Кіріспе

Ер адамның көбелек органдары жүйесі – ер адамның көбелек процесінде маңызды рөл атқаратын бірнеше жыныс мүшелерінен тұрады. Бұл мүшелер дене сыртында және кіші кезеңде орналасқан. Ер адамның негізгі жыныс мүшелері – қанағаттандыру мүшесі және мойынтірігі, онда сперма және сперматозоидтар өндіріледі, олар жыныстық қатынас кезінде әйел денесіндегі жұмыртқаны ұрықтандырады; ұрықтанған жұмыртқа (зигота) ұрыққа дамиды, ол кейіннен нәресте болып дүниеге келеді. Әйелдердегі осыған сәйкес келетін жүйе – әйелдердің көбелек органдары жүйесі.

Пенис

Пенис – ұзынша денесі, кеңейген, дөңгелек ұшы (бас) және оны қорғау үшін сірәсі бар, жыныстық қатынас кезінде ішке енгізілетін мүше. Пенистің ішінде зәр шығару және сперма шығару үшін қолданылатын уретра (зәр жолы) орналасқан. Екі зат та меатус арқылы шығады. Еркек жыныстық қозған кезде, пенистің эректильді тіндеріндегі (корпора каверноза және корпора спонгиозум) қуыстар қанмен толып, эрекция пайда болады. Пенистің артериялары кеңейеді, ал веналары қысылады, нәтижесінде қан қысыммен эректильді тіндерге ағып түседі. Пенисге қанды пендельді артерия жеткізеді.

Ұрық

Жатырлық – мүжікшенің артында сағалатын тері қапшығы. Ол семіздіктерді ұстап, қорғайды. Сондай-ақ, онда көптеген жүйкелер мен қан тамырлары орналасқан. Ауа температурасы төмендеген кезде кремастер бұлшық еті жирылып, жатырлықты денеге жақындатады, ал дартос фасциясы оған бүршіктелген көрініс береді; температура жоғарылағанда кремастер және дартос фасциясы босанып, жатырлықты денеден алыстатады және бүршіктерді кетіреді. Жатырлық ішкі қуыс немесе шанақ қуысымен көктем канал арқылы байланысты болады. (Сперматозоидтық артерия, вена және жүйкеден құралған, байланыстырғыш тіндермен оралған сперматозоидтық шоғыр көктем канал арқылы семіздікке өтеді.)

Ұрық

Аталық бездер – жыныс жасушаларының мейоздық бөлінуі арқылы сперматозоид өндіретін екі жұп жыныс безі. Олар андрогендерді синтездеп, бөліп шығарады, бұл андрогендер аталық репродуктивтік функцияларды реттейді. Андрогендердің өндірілу орны – ұрық түтікшелері арасындағы интерстициалда орналасқан Лейдиг жасушалары.

Құрлық

Сперматозоидтар каналы деп те аталатын деферент түтік – эпидидимистен басталып, кіші кезеңге дейін созылатын, шамамен ұзын, жіңішке түтік. Ол сперматозоидтарды эпидидимистен эякуляциялық түтікке тасымалдайды.

Қосымша бездер

Үш қосымша без сұйықтықпен қамтамасыз етіп, ұрық түтігін майлайды және сперматозоидтарды қоректендіреді. Тұқымдық көпіршіктер: көкбездің артында орналасқан екі без, олар тұқымның көптеген құраушыларын бөліп шығарады. Простата безі: көкбездің астында орналасқан, ұрық сұйықтығын өндіретін және несеп ағынын реттеуге көмектесетін без. Болбуретралдық бездер: эякуляция кезінде (эякуляцияға дейін) спермаға сұйықтық қосады.

Даму

Ерлердің көбелек мүшелерінің эмбрионалды және жатыр ішіндегі дамуы – көбелек мүшелерінің өсуі, жетілуі және қалыптасуы процесі. Ол бір ұрықтанған жұмыртқадан басталып, 38 аптадан кейін ұл баланың дүниеге келуімен аяқталады. Бұл – жыныстық ерекшелену сатыларының бір бөлігі. Ерлердің көбелек мүшелерінің дамуы несеп жүйесінің дамуымен бірге жүреді. Олардың дамуын несеп және көбелек мүшелерінің дамуы деп те атауға болады.

Жыныстық анықтамасы

Жыныстық идентификация ұрықтану кезінде анықталады, осы кезде зиготаның генетикалық жынысы X немесе Y хромосомасын қамтитын сперматозоид арқылы бастама алады. Егер бұл сперматозоидта X хромосомасы болса, ол жұмыртқа клеткасының X хромосомасымен бірігіп, қыз баланың дамуына себеп болады. Y хромосомасын тасымалдайтын сперматозоид XY комбинациясын құрап, нәтижесінде ұл бала дамиды. Генетикалық жыныс жыныс бездерінің ұрық немесе жұмыртқалыққа айналуын анықтайды. Дамитын эмбрионда егер ұрық дамыса, ол эмбриондық дамудың соңғы кезеңінде еркек жыныс гормондарын өндіріп, бөліп шығарады және еркек жыныс мүшелерінің дамуына ықпал етеді.

Сыртқы құрылымдар

Тұқымданудан кейінгі алты аптада еркек және әйел сыртқы жыныс мүшелерінің ерекшеленуі болмайды. Сегіз аптада, ерекшеленбеген кезеңде нақты фаллос пайда болады. 10-12 аптаға қарай жыныс мүшелері анық түрде еркек немесе әйел болып қалыптасады және олардың гомологтық құрылымдарынан туындайды. Тұқымданудан кейінгі 16 аптада жыныс мүшелері толық қалыптасып, ерекшеленеді. Ұрықтық көбелек мүшелерінің еркектенуі ұрықтық жатырлар бөліп шығаратын тестостерон нәтижесінде жүзеге асады. Дегенмен, тестостерон бұл мүшелерде белсенді зат емес. Мақсатты жасушаларға енгеннен кейін, тестостерон 5α редуктаза деп аталатын фермент арқылы дигидротестостеронға (ДГТ) айналады. ДГТ осы мүшелерде андрогендік әсерді қамтамасыз етеді.

Сынақтар

Тоғыз аптада жыныс бездері мен ұрықтар еркек жынысына қарай дамуы жүзеге асады. Ішкі өзгерістерге бастапқы жыныс жібінен түзілген, ұрық ішіндегі түтікшелі семинарлық түтікшелердің (Chris түтікшелері) rete testis-те пайда болуы жатады. Әр ұрықтың сыртқы бетінде губернакулум деп аталатын фибро-бұлшық еттік жіпше пайда болады. Бұл құрылым ұрықтың төменгі бөлігіне бекітіліп, сол жақтағы лабиалды-сакральдық бүктемеге дейін созылады. Сонымен қатар, ұрыққа жақын орналасқан эмбриональды мезонефрик каналдың бір бөлігі жалғасып, эпидидимді құрайды. Мезонефрик каналдың тағы бір бөлігі деферент каналға айналады. Тұқымдық көпіршіктер мезонефрик каналдың қаудальдық бөлігінен жақын орналасқан өскіндерінен пайда болады, ал простата безі урогенитальді синус ішкі терісінің өскінінен пайда болады. Бульбоуретральдық бездер зәр жолының қабырғасындағы мембрана тәрізді бөлігінен өседі. Ұрықтардың алдыңғы іш қабырғасындағы соңғы орнына түсуі, одан кейін губернакулумның дамуы ұрықты төмен қарай тартып, дами бастаған ұрық қапшығына жылжытады. Соңында, ұрықтың артындағы жол жабылады. Бұл процестегі бұзылулар ингиналдық грыжа немесе нәрестелік гидроцеле тудыруы мүмкін. Ұрықтар 6-10 апта аралығында ұрық қапшығына түседі. 28 аптаға дейін түсу процесі жүрмейді, осы уақытқа дейін каналдар қалыптасып, іш қабырғасы жамбас қуысынан ұрық қапшығына ашылуды қамтамасыз етеді. Ұрықтың түсу механизмі толыққанды түсініксіз, бірақ ол губернакулумның қысқаруымен байланысты болып көрінеді. Губернакулум ұрыққа бекітіліп, иіншектік канал арқылы ұрық қапшығының қабырғасына дейін созылады. Ол өзімен бірге деферент каналды, ұрық тамырларын және жүйкелерін, іш қабырғасы бұлшықтарының бір бөлігін және лимфа тамырларын алып жүреді. Барлық құрылымдар ұрыққа бекітіліп, сперматозоидтік жіпті құрайды. Ұрық қапшығына түскеннен кейін губернакулум тек жарақаттанған тінді еске түсіреді.

Сыртқы жыныс мүшелері

Тоғызыншы аптаның соңында еркек сыртқы жыныс мүшелері әйел сыртқы жыныс мүшелерінен ерекшелене бастайды. Оған дейін екі жыныста да жыныстық бүршік фаллус болып дамиды. Сыртқы жыныс мүшелерінің қалыптасу кезінде, дамудың ерте кезеңінде фаллустың құрсақ бетінде уретралық ойыс пайда болады. Бұл, ұрықтарда өндірілетін және бөлінетін андрогендердің әсерінен туындайды. Андрогенге байланысты даму фаллустың ұзаруына және дифференциациялануына, уретралық ойысты қоршап жатқан урогенитальды жиырылғылардың фаллустың құрсақ бетін бойымен бірігуіне, сондай-ақ лабиоскротальды жиырылғылардың орталық сызығының жабылуына алып келеді. Осы жабылу сыртқы жыныс мүшелерінің құрамына кіретін мүшеқаптың қабырғасын жасайды. Сыртқы жыныс мүшелері 12-ші аптаның соңына қарай толыққанды қалыптасады. Туған кезде еркек репродуктивті жүйесінің жасөспендеуге дейінгі дамуы аяқталады. Жүктіліктің екінші триместрінде еркекте тестостерон секрециясы төмендейді, сондықтан туған кезде ұрықтар белсенді болмайды. Жастық шақ басталарға дейін гонадотропин секрециясы төмен деңгейде қалады.

Қорытынды

Генетикалық жыныс сперматозоидтың Y-хромосомасы бар немесе жоқ сперматозоидпен жұмыртқаны ұрықтандыруына байланысты анықталады; Y-хромосоманың болуы немесе болмауы эмбрионның жыныс бездерінің ұрық немесе жұмыртқалыққа айналуын анықтайды; ал ұрықтардың болуы немесе болмауы, соңында, жыныс мүшелері мен сыртқы жыныс мүшелерінің еркек немесе әйел болуын анықтайды. Бұл тізбек, аналық ортада еркек және әйел эмбриондарының дамуын, ананың жұмыртқалары мен плацентасы бөлетін эстрогенге толы ортаны ескерсек, түсінікті. Егер эстроген жынысты анықтаса, барлық эмбриондар әйел болар еді.