Кіріспе
Сотта даулы болуы мүмкін құжаттарды сараптау. Сот-криминалистика ғылымында, даулы құжаттарды сараптау (QDE) – сотта даулы болуы мүмкін құжаттарды зерттеу болып табылады. Оның басты мақсаты – ғылыми процестер мен әдістерді пайдалана отырып, күдікті немесе сұрақ тудыратын құжат туралы айғақтар ұсыну. Айғақтарға өзгерістер, меншік тізбегі, құжаттың зақымдануы, жалған жасау, құжаттың шығу тегі, нақтылығы немесе құжат сотта дауланылған кезде туындайтын басқа да мәселелер кіруі мүмкін.
In forensic science, questioned document examination (QDE) is the examination of documents potentially disputed in a court of law. Its primary purpose is to provide evidence about a suspicious or questionable document using scientific processes and methods. Evidence might include alterations, the chain of possession, damage to the document, forgery, origin, authenticity, or other questions that come up when a document is challenged in court.
Шолу
Көптеген QDE сұранысқа ие құжатты немесе құжаттың бөліктерін белгілі стандарттар жиынтығымен салыстыруды қамтиды. Емтиханның ең көп таралған түрі – қолжазба сараптамасы, онда сарапшы ықтимал авторлыққа қатысты мәселелерді шешуге тырысады. Құжат сарапшысынан сұранысқа ие заттың белгілі зат(тар)тан бірдей көзден шыққандығын анықтау және осы мәселе бойынша сотта сарапшы куә ретінде пікір білдіру сұралады. Басқа да жиі кездесетін міндеттерге құжатқа не болғанын анықтау, құжаттың қашан жасалғанын анықтау немесе құжаттағы жасырылған, жойылған немесе өшірілген ақпаратты түсіндіру кіреді. Бұл салада көптеген атаулар қолданылады, оның ішінде сот-құжаттамалық сараптама, «құжат сараптамасы», «дипломатия», «қолжазба сараптамасы» немесе кейде «қолжазба талдауы», бірақ соңғы термин жиі қолданылмайды, себебі оны графологиямен шатастыру мүмкін. Сол сияқты, сот-құжаттамалық сарапшыны (FDE) графологпен шатастыруға болмайды, және керісінше. Көптеген FDE сарапшылары саладағы барлық аспектілер бойынша кеңінен оқытылады. Осының нәтижесінде, олар құжаттық дәлелдерге қатысты көптеген сұрақтарды шешуге қабілетті. Дегенмен, «жоғары мамандану» тәсілі барлық жерде қолданылмайды. Кейбір аймақтарда «сот-құжаттамалық сарапшы» және «сот-қолжазба сарапшысы» терминдері арасында нақты айырмашылық жасалады. Мұндай жағдайларда, бірінші термин қолжазба емес сараптама түрлеріне назар аударатын сарапшыларды, ал екіншісі – тек қолжазба сараптамасынан оқытылған сарапшыларды білдіреді. Тіпті Солтүстік Америка және Австралия сияқты жалпы мағынасы кең таралған жерлерде де, салыстырмалы түрде шектеулі салаларда ғана мамандандырылған оқыту алған көптеген адамдар бар. Терминология юрисдикцияға қарай өзгеретін болғандықтан, өзін «сот-құжаттамалық сарапшы» деп таныстыратын кез келген адамның атауын түсіндіру маңызды.
Қолжазбаны тексеру
Қолжазбаны авторлыққа тексеру, жоғарыда аталған сәйкестендіру принципіне негізделіп, қолмен жазылған материалдардың үлгілерін салыстыру арқылы жүзеге асырылады. Көбінесе ACE V деп белгілі, бұл зерттеу процесі үш кезеңнен тұрады. Бұл стандарт сол кезде қолжазбаларды тексеру жөніндегі SWGDOC стандарты ретінде жарияланған болатын. 2022 жылы Академиялық стандарттар кеңесінің құжаты – Қолжазбаларды тексеру стандарты бұл стандартты алмастырды. Төмендегі "Басқа зерттеулер" бөлімінде тізілген нұсқаулардың кейбіреулері сот-медициналық қолжазба салыстыруларына да қолданылады (мысалы, E444 немесе E1658). Қолжазба мен қолтаңбаларды тексерудің баламалы нұсқаулығын Сот сараптамасын профильдеу зертханасы (Аустралия, Виктория штаты, Ла Тробе университеті, Адам биоғылымдары мектебі) жасады. Сот-медициналық ғылым институттарының Еуропалық желісі де "Сот-медициналық қолжазбаны тексеру жөніндегі ең жақсы тәжірибелер нұсқаулығын" жариялады.
SWGDOC Standard for Examination of Handwritten Items. This was superseded in 2022 by the Academy Standards Board document Standard for Examination of Handwritten Items. Some of the guides listed under "Other Examinations" below also apply to forensic handwriting comparisons (e. g., E444 or E1658). An alternative guide for the examination of handwriting and signatures has been developed by the Forensic Expertise Profiling Laboratory (School of Human Biosciences, La Trobe University, Victoria, Australia). The European Network of Forensic Science Institutes has also published a 'Best Practice Manual for the Forensic Handwriting Examination'.
Сертификаттау
Сертификаттау ерекшелігіне байланысты, осы қызметті ұсынатын көптеген ұйымдар бар. Көбінесе олар белгілі бір елден немесе географиялық аймақтан келген тұлғаларға сертификат береді. Кейбір жағдайларда, сертификаттаудың орнына аккредитация термині қолданылуы мүмкін. Дегенмен, аталған жағдайда бұл тәуелсіз (үшінші тарап) кәсіби ұйымдардың сарапшының құзыреттілігі мен білімін бағалауын білдіреді.
Сот медицинасы қоғамы (Ұлыбритания)
Сот медицинасы қоғамы (Ұлыбритания) өз мүшелеріне, Ұлыбританияда тұруына қарамастан, сот медицинасы салаларында, оның ішінде сауалды құжаттарды саралауда кәсіби аспирантуралық диплом алу мүмкіндігін ұсынды және "FSSocDip" деген аталымды пайдалануға құқық берді. Бағдарлама Стратклайд университетімен аккредиттелген.
Құжаттарды сот сараптамасы жөніндегі американдық кеңес
Америкалық сот-сараптамалық құжат саралаушылар кеңесі (ABFDE) Канада, Мексика, Америка Құрама Штаттары, Австралия және Жаңа Зеландиядан келген кәсіби сот-сараптамалық құжат саралаушыларға үшінші тараптан сертификаттау қызметін ұсынады. ABFDE сот-медициналық мамандықтарды аккредиттеу жөніндегі кеңес арқылы аккредиттелген.
Құжаттарды сот сараптамасы жөніндегі комиссия
Америка Құжаттарды сараптамадан өтетін сарапшылар кеңесі (BFDE) сот-сараптамалық құжат сарапшыларын сертификациялайды. BFDE Сот-медициналық мамандықтарды аккредиттеу кеңесімен аккредиттелген, аталған кеңестің халықаралық байланыстары жоқ.