sub vertical cliff, proceeds down slope by bouncing and flying along ballistic trajectories or by rolling on talus or debris slopes." Alternatively, a "rockfall is the natural downward motion of a detached block or series of blocks with a small volume involving free falling, bouncing, rolling, and sliding". The mode of failure differs from that of a rockslide. In higher altitude mountains, rockfalls may be caused by thawing of rock masses with permafrost. In contrast, lower altitude mountains with warmer climates rockfalls may be caused by weathering being enhanced by non freezing conditions. In this purpose, many approaches may be considered. For example, the energy line method allows expediently estimating the rockfall run out. Numerical models simulating the rock block propagation offer a more detailed characterisation of the rockfall propagation kinematics. These simulation tools in particular focus on the modeling of the rebound of the rock block onto the soil The numerical models in particular provide the rock block passing height and kinetic energy that are necessary for designing passive mitigation structures.
Жеңілдіктер
Көбінесе тас құлау оқиғалары екі тәсілдің бірімен азайтылады: пассивті азайту немесе белсенді азайту. Пассивті азайтуда тас құлау оқиғасының салдары ғана азайтылады және көбінесе шөгінді немесе ағын аймақтарында қолданылады, мысалы, жабын торлары, тас құлауды тоқтату қоршаулары, галереялар, арналар, насиптер және т.б. арқылы. Тас құлау орын ала береді, бірақ нәтижесін бақылауға әрекет жасалады. Ал белсенді азайту басталу аймағында жүзеге асырылады және тас құлау оқиғасының болуына жол бермейді. Мұндай шаралардың мысалдары – тас бұрандалау, беткейді бекіту жүйелері, шағын бетон және т.б. Басқа белсенді шаралар басталу аймағындағы географиялық немесе климаттық ерекшеліктерді өзгерту арқылы да жүзеге асырылуы мүмкін, мысалы, беткейдің пішінін өзгерту, беткейден суды шығару, өсімдік жамылғысын қалпына келтіру және т.б. Бірнеше авторлар тас траекториясын бақылауға қатысты пассивті шараларды жобалау бойынша нұсқаулықтар ұсынды.
Ағаштарға әсері
Тас құлаудың ағаштарға тигізетін әсерін бірнеше жолмен байқауға болады. Тас құлаудың айналу энергиясы арқасында ағаш тамырлары бұрылуы мүмкін. Ағаш, орын ауыстыру энергиясының әсерінен қозғалуы да мүмкін. Соңында, серпімді немесе пластикалық деформация пайда болуы мүмкін. Дендрохронология өткен соққыны ағаш сақиналарындағы үзілістер арқылы анықтауға көмектеседі, себебі ағаш сақиналары жарақтың үстін жауып, оның айналасында өседі; кальоздық тіні микроскоп арқылы көрінеді. Тас құлау және қар көшкіні оқиғаларын мерзімдеу үшін макроскопиялық кесінділерді пайдалануға болады.