Кіріспе

Жалған жеке куәліктер және олардың жасалуы

Жеке куәлікті жалғандастыру – мемлекеттік органдар берген жеке куәліктерді осындай құжаттарды жасауға немесе өзгертуге уәкілеттігі жоқ адамдардың, оларды ұсынған адамның жеке басын немесе мәртебесін жаңылыстыру мақсатында көшіру және/немесе өзгерту процесі. Бұл терминға қажетті қолдау құжаттарын жалғандау арқылы заңды органдардан қажетті жеке куәлікті алу әрекеттері де кіреді. Жеке куәліктер басқа құжаттардан өзгешелігі – оларды тек сол куәліктің иесі ғана пайдалана алады. Басқа құжаттардан айырмашылығы, олар иесінің құқықтарын шектеуге де, кеңейтуге де мүмкіндік береді. Осылайша жасалған құжаттарға жүргізуші куәліктері (көбінесе алкоголь сатып алуға тырысатын адамдардың жасын жасыру үшін жалғандалады немесе өзгертіледі); туу туралы куәліктер және әлеуметтік қамсыздандыру карточкалары (жеке басын ұрлау схемаларында немесе мемлекетті алдау үшін қолданылуы мүмкін); және паспорттар (белгілі бір елге кіруге қойылған шектеулерден қашу үшін пайдаланылады) жатады. 2010 жылдың басында Интерполдың жаһандық деректер базасында 11 миллион ұрланған немесе жоғалған паспорт тіркелген. Мұндай жалған құжаттар жеке басын ұрлау, жас жасыру, заңсыз көші-қон, ұйымдасқан қылмыс және тыңшылық сияқты қылмыстарға пайдаланылуы мүмкін.

Қолдану сценарийлері, жалғандық техникасы және қауіпсіздікке қарсы шаралар

Жеке куәліктің әртүрлі қолданылуларын ажырату қажет. Кейбір жағдайларда, жалған жеке куәлік тек қана беткей тексеруден өтуі керек, мысалы, күзетшіге пластикалық жеке куәлік көрсету. Ал екінші жағынан, құжатты биометриялық деректерді тексеру және картаның жасырын қауіпсіздік белгілерін оқу үшін арнайы техникалық құралдармен жабдықталған тәжірибелі құжат сарапшысы тексеруі мүмкін. Жасанды көшірме жасауды қиындату үшін, қазіргі заманғы жеке куәліктердің көпшілігі арнайы және қымбат жабдықтарды қажет ететін көптеген қауіпсіздік белгілерін қамтиды. Мектеп куәліктерін жалғандау оңай, себебі олардың қауіпсіздік шаралары мемлекеттік куәліктерге қарағанда нашар. Жалған жеке куәліктерді интернеттен тапсыруға болады, мысалы, Ұлыбританияның жеке куәлігі және уақытша мотоцикл жүргізуші куәлігі. Бұл 1981 жылғы «Қалпына келтіру және жалған өнімдерді өндіру туралы» Заңның 1-тарауына сәйкес қылмыс болып табылады. Жалған құжаттардың түрлері көп: басқа біреудің куәлігін пайдалану, өзгертілген түпнұсқа құжат, мүлдем жоқ куәлік түрі және куәліктің көшірмесі. Қазіргі жалған куәліктердің көпшілігінде рұқсат етілген пайдаланушының суреті болады, бұл биометриялық сәйкестендірудің қарапайым және тиімді тәсілі. Дегенмен, соңғы жылдары неше түрлі принтерлердің, сканерлердің және фоторедакторлардың қолжетімділігі арқасында қарапайым фотосуретпен жасалған куәліктерді жалған жасау оңай болды. Көптеген дизайн компьютерлік бағдарламалар арқылы жасалады, лицензияның сканерленген көшірмелерін қайта жасайды. Күрделі куәліктер қазір Teslin немесе Artisyn деп аталатын материалға басылады, бұл қағазға ұқсас, бірақ микропористі пластикалық қабаттар. Картаға әуесқойлық қалталар мен голограммалар жабыстырылғаннан кейін, оны жылумен ламинациялап, кәсіби куәлік жасалады. Куәліктердің қауіпсіздігін арттыру үшін көптеген қауіпсіз басу технологиялары қолданылды. Мысалы, көптеген қазіргі заманғы құжаттарда қымбат жабдықтарсыз қайта жасау қиын голограммалар бар. Бұл голограммаларды дәл қайта жасау өте қиын болғанымен, пигменттер мен негіздердің қоспасын қолдану арқылы көзге ұқсас, жылтыр және көп түсті көрініс жасауға болады, бұл беткей тексеруден өтуі мүмкін. Құжаттарды қорғаудың тағы бір тәсілі – ультракөк сәулесінде көрінетін сия. Тексерілген кезде, куәлік жалған екені анық болады: куәліктегі нөмір иесіне тіркелмеген немесе мүлдем болмайды. Онлайн тексерудің артықшылығы – жоғалған немесе ұрланған құжаттарды оңай қайтару мүмкіндігі. Электрондық қолтаңбаларды қолдану – куәлікті жалған екенін анықтаудың тиімді тәсілі. Куәлікте интегралды схемада немесе штрих-кодта сақталған деректерінің көшірмесі болуы мүмкін, оған құжатты берген тұлға қол қояды. Цифрлық қолтаңба куәлікті оңай растауға мүмкіндік береді. Жалған куәліктің цифрлық қолтаңбасын тексергенде, оның жалған екені бірден анық болады, себебі куәліктің иесінің деректерінің цифрлық қолтаңбаланған көшірмесі куәлікте басылған деректерге сәйкес келмейді немесе (өзгертілген болуы мүмкін) куәліктің деректерінің көшірмесі құжатты берген тұлғамен қолтаңбаланбаған. Осы қауіпсіздік ерекшелігінің тиімділігі құжатты берген тұлғаның жеке кілтті құпия ұстауына және куәліктің цифрлық қолтаңбасын жасау үшін қолданылатын криптографиялық алгоритмнің күшіне байланысты. Көптеген қазіргі заманғы куәліктерде штрих-кодтар бар. Мысалы, көптеген АҚШ жүргізуші куәліктерінде PDF417 форматындағы 2 өлшемді код бар, онда куәліктің алдыңғы жағындағыдай ақпарат сақталған. Штрих-кодтар қауіпсіздік деңгейі төмен жағдайларда куәліктерді тез тексеруге мүмкіндік береді және картадағы басқа ақпаратты тексеру үшін пайдаланылатын қосымша ақпаратты қамтуы мүмкін.

Жүйелік шабуылдар

Жоғары қауіпсіздікті қамтамасыз ететін бірнеше мүмкіндіктердің, биометриялық деректердің, жақсы оқытылған құжат инспекторларының техникалық көмекпен үйлесімді жұмысы, жалған құжаттарды оңай жасаудың алдын алуда өте тиімді болуы мүмкін. Жалған құжаттар жасау үшін қажетті қымбат арнайы жабдықтарды алудың орнына, "нағыз жалған" – заңды құжат, бірақ жалған ақпаратты қамтитын құжат жасау ыңғайлырақ болуы мүмкін. Мұны істеудің бір жолы – құжатты ұсынған органға жалған деректерді ұсыну, олар кейін жаңа құжат беру арқылы оны бекітеді. Осылайша, жалған жеке тұлғалар мен куәліктерді уақыт өте келе "қадамдық түрде жасауға" болады. Жалған куәліктерді жасаудың тағы бір оңай жолы – құжат беру процесіне қатысатын лауазымды тұлғаларды пара беру немесе қорқыту арқылы ықпал ету. Бұл жоғарыда аталған қадамдық жасау процесімен біріктіріліп, күрделі шабуылдарды ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Құжаттарды беру процесіндегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресу қиын, себебі куәліктің құны артқан сайын, сыбайлас жемқорлыққа экономикалық ынталандыру да артады. Бұл әсіресе көптеген функцияларды біріктіретін жалған жеке куәліктерге және көптеген мыңдаған адамның рұқсат беру құқығын талап ететін құжаттарға қатысты, бұл пайдалануға болатын адамдардың тізбегін ұзартады. "Нағыз жалған" құжатты анықтау да қиын процесс; мұндай жалған құжат заңды болғандықтан, ол жалғандыққа қатысты кез келген тексеруден өтеді. Мұндай жалған құжаттарды анықтау үшін, құжаттағы ақпараттың заңдылығын растау үшін, аталған тұлғаның өмірбаянын тексеру қажет.