Кіріспе

Генри жіктелу жүйесі – саусақ іздері физиологиялық ерекшеліктері бойынша бірнеше іздеулер үшін сұрыпталатын, ұзақ жылдар бойы қолданылып келе жатқан әдіс. Хем Чандра Боз, Кази Азизул Хаке және сэр Эдвард Генри бұл жүйені 19 ғасырдың соңында Британдық Үндістанда қылмыстық тергеулер үшін жасаған. Ол 1990-жылдарға дейін қазіргі заманғы AFIS (автоматтандырылған саусақ ізін анықтау жүйесі) жіктеу әдістерінің негізі болды. Соңғы жылдары Генри жіктелу жүйесі көбінесе қырлы өрнектерді жіктеу тәсілдерімен алмастырылды.

Тарих және дамуы

Бас іздері 1600 жылдардың ортасында зерттелгенімен, 19 ғасырдың ортасына дейін саусақ іздерін идентификация құралы ретінде қолданбады. Шамамен 1859 жылы сэр Уильям Джеймс Гершель саусақ іздерінің уақыт өте келе тұрақты болатынын және әр адам үшін бірегей екенін анықтады; 1877 жылы Үндістанның Джунгипур қаласындағы Хугли ауданының бас судьясы ретінде ол саусақ және алақан іздерін идентификациялау, құқықтық құжаттарға қол қою және мәмілелерді растау үшін қолдануды алғаш рет енгізді. Осы кезде жиналған саусақ іздері тек бір-бір тексеру үшін ғана пайдаланылды, себебі жазбаларды логикалық түрде сақтау және іздеу жүйесі әлі ойлап табылмаған еді. 1880 жылы доктор Генри Фолдс Чарльз Дарвинге саусақ іздерін жіктеу жүйесін түсіндіріп, оның әзірлеуіне көмек сұрады. Дарвин доктор Фолдске көмектесе алмады, бірақ хатты оның туысы, сэр Фрэнсис Гальтонға жіберуге келісті. Доктор Генри Фолдс пен сэр Фрэнсис Гальтон көп хат алмаспады, бірақ келесі он жылда олар өте ұқсас саусақ іздерін жіктеу жүйелерін жасады. Жіктеу жүйесі үшін кімге еңбек еткені белгісіз. Алайда, доктор Генри Фолдс қылмыскерлерді анықтау үшін саусақ іздерін ғылыми тұрғыда қолдану идеясын алғаш рет жариялаған еуропалық екенін білеміз. 1892 жылы сэр Фрэнсис Гальтон өте ықпалды кітабын – «Саусақ іздері» жариялады, онда ол үш негізгі саусақ іздері үлгісін – спиральдар, шеңберлер және доғаларды қамтитын жіктеу жүйесін сипаттады. Осы кезде саусақ іздеріне балама ретінде Бертильон жүйесі, сондай-ақ антропометрия қолданылды. 1879 жылы Альфонс Бертильон жасаған Бертильон жүйесі – қылмыскерлерді анықтау үшін дене мүшелерін өлшеудің мұқият әдісі. 1892 жылы Британдық Үндістан полициясы антропометрияны қабылдады. Екі жылдан кейін, Үндістанның Бенгал полициясының бас инспекторы сэр Эдвард Генри қылмыскерлерді анықтау үшін саусақ іздерін пайдалануға қызығушылық танытты. Гальтонның «Саусақ іздері» кітабының ықпалымен, олар 1894 жылы үнемі хат алмасып тұрды; 1896 жылдың қаңтар айында Генри Бенгал полициясына тұтқындардың антропометриялық өлшемдерімен қатар саусақ іздерін де жинауға бұйрық берді. Гальтонның жіктеу жүйесін кеңейте отырып, ол 1896 және 1925 жылдар аралығында Генри жіктеу жүйесін жасады. Оған негізінен Қази Азизул Хаке мен Хем Чандра Бос көмектесті. Қази Азизул Хаке саусақ іздері үлгілеріне негізделген 1024 бөлімге сұрыптау идеясын толықтыру үшін математикалық формула әзірледі. Генри жіктеу жүйесі 1899 жылы бүкіл әлемде танылды. 1897 жылы антропометрияны Генри жіктеу жүйесімен салыстыру үшін комиссия құрылды. Нәтижелер саусақ іздерінің пайдасына болғандықтан, саусақ іздерін Британдық Үндістанның генерал-губернаторы енгізді және 1900 жылы антропометрияны алмастырды. Сондай-ақ 1900 жылы Генри Оңтүстік Африканың Наталь қаласына жергілікті полицияны қайта ұйымдастыруға және саусақ іздері бюросын құруға көмектесу үшін жіберілді. Оңтүстік Африкадағы оның жұмысы өте сәтті болды; 1901 жылы сэр Эдвард Генри Ұлыбританияға оралды және Скотланд-Ярдтың көмекші комиссары, Қылмыстық тергеу департаментінің (CID) басшысы болып тағайындалды. Сол жылы Шотландия Ярда Ұлыбританияның алғашқы саусақ іздері бюросы құрылды. (Харлинг 1996) (Мет) (Ерте)

Қазіргі биометриялық жүйелерге әсері

Генри жіктеу жүйесі қазіргі IAFIS технологиясының (Интегралды автоматтандырылған саусақ іздерін анықтау жүйесі) қалыптасуына зор ықпал етті. IAFIS шешімдері Генри процесін имитациялауға тырысқан кезде бұл байқалды. 1990 жылдардың ортасына дейін штаттар мен қалалар IAFIS-те апат жағдайы туғанда қолдану үшін Генри жүйесімен сұрыпталған саусақ іздері карточкаларының физикалық тізімін сақтап жүргені жиі кездесетін жағдай еді. Өңдеу жылдамдығының, желілік өткізу қабілетінің және жүйе сенімділігінің артуымен автоматтандырылған саусақ іздерін салыстыру үшін бұрынғы қолмен атқарылатын процестерді қайталау қажеттігі туып қалмады. IAFIS саусақ іздерін өзек пен дельта арасындағы қашықтық, ерекше белгілердің орналасуы және үлгі түрі бойынша жіктеуді бастады, соңғысы Генри жіктеу жүйесіне негізделген. Қазіргі уақытта кейбір сот-медициналық AVIS шешімдері (мысалы, мемлекеттік және жергілікті) Генри жіктеу жүйесіне негізделген қолмен саусақ іздерін тіркеуді пайдаланады. Дегенмен, ескі жүйелерден басқа, Генри жіктеу жүйесі автоматтандырылған жүйелер үшін қажетті емес. (Карлтон) 2023 жылы.