Арнольд Рюйтель: Эстония Президенті (2001-2006)

Кіріспе

2001-2006 жылдар аралығында Эстония президенті Арнольд Руйтель (10 мамыр 1928 жылы туған) – эстон саясаткері. Ол 8 қазан 2001 жылдан 9 қазан 2006 жылға дейін Эстонияның үшінші президенті болды. Руйтель 1944–1991 жылдар аралығындағы Кеңес оккупациясы аяқталғаннан кейін және 20 тамыз 1991 жылы тәуелсіз Эстония Республикасы қайта құрылғаннан кейін елдің екінші президенті болды.

Өмірбаян

Рутель Эстонияның Сааремаа ауданындағы Лаймжала қауымының Пахавалла ауылында дүниеге келген. Оның ата-анасы Феодор Рютель (1900–1965) және Юлия Рютель (1905–1990) болды. 1949 жылы Йенеда ауыл шаруашылығы колледжін бітірген. Сааремаада аға агроном (1949–1950), содан кейін Тарту ауыл шаруашылығын механикаландыру мектебінде мұғалім (1955–1957) болып жұмыс істеді. Осы екі жұмыстың арасында Кеңес Армиясында мерзімдік қызметін өтеді. 1957 жылы ветеринария және мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының тәжірибелік шаруашылығының директоры болып тағайындалды, ал 1963 жылы Тарту үлгілік мемлекеттік шаруашылығының директоры болып тағайындалды, 1969 жылға дейін осы лауазымда қалды. 1964 жылы Эстония ауыл шаруашылығы академиясын бітірген. 1969–1977 жылдары Рютель Эстония ауыл шаруашылығы академиясының ректоры болды. 1983 жылдың 8 сәуірінен 1990 жылдың 29 наурызына дейін Эстон КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының төрағасы (сонымен қатар Кеңес Одағы Жоғарғы Кеңесінің 15 төрағасының бірі) болды. 1990 жылдың 29 наурызында сол кездегі Кеңес үкімдігінде болған Эстониядағы алғашқы еркін сайлаудан кейін Жоғарғы Кеңестің (парламент басшысы) төрағасы болып сайланды. 1991 жылдың 20 тамызында Эстония толық тәуелсіздік алғанға дейін осы лауазымда қызмет етті және 1992 жылдың 6 қазанына дейін қызметін жалғастырды. Тәуелсіз Эстонияда Рютель 1991–1992 жылдары Эстония Республикасының жаңа Конституциясын әзірлеген Конституциялық Ассамблеяның мүшесі болды. 1992 жылы өткен алғашқы президенттік сайлауда кандидат болды. Бірінші турда Рютель ең көп дауыс жинады – 43%, бірақ қажетті 50% көпшіліктен кем болды. Екінші тур парламентте (Рийгикогу) өтті, онда Рютель президенттік сайлауда Леннарт Мериге жеңілді. 1991 жылы Рютель ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы ғылымын қорғады. 1994–2000 жылдары Эстония Халық одағының төрағасы болды, 1995 жылы парламент депутаты (Рийгикогу) болып сайланды, онда 1997 жылға дейін төрағаның орынбасары болып жұмыс істеді. 1996 жылғы сайлауда президенттікке үміткер болды (бұл жолы тікелей дауыс берусіз, жанама сайлау) және тағы да Мериге жеңілді.

Rüütel was born in Pahavalla village in Laimjala Parish, Saaremaa, Estonia. His parents were Feodor Rüütel (1900−1965) and Juulia Rüütel (1905−1990). He graduated from the Agricultural College in Jäneda in 1949. He worked as a senior agronomist in Saaremaa (1949−1950) and then as a teacher at the Tartu School of Agricultural Mechanization (1955−1957). In between those two jobs, he served his term in the Soviet Army. In 1957, he was appointed as the director of the experimental farm of the Research Institute of Veterinary Medicine and Animal Husbandry, and in 1963 he was appointed director of the Tartu Reference State Farm, remaining in this position until 1969. He graduated from the Estonian Academy of Agriculture in 1964. From 1969 to 1977, Rüütel was rector of the Estonian Academy of Agriculture. He served as the last chairman of the Presidium of the Supreme Soviet of the Estonian SSR (thus he was also one of the 15 deputy chairmen of the Supreme Soviet of the Soviet Union) from 8 April 1983 to 29 March 1990. On 29 March 1990 he was elected Chairman of the Supreme Council (head of parliament), after the first free elections in the then Soviet occupied Estonia. He served in that position when Estonia restored full independence on 20 August 1991, and continued in office until 6 October 1992. In the independent Estonia, Rüütel was also a member of the Constitutional Assembly from 1991 to 1992, which drafted the new Constitution of the Republic of Estonia. He stood as a candidate in the first presidential election in 1992. In the first round, Rüütel received the best result, 43% of popular vote, but still short of required 50% majority. The second round was held in the parliament (Riigikogu), and there Rüütel lost to the presidential elections to Lennart Meri. In 1991, Rüütel took his Doctorate in agriculture. He served as Chairman of the People's Union of Estonia from 1994 to 2000, and was elected as a member of parliament (Riigikogu), in 1995, where he acted as vice chairman until 1997. He ran for president in the 1996 election (this time an indirect election with no popular vote) and lost to Meri once again.

Төрағалық

2001 жылы 21 қыркүйекте Рютель сайлаушылар алқасымен президент болып сайланды, соңғы кезеңде Тоомас Савиді 186 дауысқа 155 дауыспен жеңді. Рютель 2001 жылы 8 қазанда Республика Президенті лауазымына ие болды. Сайлау манифестінде Рютель Эстонияның қарқынды экономикалық өзгерістерінің көптеген адамдарға тигізген теріс әсерін азайту және қоғамдағы ынтымақты күшейтуді басты мақсаты ретінде атады. Арнольд Рютельдің дипломатиялық сапарларының тізімі Қала және ел Күндер Ескертулер Варшава, Польша 6 қараша 2001 Жұмыс сапары. Хельсинки, Финляндия 20-21 қараша 2001 Ресми сапар. Вильнюс, Литва 15 қаңтар 2002 Ресми сапар. Мәскеу, Ресей 21 қаңтар 2005 Жұмыс сапары. Рютельдің өкілеттігінің соңы бірнеше даулы жағдайлармен байланысты болды. 2005 жылы 24 ақпандағы Тәуелсіздік күнінің әскери шеруінде Рютель әскерилерді «Жеңіс күні» (Эстониядағы Жеңіс күні 23 маусымда) деп бірнеше рет құттықтады, бұл 77 жастағы президенттің психикалық денсаулығына қатысты күмәндер тудырды. 2006 жылдың қаңтарында Эстон теледидары Рютельдің кәмелетке толмаған немерелері президенттік резиденцияда кеш өткізіп, алкоголь ішкенін хабарлады. Кейіннен «Эсти Экспресс» газеті Рютельдің Эстон КСР-інің жоғары лауазымды қызметкері ретінде ғалым Йоханнес Хинттің (кейіннен көрсетілген сот процесінде сотталған) қуғын-сүргінге қатысқандығын көрсететін архивтік құжаттарды жариялады. Рютель өзі Хинтті қорғауға тырысқанын мәлімдеді. 2006 жылдың қазан айында өкілеттігі аяқталуға тиіс болғандықтан, Рютель 7 маусымда қайта сайлануға кандидат болатынын жариялады, осылайша оның кандидатурасы төңірегіндегі болжамдарға нүкте қойды. Тамыздың соңында парламент президент сайлауға қабілетсіз болды. Рютельдің қолдаушылары парламентте Эне Эргма мен Тоомас Хендрик Ильвестің сайлануына кедергі келтірді, бюллетеньдерді дауыс беруге жібермеді. 23 қыркүйекте сайлаушылар алқасы президентті сайлау үшін жиналды. 2006 жылдың қыркүйегіндегі соңғы сауалнамалар Рютельге қолдау 31 пайызды құраса (Ильвеске 51 пайыз), Рютель қарт адамдар мен орыс тілді халықтың арасында көбірек танымал болды. Сайлаушылар алқасында Рютель 162 дауыс алды, ал Ильвес 174 дауысқа ие болды. Рютель жеңімпазды құттықтап, көмек көрсетуге дайын екенін білдірді. Осылайша, Рютельдің президенттік өкілеттігі мерзімі аяқталумен тоқтатылды, ал Ильвес 2006 жылғы 9 қазанда қызметке кірді.

Rüütel was elected president by an electoral college on 21 September 2001, defeating Toomas Savi in the final round by votes of 186 to 155. Rüütel was inaugurated as President of the Republic on 8 October 2001. Rüütel announced in his election manifesto that his principal aims would be to reduce the negative effects that Estonia's speedy economic changes had had on a large number of people, and to seek greater solidarity within the society. List of diplomatic visits by Arnold Rüütel City and Country Dates Notes Warsaw, Poland6 November 2001Working visit. Helsinki, Finland20 21 November 2001Official visit. Vilnius, Lithuania15 January 2002Official visit. Moscow, Russia21 January 2005Working visit. The end of Rüütel's term was overshadowed by several controversies. At the Independence Day military parade on 24 February 2005, Rüütel repeatedly congratulated soldiers on 'Victory day' (Estonian Victory Day is on June 23), which caused speculation about the then 77 year old president's mental health. In January 2006, Estonian Television reported that Rüütel's underage granddaughters had organized a party in the presidential palace and drunk alcohol. Later that year, the newspaper Eesti Ekspress published archived documents suggesting that Rüütel as a top functionary of the Estonian SSR was involved in the persecution of scientist Johannes Hint (later sentenced to jail in a show trial) by the KGB. Rüütel himself commented that he had tried to defend Hint. As Rüütel's term was due to end in October 2006, he announced on 7 June 2006 that he would be a candidate for re election, thus ending speculation as to his candidacy. In late August, the parliament failed to elect a President. The election of Ene Ergma and Toomas Hendrik Ilves by the parliament was blocked by Rüütel's supporters, who did not take out ballots. The electoral college met to vote for a president on September 23. The latest opinion polls (September 2006) had suggested that Rüütel's popular support was around 31 per cent (Ilves' support was 51%); Rüütel was more popular amongst the elderly and the Russian speaking minority. In the electoral college, Rüütel received 162 votes against 174 for Ilves. Rüütel congratulated the winner and offered his assistance. Rüütel's presidency therefore expired at the end of his term, and Ilves took office on 9 October 2006.

Кейінгі қызметі

Рютель 2016 жылғы Эстония президенттік сайлауында Эстонияның Консервативті халық партиясынан Март Хелмені қолдады. Қызметтен кеткеннен кейін де ол бұрынғы әріптестерімен, оның ішінде Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаевпен және Молдова президенті Петру Лучинчимен кездесуін жалғастыруда.