Кіріспе

Фильмдер көрсетілетін шаралар. Кинофестиваль – әдетте бір қалада немесе аймақтағы бір немесе бірнеше кинотеатрларда немесе көрсету алаңдарында ұйымдастырылатын, ұзаққа созылатын фильмдер көрсетілімі. Кинофестивальдерде фильмдер көбінесе ашық ауада көрсетіледі. Фильмдер жақында түсірілген болуы мүмкін, ал фестивальдің бағытына қарай халықаралық және отандық фильмдер де көрсетілуі мүмкін. Кейбір кинофестивальдер нақты бір режиссерге, фильм жанрына (мысалы, қорқыныш фильмдеріне) немесе тақырыпқа арналады. Көптеген кинофестивальдер белгілі бір ұзақтықтағы қысқаметражды фильмдерді көрсетуге ғана бағытталған. Кинофестивальдер әдетте жыл сайын өткізіледі. Кейбір кинотарихшылар, оның ішінде Джерри Бек, кинофестивальдерді фильмнің ресми шығарылымы деп санамайды. Әлемдегі ең көне кинофестиваль – Венеция кинофестивалі. Әлемдегі ең беделді кинофестивальдер, «Үлкен Бестік» деп аталатындар (құрылған күні бойынша хронологиялық ретпен): Венеция, Канн, Берлин (алғашқы Үлкен Үштік), Торонто және Санданс. Трибека фестивалі, Теллурайд кинофестивалі, SXSW кинофестивалі, BFI Лондон кинофестивалі және Мельбурн халықаралық кинофестивалі жыл сайынғы фестиваль айналымындағы алғашқы ондыққа кіреді.

Тарих

Италиядағы Венеция кинофестивалі 1932 жылы басталды және қазірге дейін жұмыс істеп келе жатқан ең көне кинофестиваль болып табылады. Эдинбург халықаралық кинофестивалі Ұлыбританиядағы ең ұзақ өткізіліп келе жатқан фестиваль, сондай-ақ әлемдегі үздіксіз ең ұзақ өткізіліп келе жатқан кинофестиваль. Австралияның алғашқы және ең ұзақ өткізілетін кинофестивалі – Мельбурн халықаралық кинофестивалі (1952), одан кейін Сидней кинофестивалі (1954) келеді. Солтүстік Америкадағы алғашқы және ең ұзақ жұмыс істеп келе жатқан қысқаметражды кинофестивалі – 1947 жылы құрылған Йорктон кинофестивалі. АҚШ-тағы алғашқы кинофестиваль 1953 жылы өткен Колумбус халықаралық кино және бейне фестивалі болды, ол «Крис» сыйлықтары деп те белгілі. Сан-Францискодағы Кино өнері қоры мәлімдегендей, «Крис сыйлықтары – АҚШ-тағы ең беделді деректі фильмдер, білім беру, бизнес және ақпараттық конкурстардың бірі; ол Солтүстік Америкадағы ең көнесі және 54 жылдығын тойлап отыр». Одан төрт жыл өткен соң, 1957 жылдың наурыз айында Сан-Францискода халықаралық кинофестиваль өтті, онда толық метражды драмалық фильмдерге баса назар аударылды. Фестиваль шетелдік фильмдерді американдық көрермендерге таныстыруда маңызды рөл атқарды. Бірінші жылғы фильмдердің арасында Акира Куросаваның «Қан тағы» және Сатьяжит Рэйдің «Патер Панчали» (фильм) фильмдері болды. Бүгінде әлемде мыңдаған кинофестивальдер өтеді – Санденс кинофестивалі мен Сламданс кинофестивалі (Парк-Сити, Юта) сияқты жоғары деңгейдегі фестивальдерден бастап, «Террор» кинофестивалі (Филадельфия) және Парк-Сити киномузыка фестивалі сияқты қорқыныш жанрындағы фестивальдерге дейін. Фильмдерді қаржыландыру конкурстары, мысалы, жазушылар мен кинорежиссерлер, өндіріс шығындары айтарлықтай төмендеген кезде және интернет технологиясы фильм өндірісіне серіктестік құруға мүмкіндік берген кезде енгізілді. COVID-19 пандемиясынан кейін кинофестивальдер күрт өзгерді. Көптеген фестивальдер виртуалды немесе гибридті форматты таңдады. Бұрыннан бар ағынмен онлайн платформаларға көшкен киноиндустрия тағы бір маңызды өзгеріске ұшырады, ал фестивальдерде көрсетілген фильмдердің онлайн-премьерасы одан да қысқа мерзімде жүзеге асты.

Белгілі кинофестивальдар

"Үлкен бес" кинофестивалі Венеция, Канн, Берлин, Торонто және Санданс кинофестивальдері саналады. Time журналы оны "күзгі кинофестивальдердің ең ықпалдысынан бастап, жалпы ең ықпалды кинофестивальге дейін өсті" деп жазды.

Байқаудағы көркем фильмдер

Берлин, Каир, Канн, Гоа, Карловы Вары, Локарно, Мар-дель-Плата, Мәскеу, Сан-Себастьян, Шанхай, Таллин, Токио, Венеция және Варшава фестивальдері Халықаралық кино өндірушілер қауымдастығы федерациясы (FIAPF) аккредиттеген бәсекелестік толық метражды фильмдер санатында. Ереже бойынша, фильмдердің бәйгеге түсуі үшін олар бұл фестивальдерде алғаш рет көрсетілуі керек, одан бұрын басқа ешқандай жерде көрсетілмеуі тиіс.

Эксперименттік фильмдер

Энн Арбор кинофестивалі 1963 жылы басталды. Ол Солтүстік Америкадағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне эксперименталды кинофестивалі және тәуелсіз, әсіресе эксперименталды кино жасаушылардың туындыларын көрсетуге арналған маңызды кинофестивальдардың біріне айналды.

Тәуелсіз фильмдер

АҚШ-та Telluride кинофестивалі, Sundance кинофестивалі, Остин кинофестивалі, Остиннің South by Southwest фестивалі, Нью-Йорктің Tribeca фестивалі және Slamdance кинофестивалі тәуелсіз фильмдер үшін маңызды фестивальдар саналады. Zero Film Festival өзін-өзі қаржыландыратын фильмдер түсіретін режиссерлерге арналған алғашқы және жалғыз фестиваль ретінде ерекше маңызға ие. Ұлыбританиядағы ең ірі тәуелсіз кинофестиваль – Raindance Film Festival. Британдық қалалық кинофестивалі (қара және аз ұлт өкілдерінің мүдделеріне бағытталған) 2020 жылғы Жаңа жылдық наградалар тізімінде ресми түрде мойындалды.

Тақырыпқа тән фильмдер

Бірнеше кинофестивальдер нақты мәселелерді, тақырыптарды немесе санаттарды көрсетуге бағытталған. Бұл фестивальдерге кең таралған және тәуелсіз фильмдер кіретін болған. Мысалы, әскери фильмдер, денсаулық сақтау тақырыбындағы кинофестивальдер және адам құқықтары кинофестивальдері. Әсіресе АҚШ-та, түрлі этникалық топтар мен ұлттардың өкілдері түсірген немесе олар туралы фильмдерді ерекше атап көрсетіп, насихатайтын, немесе белгілі бір шетел киносын ұсынатын фестивальдер бар. Оларға афроамерикандықтар, азиялық американдықтар, мексикалық американдықтар, арабтар, еврейлер, итальяндықтар, немістер, француздар, палестиналықтар және жергілікті американдықтар кіреді. Франциядағы Довильдегі американдық кинофестивалі АҚШ киносына арналған. Сондай-ақ, ЛГБТҚ+ және әйелдер кинофестивальдері де кең таралған.

Солтүстік Америка кинофестивальдері

Трибека фестивалі, Солтүстік Америкадағы ең беделді фестивальдердің бірі, көрермендер қатысуы бойынша әлемде бірінші, ал бұқаралық ақпарат құралдарының қатысуы бойынша 11-ші орында тұр. 1957 жылы Ирвинг "Бад" Левин құрған Сан-Франциско халықаралық кинофестивалі – АҚШ-тағы ең көне, үздіксіз жыл сайын өткізілетін кинофестиваль. Ол халықаралық кино түсіру және бейне өндірісіндегі қазіргі трендтерді көрсетеді, әсіресе АҚШ-та әлі үлестірілмеген туындыларға баса назар аударады. 1958 жылы құрылған Ванкувер халықаралық кинофестивалі Солтүстік Америкадағы ірі кинофестивальдердің бірі. Ол Шығыс Азия фильмдеріне, канадалық фильмдерге және деректі фильмдерге бағытталған. 2016 жылы фестивальге 133 000 көрермен келді және 324 фильм көрсетілді. Билл Маршалл, Хенк Ван дер Колк және Дасти Коль құрған Торонто халықаралық кинофестивалі Солтүстік Американың ең маңызды кинофестивальдерінің бірі және ең көп қатысушыны қамтиды. 2015 жылы Оттава қаласындағы кинорежиссерлер Джит Пол, Эд Куцерак және Блэр Кэмпбелл бірлесіп құрған Оттава канадалық кинофестивалі (қысқартылған OCanFilmFest) Канаданың әртүрлі режиссерлерінен әртүрлі ұзақтықтағы және жанрдағы фильмдерді ұсынады. Стерлинг Ван Вагенен (сол кезде Роберт Редфордтың компаниясы Wildwood-тың басшысы), Джон Эрл және Сирина Хэмптон Катания (екісі де сол уақытта Юта кино комиссиясының мүшелері) құрған Санденс кинофестивалі тәуелсіз фильмдер үшін маңызды платформа болып табылады. 2000 жылы Меира Блаустейн мен Лоран Рейто Нью-Йорктің Гудзон аймағына жоғары сапалы, тәуелсіз фильмдерді әкелу мақсатымен Вудсток кинофестивалін ұйымдастырды. 2010 жылы Indiewire Вудсток кинофестивалін әлемдегі 50 үздік тәуелсіз кинофестивальдің қатарына қосты. Джон Тимоти құрған Реджина халықаралық кинофестивалі және марапаттары (RIFFA) мәдени, тәуелсіз және тарихи фильмдерді қамтиды. 270 көркем фильм мен шамамен 150 қысқаметражды фильм көрсететін Сиэтл халықаралық кинофестивалі – АҚШ-тағы ең ірі кинофестиваль, көркем фильмдер саны бойынша.

Оңтүстік Америка кинофестивальдері

Картахен кинофестивалі 1960 жылы Виктор Нието құрған, Латын Америкасының ең көне фестивалі. Граммадо фестивалі (немесе Граммадо кинофестивалі) Граммадо, Бразилияда өтеді. Лима кинофестивалі Перудың жетекші кинофестивалі және Латын Америкасындағы ең маңызды фестивальдердің бірі. Ол Латын Америкасы киносына бағытталған және жыл сайын Перудің Католиктік понтификалық университеті ұйымдастырады. Вальдивия халықаралық кинофестивалі жыл сайын Вальдивия қаласында өткізіледі. Ол Чилидегі ең маңызды кинофестиваль деп саналады. Бразилияның Рио-де-Жанейро қаласында экологиялық фильмдер мен бейнефильмдерге арналған "Фильмэмбиенте" халықаралық фестивалі де өтеді.

Кариб теңізі

Испан тілінде сөйлейтін елдер үшін Доминикан халықаралық кинофестивалі Доминикан Республикасының Пуэрто-Плата қаласында жыл сайын өтеді. Гавана кинофестивалі 1979 жылы құрылған және Кариб теңізіндегі ең көне, үздіксіз жыл сайын өткізілетін кинофестиваль болып табылады. Оның негізгі назары Латын Америкасы киносына аударған. 2006 жылы құрылған Тринидад және Тобаго кинофестивалі ағылшын, испан, француз және голланд тілдерінде сөйлейтін Кариб бассейнінің және осы аймақтың диаспорасының ең жаңа фильмдерін көрсетуге арналған. Бұл фестиваль сонымен қатар Кариб киносының өсуіне кең ауқымды индустриялық бағдарламалар мен байланыс мүмкіндіктерін ұсыну арқылы көмектесуді мақсат етеді. Lusca Fantastic Film Fest (бұрынғы Пуэрто-Рико қорқынышты фильмдер фестивалі) 2006 жылы құрылған және Кариб теңізіндегі фантастикалық фильмдерге арналған алғашқы және жалғыз халықаралық кинофестиваль болып табылады. Ол ғылыми фантастика, триллер, фэнтези, қара юмор, ерекше, қорқынышты фильмдер, аниме, әрекет, виртуалды шындық және қысқа және толық метражды фильмдердегі анимацияға арналған. Сахара халықаралық кинофестивалі жыл сайын Батыс Сахара шекарасына жақын Алжирдің батысындағы Сахара босқындар лагерінде өткізіледі. Бұл фестиваль әлемде босқындар лагерінде өтетін жалғыз кинофестиваль болып ерекшеленеді. Фестиваль босқындарға мәдени демалыс пен білім беру мүмкіндіктерін ұсынуды және үштен астам онжылдықтан бері туған жері Батыс Сахарадан қуылған сахара халқының жағдайы туралы хабардар етуді мақсат етеді.

Үндістан

Үндістан үкіметі ұйымдастырған Үндістанның халықаралық кинофестивалі 1952 жылы құрылған. Ченнаи халықаралық кинофестивалі 2002 жылдан бері Индокино бағалау қоры (ICAF), Тамил Наду үкіметі, Оңтүстік Үндістан кино сауда палатасы және Үндістан кино федерациясы тарапынан ұйымдастырылып келеді. 2009 жылы құрылған Джайпур халықаралық кинофестивалі – Үндістандағы ең көрнекті халықаралық кинофестиваль. Керала үкіметі жыл сайын Теруваннатпурам қаласында өткізетін Халықаралық кинофестивалі – Үндістандағы жетекші мәдени шаралардың бірі болып есептеледі. Кераланың халықаралық деректі және қысқаметражды фильмдер фестивалі (IDSFFK) – Керала мемлекеттік Чалачитра академиясы ұйымдастырған маңызды деректі және қысқаметражды фильмдер фестивалі. Мумбаи қаласындағы Халықаралық әйелдер кинофестивалі (MWIFF) – әйел режиссерлер мен техникалық қызметкерлер түсірген фильмдерді көрсететін жыл сайынғы кинофестиваль. Калькутта халықаралық культ фильмдер фестивалі (CICFF) – Калькутта қаласында өткізілетін және халықаралық культ фильмдерін көрсететін танымал халықаралық кинофестиваль. YathaKatha халықаралық кино және әдебиет фестивалі (YKIFLF) – Мумбайда жыл сайын өткізілетін кино және әдебиет фестивалі, онда кинодағы әдебиеттің өзара байланысы түрлі конструктивті талқылаулар мен форумдар арқылы көрсетіледі. Фестивальдің бірінші басылымы 25–28 қараша аралығында Үндістанның Махараштра штатындағы Мумбаи қаласында өтіп жатыр.

Басқалар

Белгілі фестивальдер қатарында Гонконг халықаралық кинофестивалі (HKIFF), Пусан халықаралық кинофестивалі (BIFF), Катманду халықаралық тау кинофестивалі, Мельбурн халықаралық кинофестивалі (MIFF) және Сингапур әлемдік кинокарнавалы бар.

Араб әлемінің кинофестивальдері

Араб әлемінде бірнеше ірі кинофестиваль бар, мысалы, Бейрут халықаралық кинофестивалі, Каир халықаралық кинофестивалі, Африка мен Араб әлеміндегі FIAPF мойындаған жалғыз халықаралық толық метражды фильмдер фестивалі және осы санаттағы ең көнесі – Карфаген кинофестивалі, Африка мен Араб әлеміндегі ең ежелгі фестиваль, сондай-ақ Александрия халықаралық кинофестивалі мен Маракеш халықаралық кинофестивалі.

Бизнес-модель

SXSW сияқты табысты фестивальдар болғанымен, көптеген фестивальдар коммерциялық емес, мүшелік негізінде жұмыс істейді, кірістің басым бөлігі билет сатудан, мүшелік жарналарынан және корпоративтік демеушіліктен түседі. Басқа өнер ұйымдарынан (атқарушы өнер, мұражайлар және т.б.) ерекшеленетіні, кинофестивальдер көбінесе жалпы жұрттан аз қаржылай көмек алады және кейде қоғамдық қайырымдылық қорларының орнына коммерциялық емес бизнес бірлестіктері ретінде құрылады. Киноиндустрия өкілдері жиі маңызды контенттік үлесін қосады, ал корпоративтік демеушілер ақшалай үлестің орнына фестиваль қатысушыларына өз брендтерін таныту мүмкіндігіне ие болады. Киножобаларға инвестиция тарту мақсатымен жеке кештер маңызды "қосымша" шараларды құрайды. Ірі фестивальдер жыл бойы штаттық қызметкерлерді сақтайды, олар фестиваль маусымынан тыс уақытта қоғамдық және қайырымдылық жобаларына белсенді қатысады.

Кіру ақысы

Кино өнерінің белгілі мамандарының қатысуы ұйымдастырушылар үшін көбінесе жақсы жаңалық, бірақ көптеген фестивальдар жаңа немесе осы күнге дейін көп танылмаған кинорежиссерлерден өздерінің туындыларын көрсету үшін кіру ақысын төлеуді талап етеді. Бұл әсіресе маңызды кинофестивальдерде жиі кездеседі, мысалы, Калькуттадағы Калькутта халықаралық культ фильмдер фестивалі, Жаипурдағы Жаипур халықаралық кинофестивалі, Торонто халықаралық кинофестивалі, Санденс кинофестивалі, South by Southwest, Монреаль әлемдік кинофестивалі және тіпті Майами халықаралық кинофестивалі, Лондондағы Британ қалалық кинофестивалі және Үндістандағы Мумбай әйелдерінің халықаралық кинофестивалі сияқты шағын "бутик" фестивальдерде де. Ал кейбір фестивальдар – әдетте, аз фильм қабылдайтын және Санденс пен Теллурид сияқты фестивальдарға қарағанда аудиториясына көп "атақты" тұлғаларды тартпайтын – кіру ақысын талап етпейді. АҚШ-тағы көптеген кіші кинофестивальдар (Лонг-Айлендтегі Стони-Брук кинофестивалі, Солтүстік-Батыс кинорежиссерлер фестивалі және Майамидегі Сицилия кинофестивалі) осыған мысал бола алады. Портленд халықаралық кинофестивалі кіру ақысын қабылдаса да, АҚШ-тың Солтүстік-Батыс аймағынан келген кинорежиссерлер үшін одан босатады, ал басқа да аймақтық бағытталған фестивальдар ұқсас тәсіл қолданады. Кинофестивальдерге қатысуды жеңілдету үшін бірнеше онлайн платформалар жұмыс істейді. Олар фестивальдердің шақыруларының дерекқорын ұсынады және кинорежиссерлерге бір рет мәлімет енгізіп, көптеген фестивальдерге қатысуға мүмкіндік беретін ыңғайлы қызмет көрсетеді.

Бәсекелестіктен шығару

Кинофестивальдердің басты дәстүрі – бәсекелестік, яғни қай фильмдердің түрлі марапаттарға ең лайықты екенін анықтау. Кейбір фестивальдар, мысалы, әйгілі Канн кинофестивалі, бәсекеге қатыспаса да, оған жақын сапалы фильмдерді көрсетуі мүмкін; мұндай фильмдер "бәсекеден тыс" көрсетіледі.

Кинофестивальдерді ұсыну платформалары

WFCN, Festhome және FilmFreeway – көрнекті кинофестивальдерге фильмдерді жіберу платформалары, олардың әрқайсысы фильм жасаушыларға өз туындыларын көрсетуге ерекше мүмкіндік береді. WFCN – цифрлық кеңістіктегі белсенді күш, ол жаһандық кино қауымдастығының қажеттіліктеріне бағытталған, байланыстар мен жаңа мүмкіндіктерді дамытатын толыққанды платформаны ұсынады. Festhome қолжетімділікті жақтаушы, әлемдік фильм жасаушыларға өте оңай интерфейсі арқылы түрлі көрермендерге жол ашады. Ал FilmFreeway инновациялық мүмкіндіктері мен фестивальдердің кең базасы арқылы фильмдерді жіберу процесінде жаңалықтар жасады. Осы платформалар кино өндірісін демократияландырып, оны шығармашылық пен әртүрлілікпен байытады.