Кіріспе

стационарлық қозғалтқыш Үлкен стационарлық бір цилиндрлі төрт тактілі ішкі жану қозғалтқышы

Отто қозғалтқышы – неміс Николаус Отто жасаған үлкен стационарлық бір цилиндрлі төрт тактілі ішкі жану қозғалтқышы. Бұл төмен айналымды машина болды және Оттоның өзі жасаған Отто циклына сәйкес, әр екінші тактыда ғана жұмыс істеді.

Түрлері

Неміс өнертапқыштары Николаус Отто мен оның серіктесі Юген Ланген үш түрлі ішкі жанатын қозғалтқышты құрастырды. Бұл модельдер 1862 жылғы сәтсіз компрессиялық қозғалтқыш, 1864 жылғы атмосфералық қозғалтқыш және бүгінде бензиндік қозғалтқыш деп белгілі 1876 жылғы Отто циклы қозғалтқышы болды. Бастапқыда бұл қозғалтқыштар стационарлық орналымдарда қолданылды, себебі Отто көлік құралдарына қызығушылық танытпады. Даимлер сияқты басқа өндірушілер Отто қозғалтқышын көліктерде пайдалану үшін жетілдірді.

Уақыт шкаласы

Николаус Август Отто жас кезінде азық-түлік компаниясының саяхатшы сатушысы болған. Саяхаты барысында ол бельгиялық эмигрант Жан Жозеф Этьен Ленуардың Парижде құрастырған ішкі жану қозғалтқышымен кездесті. 1860 жылы Ленуар 4% тиімділікпен газбен жұмыс істейтін екі тактілі қозғалтқыш жасап шығарды. 18 литрлік Ленуар қозғалтқышы бар болғаны 2 ат күшіне ие болды. 1861 жылы Ленуар қозғалтқышының көшірмесін сынағанда Отто отын қоспасына қысымның әсерін анықтады. 1862 жылы Отто Ленуар қозғалтқышының нашар тиімділігі мен сенімділігін жақсарту мақсатында жаңа қозғалтқыш жасауға тырысты. Ол отын қоспасын тұтандыру алдында қысып, жақсы нәтиже алуға ұмтылды, бірақ қозғалтқыш жарылып, бірнеше минуттан артық жұмыс істемейтін болғандықтан, әрекеті сәтсіз аяқталды. Көптеген инженерлер де осы мәселені шешуге тырысып, табысқа жете алмады. 1864 жылы Отто мен Юген Ланген алғашқы ішкі жану қозғалтқышын өндіретін NA Otto and Cie (NA Otto and Company) компаниясын құрды. Otto and Cie сол жылы атмосфералық қозғалтқышты сәтті жасап шығарды. 1876 жылы Отто мен Ланген отын қоспасын жағу алдында қысып, осы уақытқа дейін жасалған барлық қозғалтқыштардан әлдеқайда жоғары тиімділікке қол жеткізді.

Жарық тұтқасы іске қосылады

Отто қозғалтқыштары ұшқындау үшін әртүрлі механизмдермен жабдықталған. Отто – отын қоспасын тұтандыру үшін кішкентай электр ұшқынын жасаушы құрылғыны қолданған алғашқы қозғалтқыштардың бірі. Бұл әдетте, қуат қосқышын қысқа уақытқа ұстап, жылдам тартып жіберуге мүмкіндік беретін айналмалы рычаг болды. Содан кейін қосқыш рычагы босатылып, келесі циклға дайындық үшін бастапқы қалпына оралады. Бұл жүйеге сыртқы электр батареясы, тұтану катушкасы және қазіргі заманғы автомобильдердегідей электр зарядтау жүйесі қажет болды. Кейінірек Отто қозғалтқыштарында қозғалтқышқа тікелей орнатылған шағын магнит қолданылды. Қосқышты іске қосудың орнына, ұшқындау рычагы магнит роторын жылдам айналдырады, ол пружинаның күшімен кері қайтады. Магнит орамасының жылдам айналуы қысқа мерзімге ток тудырады, ол ұшқынды тұтандырып, отынды жағады. Бұл конструкцияның артықшылығы сыртқы батарея қажет болмайды, және осы принципте қазіргі заманғы портативті газ қозғалтқыштары жұмыс істейді, магниттің бөлігін инерциялық дөңгелекке енгізеді. Қазіргі заманғы портативті қозғалтқыштар инерциялық дөңгелектің әрбір айналымында магнитті қозады, сондықтан қозғалтқыштың жұмыс соққысынан басқа ұшқышты тұтандырмау үшін камерамен басқарылатын электр қосқышы қолданылады (қараңыз: қажетсіз ұшқын).

Қозғалтқыштың жылдамдығын реттеу

Бұл Отто қозғалтқышында жылдамдық реттеудің қалай жұмыс істейтінін көрсетеді. Айналатын шарлар – орталықтан тепкіш басқарушы, ал машинаның айналуы баяулаған сайын кішкентай дөңгелек солға жылжиды, таяқты жақын жердегі роликке енгізіп, оны жоғары итеріп, отынның қабылдануын қамтамасыз етеді. Егер машина жүктемемен жұмыс істесе де, жылдамдығы жеткіліксіз болса, камера кірістіріліп тұрады және әр тұтану циклінде қозғалтқыш бірнеше рет іске қосылады. Қозғалтқыш жылдамдығы артқанда, басқарушы кішкентай дөңгелекті оңға тартады және машина отын құймастан бос жүреді, бірақ шам цилиндрде отын болмаса да тұтанады. Бұл жылдамдықты басқару әдісі көбінесе «Соққыға түсу немесе сәтсіздік» деп аталады, себебі қозғалтқыш басқарылатын жылдамдықтан асып кеткенде (отын қоспасының жетіспеуінен) дұрыс тұтанбайды, бірақ жылдамдық тым төмен болғанда тұтанады. Сәтсіз тұтану кезінде отын қолданылмайды.

Баллондардың салқындауы

Отто қозғалтқыштары цилиндр қабырғасының айналасында су ағыны бар суытқыш жүйені пайдаланады, бұл қазіргі заманғы қозғалтқыштарды салқындату жүйелеріне ұқсас. Батыс Миннесота Steam Threshers Reunion көрмесінде көрсетілген стационарлық Отто қозғалтқыштарының барлығы ғимараттың сыртында орналасқан бір үлкен жылу радиаторын пайдаланады. Бұл орталықтандырылған, алысқа таратушы жылу жүйесі ғимаратты да салқын ұстауға көмектеседі.

Көліктегі алғашқы пайдалану

Отто мен оның менеджері Готтлиб Даймлер Ото қозғалтқышының болашақ бағыты туралы маңызды келіспеушілікке ұшырады. Отто стационарлық қолданысқа арналған үлкен қозғалтқыштар өндіруді қаласа, Даймлер көліктерде пайдалануға болатын кішкентай қозғалтқыштар жасауды көздеді. Біраз уақыт дауласқаннан кейін Даймлер Оттоның жұмысынан кетіп, Вильгельм Майбахты өзімен бірге алып кетті. 1883 жылы Даймлер мен Майбах кішкентай әрі тиімді 0,5 л.с. қозғалтқышты жасады. Оттоның қозғалтқыш дизайнына патент алудан қашу үшін, 1862 жылы Бо Де Рохасқа берілген патенттің мәніне сүйенді, дәл сол жылы Отто төрт циклді қозғалтқышын жасауға алғаш рет тырысып, сәтсіз аяқтады. Оттоның патенттеріне қызғандар (барлығы 25 патент болды) Германияда бір патентті күштен шығарды, себебі сот Отоның жарылысты жанудың проблемаларын шешкен қабатты зарядтау жүйесінің маңыздылығын толық түсінбеді, бұл жүйе бұрынғы барлық қозғалтқыш конструкцияларын жойды. Даймлер өзінің дизайнын әрдайым «жарылыс қозғалтқышы» деп атады, осылайша Оттоның қозғалтқышынан өзгешелендіріп, оған авторлық төлемдерді төлеуден жалтарды. 1885 жылы ол Майбахпен бірге «Ата баба сағаты» деп аталған қозғалтқышты жасады және оның айналасына екі дөңгелекті рама орнатты. Бұл алғашқы Otto қозғалтқышымен жабдықталған көлік болды. Даймлердің он төрт жасар ұлы Адольф осы мотоциклде бірінші болып отырды, ол – ішкі жану қозғалтқышы бар алғашқы автокөлік. 1885 жылғы Daimler/Maybach Petroleum Reitwagen (Жылдам жүретін автомобиль) – ішкі жану қозғалтқышын пайдаланған алғашқы мотоцикл (және алғашқы автокөлік) еді. Дюц ірі стационарлық қозғалтқыштарды өндіре берсе, Даймлер қайықтарға, дирижабльдерге, локомотивтерге, автомобильдерге, жүк көліктеріне және басқа да көлік түрлеріне көшті. Дюц – әлемдегі ең көне қозғалтқыш өндірушісі. Daimler, кейін Daimler Benz болып өзгерген, әлемдегі ең көне автомобиль өндірушісі болып табылады. Daimler Benz компаниясы осы бейнероликті Daimler «Petroleum Reitwagen» деп атаған алғашқы автокөліктің құрылғанына 125 жыл толуына арнап түсірді. Ол ыстық түтікпен тұтандыруды қолданды, себебі сол кездегі электр жүйелерінің сенімділігі төмен еді. Бұл қозғалтқыш 1905 жылдан асып кеткенге дейін барлық көліктер сияқты лигроинді отынмен жұмыс істеді. Даймлер мен Майбах Daimler Motorenwerke Gesellschaft деп аталатын компанияны құрды, ол кейіннен Benz компаниясымен бірігіп Daimler Benz құрамына кірді, ол сондай-ақ Mercedes Benz деп танылады. Бүгінде Оттоның Deutz компаниясы әлемдегі ең ірі ауыр жүк көліктерін өндірушілердің бірі. Көлік құралдарын өндіретін әлемдегі дерлік барлық компания Otto циклында жұмыс істейтін қозғалтқыштарды қолданады, олар ішкі жану қозғалтқыштары, бензиндік қозғалтқыштар және ұшқындық тұтандыру қозғалтқыштары деп аталады.