Кіріспе

Клопотек (ағылшынша klopotec) – жел диірменіне ұқсас, биік ағаш бағанаға орнатылған ағаштан жасалған механикалық құрылғы. Ол Словения, Австрия және Хорватияның дәстүрлі шарап өсіретін аймақтарындағы жүзімдіктерде құстарды қорқыту үшін қолданылады. Бұл Словения мен Штирияның символдарының бірі. Словения төбелеріндегі жел тегершігі әдетте төрт қанатты, ал Халозеде – алты қанатты болады. Олар желге тік орналасу үшін айналып тұратын желкен немесе қанатшасы бар осьті қоздырады. Ось бұрылғанда, ағаш балғалар бекітілген тіректер арқылы бастапқы орнынан көтеріледі. Олар түсіп, ағаш тақтаға ырғақты түрде соғып, дыбыс шығарады. Дыбыстың сапасы балғалар мен дыбыс тақталарының қандай ағаштан жасалғанына байланысты, ал соққының жиілігі балғалардың санына және желдің жылдамдығының өзгеруіне байланысты. Бұл құрылғы негізінен жүзімдіктердегі құсқұйрықтар мен басқа да құстарды қорқытып, жүзімді жұлып жемеу үшін қолданылады. Халық сенімінде клопотектер жүзімдіктерден жыландарды қуып шығарып, жүзімді жұмсартады делінеді. Католик халық музыкасында бұл құрылғы кейде органмен біріктіріліп, ауылдық шіркеу аспабы ретінде қолданылады (мысалы, Глейсдорф шіркеуінде).

Атауы

Құрылғының көптеген атаулары бар. Словения тілінде ол klopotec деп, ал кейбір диалекттерде klapoc деп аталады. Екі сөз де "клопотати" сөзінен туындаған, яғни үзіліп келетін, ырғақты дыбыстар шығару мағынасын білдіреді. Неміс тілінде бұл Windradl деп аталады; Klapotetz және Klapotez сөздерінің қолданылуы жиілеуде. Ағылшын тілінде оны құстарды қорқытуға арналған дірілдегіш, желмен дыбыстайтын құрал немесе жел шапалағы деп сипаттауға болады.

Тарих

Марибордың жергілікті тарихшысы бұл құрылғының 16 ғасырда Халозе және Загорьеде пайда болғанын айтса да, оның шығу тегі туралы ешқандай нақты мәлімет жоқ. Оның пайда болуына қатысты болжамдар бар. Көптеген этнологтар, соның ішінде неміс этнологы Леопольд Креценбахердің пікірінше, құстарды қорқытатын бұл құрылғының шығу тегі словендік. Тағы бір теория бойынша, оны француздар алғаш рет 18 ғасырда егістіктерде қолданған. Клопотек туралы ең алғашқы жазбалар 18 ғасырдың екінші жартысына, ал ең көне бейнелеулер 19 ғасырдың бірінші жартысына жатады. Бұл құрылғы 1797 жылы Леопольд Волкмер жазған ең көне словен әлеуметтік поэмасы – "Шарапшының зарлануында" да еске алынған. Австрия архиегерці Йоханн (1782–1859), соңғы Рим императоры Франц II-нің кіші інісі, 1836 жылы оны өз жүзім бағында пайдаланған. Алайда, одан бұрын, кем дегенде 16 ғасырда неміс жазбаларында Клаппермюль туралы айтылған, ол құстарды, әсіресе жеміс ағаштарынан қорқыту үшін арнайы жасалған нағыз диірмен немесе клопотекке ұқсас кішкентай жел диірменін білдіруі мүмкін.

Құрылыс

Клопотек әр түрлі бөліктерден тұрады, олардың әрқайсысы (идеалды жағдайда) белгілі бір ағаштан жасалуы керек, нәзік әрі әуенді дыбыс шығару үшін. Балғалар мен тақтаға қолданылатын ағаш ерекше маңызды, себебі дұрыс үйлесім ғана құстарды қорқытатын ультрадыбыс тудырады. Бөлшектері: stolček (блок) – осьті ұстайды; қатты ағаштан (мысалы, каштан, емен немесе күл) жасалған. kvaka (ось) – оған тесіктер бұрғыланып, балғалар немесе маклеки бекітіледі. macleki (шегеңдер) – олар бір мезгілде тек біреуі соққы беретіндей етіп орнатылуы керек. Ең жақсы ағаш – бук, бірақ басқа да ағаш түрлерін қолдануға болады. deska (тақта) – маклеки оған соғылады; каштан немесе жаңғақтан жасалған. viličice (көпше түрі; кішкентай сайлар) – маклекилерді ұстайды; емен немесе буктан жасалған. verižica (тізбекше) – тақта оған ілінеді. rep (құйрық) – желмен айналуға мүмкіндік береді; емен, қарағай немесе басқа ағаштың бұтақтарынан жасалады, себебі осы түрлерде жапырақтар ең ұзақ сақталады. Сондай-ақ, ескі сыпырғышты құйрық ретінде пайдалануға болады. vetrnica (желкен) – желмен айналып, айналуды оське жеткізеді; тополь немесе шырша ағашынан жасалған. Словен жоталарынан келген желкеннің төрт қанаты, ал Халозеден келгенінің алты, ал Австриялық Штириядан келгенінің сегіз қанаты бар. zavora (тежегіш) – аса ірі клопотектердің бөлігі; күшті желде тоқтауына кедергі жасайды. Табиғи ортадағы ең ірі құрылыс Саусал тау тізбегінде, Деммеркогель шыңының жанында орналасқан. Оның биіктігі 16 метр, ал қозғалмалы бөліктерінің салмағы 3,4 тонна. Сегіз балғаның әрқайсысы 40 килограмм салмаққа ие.

Дәстүр

Клопотек көбінесе Оңтүстік-Батыс Штириядан (мысалы, Саусал таулары мен Вайнштрасседен) Шығыс Словенияға дейінгі трансұлттық аймақта естіледі: Словен жоталары, Халозе және Прлекия (оның символы), сирек жағдайда Төменгі Карниола мен Ақ Карниолада. Ол Оңтүстік-Батыс Словенияда, Жағалау аймағында және Хорватияның Загорье аймағында да кездеседі. Бұл аймақтар дәстүрлі түрде ақ шарап өндіруге белгілі. Дәстүр бойынша, мұндай сыңғырлағыштар 25 шілдеде (Апостол Жаков күні) немесе 15 тамызда (Құдай ананың көтерілуі) орнатылған, сондай-ақ олардың арасындағы кез келген күні де қолданылады. Олар әдетте жүзім жинаудан кейін 1 қарашаға дейін (Барлық қасиеттілер күні) алынып тасталған, бірақ 11 қарашадан кешіктірілмей (Апостол Мартин күні). Егер шаруа оны уақтылы алып тастауды ұмытса, ауыл жастары оны ұрлап, қайтарып алу үшін төлеу керектігі туралы хабарлама қалдыруы мүмкін. Кейбір құс сыңғырлағыш құрылғылары кішкентай ойылған мүсіндермен әшекейленген. Тек ағаштан жасалған дәстүрлі түрлері металл элементтері бар құрылғылармен алмастырылып жатқандықтан, көбінесе сирек кездеседі.

Нысан

Словения поштасы 1997 жылы klopotec суреті салынған 13 словен толары тұратын марка шығарды. Бұл марка «Slovenija Evropa v malem» («Словения – Еуропаның кішкентай нұсқасы») жинағының бір бөлігі болды. Словен халық музыканттарының жыл сайын өткізілетін кездесулерінің бірі «Весели клопотец» («Қуанышты Клопотец») деп аталады. Авторлық құқықтарды қорғау жөніндегі словен композиторлар, авторлар және баспагерлер қоғамы (SAZAS) жыл сайын сол жылғы словен диалектіндегі ең жақсы халық әнінің авторына «Злати клопотец» («Алтын Клопотец») сыйлығын табыс етеді.