Кіріспе

Жерде қазылған арна

Траншея – жердегі қазба немесе ойыс, әдетте енінен гөрі тереңірек (кенеттен кең ойысқа немесе канавка қарағанда) және ұзындығына қарағанда тар (жаңа ғана шұңқырға немесе ойыққа қарағанда). Геологияда траншеялар өзендердің эрозиясынан немесе тектоникалық плиталардың геологиялық қозғалысынан пайда болады. Азаматтық инженерияда траншеялар көбінесе газ, су, электр және байланыс желілері сияқты жер асты коммуникацияларын орнату үшін жасалады. Құрылыста ғимараттардың негіздері, тіреу қабырғалары мен бөгеттер үшін, сондай-ақ туннельдерді қазып салу үшін траншеялар қазылады. Археологияда ежелгі қираған орындарды іздеу және қазу немесе шөгінді материалдардың қабаттарын зерттеу үшін "траншеялық әдіс" қолданылады. Геотехникалық инженерияда траншеялар жарықтарды анықтау және терең топырақтың қасиеттерін зерттеу үшін пайдаланылады. Қазба соғысында әскерлер қарудан және артиллериядан қорғану үшін траншеяларды пайдаланады. Траншеялар сопақ, пика және артқа қазу машиналарын, траншея қазу машиналарын және экскаваторлар сияқты ауыр техниканы қолдану арқылы қазылады. Тераң траншеялар үшін тік топырақ қабырғаларының тұрақсыздығы инженерлік және қауіпсіздік шараларын, мысалы, тіреу құрылыстарын талап етеді. Траншеялар көбінесе уақытша құрылымдар болып саналады, олар құрылыс аяқталғаннан кейін топырақпен толтырылады немесе пайдаланылғаннан кейін тасталады. Кейбір траншеялар арналар мен жер асты жолдары сияқты ашық өткелдерді жасау үшін бетон сияқты берік материалдарды қолдану арқылы нығайтылады.

Геология

Кейбір шатқырлар ағын судың эрозиясы немесе мұздықтардың (бәлкім, көптен бері жоғалған) нәтижесінде пайда болады. Рифт аңғарлары немесе мұхит шатқырлары сияқты басқалары тектоникалық тақталардың геологиялық қозғалысы нәтижесінде қалыптасады. Кейбір мұхиттық шатқырларға Мариан шатқыры мен Алеут шатқыры жатады. Бұл геоформа салыстырмалы түрде терең (шамамен ), сызықтық және тар болып келеді, және тақталардың жақындасуы кезінде тақталардың субдукциясы арқылы пайда болады.

Азаматтық инженерлік

Құрылыс және инфрақұрылымды күтіп ұстау салаларында траншеялар маңызды рөл атқарады. Олар газ желілері, су желілері, байланыс желілері және құбыржолдар сияқты жер асты инфрақұрылымын немесе коммуналдық желілерді орнату үшін қолданылады, егер олар жер үстінде орналасса, кедергі келтіруі немесе оңай зақымдануы мүмкін. Бұл қондырғыларға қызмет көрсету үшін кейіннен траншеялар қажет болады. Траншеялар құбырлар мен басқа да инфрақұрылымдарды іздеу үшін де қазылуы мүмкін, олардың нақты орны белгісіз болса ("іздеу траншеясы" немесе "іздеу тілімі"). Соңында, траншеялар негіздік қабырғаны жасаудың алғашқы қадамы ретінде жасалуы мүмкін. Траншея жұмыстарында жұмысшыларды қорғау және тік қабырғаларды тұрақтандыру үшін траншея тіреуі жиі қолданылады. Траншея қазудың баламасы – пайдалы қазбалар туннелі құрылысын жасау. Мұндай туннельді бұрғылау арқылы немесе кесіп-жабу құрылысын жүргізу үшін траншея арқылы қазуға болады. Пайдалы қазбалар туннельдерінің артықшылықтары – әр желі үшін жеке кабельдік арналармен салыстырғанда техникалық қызмет көрсету люктерін азайту, бір реттік орын ауыстыру, сондай-ақ қазу және жөндеу жұмыстарын азайту. Жақсы карталанған жағдайда, олар барлық желілерге жылдам қол жеткізуді қамтамасыз етеді, траншеяларды қазудың немесе шатастыратын және көбінесе дәл емес желілер картасын пайдаланудың қажеті болмайды. Желілерді жер астына орналастырудың маңызды артықшылығы – қоғамдық қауіпсіздік. Жер асты электр желілері, ортақ немесе бөлек арналарда болсын, сымдардың құлауынан жолдардың тоқтауына жол бермейді, соның салдарынан жер сілкінісі, дауыл және цунами сияқты табиғи апаттардан кейін шұғыл көмекке жылдам қол жеткізуге мүмкіндік береді. Кейбір жағдайларда үлкен траншея қазылып, мақсатты түрде сақталады (толтырылмайды), көбінесе көліктік мақсаттар үшін. Бұл әдетте төменгі жатқан тас жолдарды, ашық теміржол кесіктерін немесе каналдарды орнату үшін жасалады. Дегенмен, мұндай үлкен, тұрақты траншеялар басқа түрдегі қозғалысқа елеулі кедергі келтіреді және көбінесе аудандар немесе басқа кеңістіктер арасындағы де-факто шекараға айналады.

Әскери техника

Қазбалар көбінесе әскери мақсаттар үшін қазылған. Оқ ату қаруы пайда болғанға дейінгі дәуірде олар негізінен бекініске шабуыл жасайтынтарға кедергі келтіретін, мысалы, қамал төңірегіндегі ор (техникалық тұрғыдан арық деп аталады) болды. Мұның ерте мысалы Мұхаммедтің алғашқы шайқастарының бірі болған діни соғыс – Арық шайқасында көрінеді. Дәл оқ ату қаруларының пайда болуымен, қазбалар әскерлерді қорғауға пайдаланылды. Қазба соғысы мен тактика Қырым соғысында, Америка Азамат соғысында және Бірінші дүниежүзілік соғыста одан әрі дамыды, осылайша кең ауқымды негізгі қазбалар, қосалқы қазбалар (егер алдыңғы қатарлар басылып алынса) және байланыс қазбалары жүйелері ондаған шақырымға үзіліссіз созылып, фронт бойымен және алдыңғы шептен бірнеше шақырымға дейін жалғасты. Қазба соғысындағы қазбалар арасындағы жер "Ешкімнің жері" деп аталады, себебі ол көбінесе жаудың атысынан қорғаныш бермейді. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін қазба Бірінші дүниежүзілік соғыстың және оның қасіреттерінің символына айналды.

Археология

Қазбалар ежелгі қираған жерлерді іздеу және қазу үшін, немесе табылған заттар мен материалдарды хронологиялық ретпен орналастыру мүмкіндігі үшін, шөгінді материалдардың қабаттарына тік бұрышты (қабатты) көрініс алу үшін қолданылады. Бұл әдістің артықшылығы – ол учаскенің аз ғана бөлігін (әдетте торлы жүйемен орналастырылған қазбалар орналасқан жерлерді) ғана жояды. Дегенмен, бұл әдіс учаскенің толық көлемінің шағын бөліктерін ғана ашады, сондықтан қазіргі археологиялық қазбалар көбінесе әртүрлі әдістерді бірге қолданады.

Қауіпсіздік

Тереңдігі 1,5 метрден асатын траншеялар тік қабырғалары мен шектеулі кеңістігі салдарынан қауіпсіздік тәуекелдерін тудырады. Бұл тәуекелдер шұңқырлар мен тік қабырғалы қазбаларға ұқсас. Тәуекелдерге құлау, үңгірдің күлдіреуінен (қабырғаның құлауынан) жарақат алу, траншеядан шыға алмау, суға бату және ауа жетіспеуден зардап шегу жатады. Траншеяға құлау. Тәуекелді азайту шараларына қоршаулар, мысалы, қоршау немесе барьерлер кіреді. Үңгірдің күлдіреуі, яғни тік қабырғаның құлауы. Тәуекелді азайту үшін еңіс қабырғалар (беткей траншеялар) немесе басқыш қабырғалар (сатылы траншеялар) құрылысын салу қажет. Тік қабырғалар үшін траншеялық тіреулер қабырғаларды бекітеді, ал траншеялық қалқандар құлаған материалға қарсы қорғаныс жасайды. Үңгірдің күлдіреу тәуекелі траншея шетіне жақын орналасқан қосымша жүктемеден артады, ол кез келген салмақ болуы мүмкін. Бұл жүкке қазылған топырақ үйіндісі (траншеядан алынған топырақ) немесе ауыр техника жатады. Бұл траншея қабырғаларына қосымша стресс түсіреді. Тік және тұрақсыз қабырғалардың салдарынан траншеядан шығу мүмкін болмайды, олармен көтерілу қиын болуы мүмкін. Баспалдақтар, пандустар немесе рампалар шығуға мүмкіндік береді. Крандар құтқару жұмысына көмектеседі. Жаңбырдан, сіңіп кіретін судан немесе ағып жатқан су құбырларынан траншеяда жиналған суға немесе лайға бату. Ауадан ауыр газдардың жиналуынан улану, өрт және жарылыс қаупі. Бұл газдар жақын маңдағы өнеркәсіптік процестерден, траншея ішінде мақсатты түрде қолданудан немесе жақын маңдағы сантехникалық жүйелерден ағудан пайда болуы мүмкін. Бұл ауа жетіспеу қаупін тудырады және сонымен қатар уытты болуы мүмкін. Табиғи газ сияқты жанғыш газдар өрт және жарылыс қаупін тудырады. Таза оттегі сияқты тотықтырғыштар траншеядағы басқа отыннан өрт қаупін арттырады. Таза азот және табиғи газ сияқты газдар таза ауаға ұқсас тығыздыққа ие, бірақ салқындағанда, мысалы, сұйық күйден буланғанда, тығыздығы артады және жер бойымен қозғалып, траншеяны толтыруы мүмкін. Желдеткіштер және желдету жүйелері тәуекелді азайтады. Оттегі және басқа газдар сенсорлары қауіпті анықтайды; сенсорлардан берілетін дабылдар адамдарды ескерте алады.