Жан Төннисон: Эстон саяхатының тағдыры

Кіріспе

Эстония мемлекет қайраткері, премьер-министр (1919–1920), мемлекет басшысы (1927–1928, 1933)

Яан Тоннисон (22 желтоқсан 1868 [ескі стиль бойынша 10 желтоқсан 1868], – 1941?) – эстондық мемлекет қайраткері, 1919-1920 жылдары Эстонияның премьер-министрі қызметін екі рет атқарған, 1927-1928 және 1933 жылдары Мемлекет ақсақалы (мемлекет және үкімет басшысы) және 1931-1932 жылдары Эстонияның сыртқы істер министрі болды. 1940 жылдың маусымында Эстонияға кеңестік басқыншылық пен оккупациядан кейін Тоннисон сталиндік террор режимімен тұтқындалды және сол кездегі көптеген эстондық саясаткерлер сияқты, көп ұзамай өлім жазасына кесілді немесе кеңестік тұтқындықта қайтыс болды. Тоннисон 1941 жылдың маусымында әлі тірі болды, ол Таллинде тұтқындалып, сұраққа алынғаны белгілі. Оның қайда және қашан қайтыс болғаны, сондай-ақ жерленген жері әлі күнге дейін белгісіз. Қайталанған мәліметтерге сәйкес, Тоннисон 1941 жылдың шілде айының басында кеңестік НКВД-сымен өлім жазасына кесілген болуы мүмкін.

Ерте өмір

Тонсон 1868 жылдың 22 желтоқсанында (ескі стиль бойынша 10 желтоқсан) Тунассильма, Вираци приходы, Вильянди уезінің жанында дүниеге келді, ол кезде Ресей империясының Лифляндия губерниясының құрамында болған. Ол эстон ұлттық ояну кезінде өсті, бала кезінен-ақ ұлтшылдық идеяларға бейімделіп өсті. Тонсон приход мектебінде, кейін Вильянди гимназиясында оқыды. Ол Тарту университетінің құқық факультетінде білім алып, 1892 жылы құқық магистрі (candidatus juris) дипломын алды. Университетте оқып жүргенде, ол 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында ұлттық қозғалыста маңызды рөл атқарған жас эстон студенттер қауымдастығына қосылды. Тонсон қауымдастықтың төрағасы болды, осы арқылы сол кездегі ұлттық қозғалыстың жетекшісі Виллем Рейманмен танысты. Тонсон ұлтшылдықты қолдады, ол мықты моральдық негізге құрылып, басқа ұлттарды жаулап алуға ұмтылмауы керек деп есептеді. Оның ойынша, ұлттың рухани күші артуы тиіс. 1901 жылы Константин Пэтс екінші эстон күндізгі газетін құрды, бұл Postimees және жаңа Teataja арасында ғана емес, сонымен қатар Ян Тонсон мен Константин Пэтс арасында да саяси бәсекелестікті күшейтті. Тонсон ұлттық қозғалыстың "адамгершілік" бағытын, ал Пэтс "экономикалық" бағытын басқарды. Екеуі де ұлттық көшбасшы болуға талпынды, Тонсон идеологиялық және ұлтшыл болды, ал Пэтс экономикалық белсенділіктің маңыздылығын баса көрсетті.

Алғашқы саяси мансап

Тонсон эстондықтардың 1905 жылғы төңкеріске қатысуын мақұлдамаса да, бұл оған императорлық билік ұйымдастырған Эстониядағы жазалау шараларына қарсы күресуден алған жоқ. Революцияға қатысқан эстондықтарды қолдамағандықтан, Тонсон радикалды эстондық саясаткерлермен келіспеушіліктерге ұшырады. Бірақ бұл оны Константин Пэтс пен Отто Страндман сияқты жер аударылудан сақтады. Радикалды саяси топтардан өзгеше, Ұлттық прогресс партиясы төңкеріс күшпен басылғаннан кейін де заңды күшінде қалды. 1905 жылдың желтоқсан айында Тонсон Тартуда эстондық өкілдердің жиналысын ұйымдастырды. Бірінші отырыстан кейін көптеген өкілдер революцияны жақтаған Жан Темантті, орташа көзқарастағы Тонсонның орнына төрағалыққа тағайындауды қолдады. Темант сайлауда үлкен артықшылықпен жеңіске жетті, бірақ Тонсон жиналысты тастағысы келмеді. Ақырында Тонсон мен оның жақтастары жиналыстан шығып кетті, ал қалған өкілдер кездесуді революциялық билікті қалай басып алуға болады деген талқылауға айналдырды, тіпті Жан Темант та бұған наразы болды. Ол сондай-ақ Ресей үкіметінің әрекеттеріне қарсы наразылыққа қатысып, императордың қайтарып алуға тырысқан жаңа құқықтарды қорғауға ұмтылды. Түрме Тонсонның саяси қызметін тоқтатқан жоқ. Революциядан кейінгі жылдары ол эстондық мектеп жүйесін дамытуға, бүкіл елде мектептердің қоғамдарын құруға және бірнеше эстон тіліндегі гимназияларды ашуға күш салды. Тонсон қалыптастырған ынтымақтастық және ауыл шаруашылығы саясаты жылдам дамып, эстондық азаматтық қоғамды құрып, Эстонияның жалпы байлығының өсуіне ықпал етті. Автономия мәселесін талқылау кезінде Тонсон Эстонияның екі әкімшілік аймаққа бөлінуін, әрқайсысының автономиясымен қолдады. Константин Пэтстің Эстонияның біртұтас автономиялық әкімшілік аймағын құру туралы идеясы қабылданды және Тонсон, басқа эстондық саясаткерлермен бірге, өзін-өзі басқару реформасының жобасын жасауға тағайындалды. Тонсон осы мәселелер бойынша Ресейдің Уақытша үкіметімен тікелей байланыс жасаған аз санды саясаткерлердің бірі болды. Нәтижесінде Эстонияның автономиялық әкімшілік аймағы құрылды және Тонсон 1917 жылы Эстония провинциялық мәжілісіне (Маапаев) сайланды. Оның партиясы, Эстония демократиялық партиясы (Eesti Demokraatlik Erakond – EDE) деп қайта аталды, 55 орынның 7-сін жеңіп алды. Бастапқыда Тонсон скандинавиялық супермемлекет идеясын ұсынды, ол ақырында Ресейден толық тәуелсіздікке қолдау көрсетуге әкелді. Кейіннен, 1917 жылдың 4 желтоқсанында, Тонсон Тартуда провинциялық мәжіліс отырысын ұйымдастырғаны үшін большевиктер тарапынан қамауға алынды. Ол 8 желтоқсанда елден қуылды. Мәжілістің Ақсақалдар кеңесі жасырын түрде жиналып, оны Эстонияның тәуелсіздігіне немесе кеміндегі автономиясына қолдау табу үшін Стокгольмге Эстонияның өкілі ретінде жіберуге шешім қабылдады. 1918 жылдың 16 наурызында Швецияның Сыртқы істер министрі делегаттармен кездесуге келісті, бірақ ешқандай қолдау көрсетпеді. Германияның Эстонияны басып алуы аяқталғаннан кейін, Тонсон 1918 жылдың 16 қарашасында Эстонияға оралды.

While Tõnisson did not approve of Estonians participating in the Revolution of 1905, it did not prevent him from passionately protesting against the punishment actions in Estonia, organized by the imperial powers. Lacking support for Estonians participating in the revolution, Tõnisson got into conflicts with more radical Estonian politicians. This however saved him from having to go to exile, as did Konstantin Päts and Otto Strandman. Unlike more radical political groups, the National Progress Party remained legal also after the Revolution had been forced down. In December 1905, Tõnisson organised the gathering of Estonian representatives in Tartu. Soon after its first meeting, many representatives supported Jaan Teemant, who was a keen supporter of the revolution, to be the chairman of the meeting instead of the more moderate Tõnisson. Teemant won the election overwhelmingly, but Tõnisson refused to leave. Eventually, Tõnisson and his moderate supporters left the gathering, while the remaining representatives turned the meeting into a discussion about how to take revolutionary power, much to the dismay of even Jaan Teemant. He also joined the protest movement against the actions of the Russian government, trying to protect the new rights that the Emperor was trying to take back. Prison did not inhibit Tõnisson's political activity. In the years following the revolution he concentrated on developing the Estonian school system, founding school societies all over the country and opening several Estonian language high schools. The co operation and agriculture policies, that Tõnisson had established, developed quickly, creating an Estonian civil society and influencing the general growth of wealth in Estonia. In the debates about the autonomy, Tõnisson supported the current division of Estonia with two governorates, only with autonomy for each. Konstantin Päts's idea of a single Autonomous Governorate of Estonia went through and Tõnisson, among some other Estonian politicians, was chosen to compose the draft of self government reform. Tõnisson was often among the few politicians, who contacted directly with the Russian Provisional Government in these questions. Eventually, the Autonomous Governorate of Estonia was created and Tõnisson was elected to the Estonian Provincial Assembly (Maapäev) in 1917. His party, renamed to Estonian Democratic Party (Eesti Demokraatlik Erakond – EDE), achieved 7 of the 55 seats. At first, Tõnisson proposed the idea of a Scandinavian superstate, that eventually involved into supporting total secession from Russia. Subsequently, Tõnisson was arrested by Bolshevik forces on 4 December 1917 for organizing a pro Provincial Assembly meeting in Tartu. He was forced out of the country on 8 December. The Council of Elders of the assembly came together underground and decided to make him an Estonian delegate to Stockholm to find support for Estonian independence, or at least for its autonomy. On 16 March 1918, Swedish Minister of Foreign Affairs agreed to meet the delegates, but didn't grant any support. After the German Occupation of Estonia had ended, Tõnisson returned to Estonia on 16 November 1918.

Тәуелсіздік

1918 жылдың 12 қарашасынан бастап Тонссон портфелі жоқ министр, ал 1918 жылдың 27 қарашасынан 1919 жылдың 9 мамырына дейін Константин Пэтс басқарған Эстонияның Уақытша үкіметінің шетелдегі толық өкілетті министрі болды. Тонссонның кеңсесі оны тағы да шетелге жіберді, бұл жолы Финляндияға, алдағы Тәуелсіздік соғысында қару-жарақ және қарыз алу мақсатымен. Ол сондай-ақ Париж бейбітшілік конференциясында Эстония делегациясының құрамында болды. Эстонияның Құрылтай жиналысына сайлау алдында Тонссон партиясын тағы да өзгертіп, оны Эстон халық партиясы деп атады. 1920 жылдың желтоқсанында Эстония Латвияның шекаралық Валга (Валка) қаласындағы әкімшілігін қуған кезде Латвиямен қарым-қатынас нашарлады. Британдықтардың делдалы арқылы жанжал шешіліп, Валга екі ел арасында бөлісті. Коалиция парламенттегі үш ірі партиядан тұрды: Тонссонның Халық партиясы, әлеуметтік-демократиялық ЭСДТП және орталық-солшыл Еңбек партиясы. 1920 жылдың 1 шілдесінде ЭСДТП идеологиялық келіспеушіліктерге байланысты коалициядан шықты, ал 1920 жылдың 28 шілдесінде кабинет Тонссонның жаңа коалициялық серіктес таба алмауынан кейін құлады. Жаңа үкімет басшысын табу қиын болды. Еңбек партиясының өкілдері қолдау табуға тырысып, сәтсіз аяқтады, ал Халық партиясының тағы бір өкілі Адо Бирк жаңа кабинетті басқаруға таңдалды. Алайда ол Құрылтай жиналысының қолдауын алмады және оның кабинеті үш күн ғана қызмет етті. 1920 жылдың 30 шілдесінен 1920 жылдың 26 қазанына дейін Жан Тонссон өзінің екінші кабинетін премьер-министр ретінде бір партиялық коалицияда басқарды. Эстон халық партиясы тез арада танымалдылығын жоғалтып, парламенттегі ең кішкентай партиялардың біріне айналды, 1920 жылғы сайлауда 10 орын, 1923 жылғы сайлауда 8 орын және 1926 жылғы сайлауда 101 орынның 9-ын алды. Дегенмен, Тонссонның өзі танымал болды және Риигикогудағы аз орынға қарамастан, Эстон халық партиясы 1920 мен 1932 жылдар аралығындағы он екі кабинеттің тоғызында коалиция мүшесі болды. Халық партиясының көрнекті өкілі Юри Яаксон тіпті 1924-1925 жылдардағы коммунистік төңкеріс әрекетінен кейін үлкен коалициялық кабинеттің мемлекеттік ақсақалы болды. 1923 жылдың 7 маусымынан 1925 жылдың 27 мамырына дейін Тонссон Риигикогудың төрағасы (спикері) қызметін атқарды. Жан Тонссон өзінің үшінші кабинетін 1927 жылдың 9 желтоқсанында, алғаш рет Мемлекеттік ақсақал ретінде құрды. Бұл Лейбористер партиясы, Қоныс аударушылар партиясы және Фермерлер жиналыстарымен кең коалиция болды. Үкімет 1928 жылдың 4 желтоқсанында құлады. Тонссон 1931 жылдың 12 ақпанында Константин Пэтс кабинетінде Сыртқы істер министрі болған кезде үлкен саясатқа оралды. 1930 жылдардың басында Эстониядағы саяси ахуал өзгерді. 1931 жылдың қазан айында Христиандық халық партиясы Эстон халық партиясына бірікті. 1932 жылғы сайлауда Ұлттық орталық партиясы Риигикогудағы 101 орынның 23-ін алып, парламенттегі екінші үлкен партия болды. Содан кейін Тонссон 1932 жылдың 19 шілдесінен 1933 жылдың 18 мамырына дейін Риигикогудың төрағасы (спикері) болып қызмет етті. 1932 жылғы қаржы дағдарысы кезінде Тонссон үкіметінің шешімдері оның жеке танымалдылығының төмендеуіне әкелді, бірақ бұл шаралар мемлекетті дағдарыстан шығаруға көмектесті. 1933 жылғы референдумда сайлаушылар Парламент өкілеттіктерін қысқартып, Президент өкілеттіктерін ұлғайтқан жаңа конституцияны қабылдады. Нәтижесінде мемлекет басшысы Константин Пэтс 1934 жылы жасаған төңкерістен кейін мемлекетті басқаруды нығайта алды. Пэтс сондай-ақ саяси партиялар мен парламенттің қызметін тоқтатты (1938 жылғы сайлауға дейін). Тонссонның моральдық көзқарастары мен қадірлі өлімі эстондықтарды ондаған жылдар бойы кеңес режиміне қарсы тұруға және ақырында 1991 жылы КСРО-дан тәуелсіздік алуға шабыттандырды. 1999 жылы Тарту қаласында Тонссонға ескерткіш орнатылды.

From 12 November 1918, Tõnisson served as Minister without portfolio and from 27 November 1918 to 9 May 1919 as Minister plenipotentiary abroad of the Estonian Provisional Government, led by Konstantin Päts. Tõnisson's offices sent him abroad again, this time to Finland to seek weaponry and loans in the coming War of Independence. He was also part of the Estonian delegation at the Paris Peace Conference. For the elections to the Estonian Constituent Assembly, Tõnisson had yet again transformed his party, this time to the Estonian People's Party. In December 1920, relations with Latvia deteriorated, when Estonia forced Latvian administration out of the border town of Valga (Valka). Through British mediation, the conflict was resolved and Valga was divided between the two countries. The coalition consisted of the three major parties in the parliament: Tõnisson's People's Party with the social democratic ESDTP and the centre left Labour Party. On 1 July 1920, ESDTP left the coalition because of ideological differences and the entire cabinet fell on 28 July 1920, after Tõnisson failed to find a new coalition partner. A new head of government was hard to find. Members of the Labour Party failed in the attempt to find support and another member of the People's Party, Ado Birk was chosen to head the new cabinet. He however, also didn't get the support of the Constituent Assembly and his cabinet was in office only nominally for three days. From 30 July 1920 to 26 October 1920, Jaan Tõnisson headed his second cabinet as Prime Minister in the one party coalition. The Estonian People's Party quickly lost its popularity and became one of the smallest parties in the parliament, getting only 10 in the 1920 elections, 8 in the 1923 elections and the 1926 elections and 9 of the 101 seats in the 1929 elections. Tõnisson himself however remained popular and despite the few seats in the Riigikogu, the Estonian People's Party was a coalition member in nine of the twelve cabinets between 1920 and 1932. A prominent member of the People's Party, Jüri Jaakson, was even State Elder of the grand coalition cabinet after the Communist coup attempt from 1924 to 1925. From 7 June 1923 to 27 May 1925, Tõnisson served as the President (speaker) of the Riigikogu. Jaan Tõnisson formed his third cabinet on 9 December 1927, for the first time as State Elder. It was another wide coalition with the Labour Party, Settlers' party and Farmers' Assemblies. The government fell on 4 December 1928. Tõnisson returned to big politics on 12 February 1931, when he became the Minister of Foreign Affairs in Konstantin Päts's cabinet. During the early 1930s, the political climate in Estonia changed. In October 1931, the Christian People's Party merged into the Estonian People's Party

The 1932 elections brought the National Centre Party 23 of the 101 seats in the Riigikogu, making it the second biggest party in the parliament. Tõnisson then served again as the President (speaker) of the Riigikogu from 19 July 1932 to 18 May 1933. Decisions of Tõnisson's government during the financial crisis in 1932 led to a total decline in his personal popularity, though the policies would help the state out of the crisis. In a referendum in 1933, the voters adopted a new constitution which reduced the powers of the Parliament, and increased those of the President. As a result, the head of state Konstantin Päts was able to consolidate his control of the state after a self coup in 1934. Päts also suspended the activities of both the political parties and the parliament (until the elections in 1938). Tõnisson's moral views and honorable death inspired Estonians for decades to symbolically resist the Soviet regime and to eventually regain independence from the Soviet Union in 1991. A memorial to Tõnisson was erected in Tartu in 1999.