Кіріспе
Тамақтанудың гендерге тигізетін әсерінің ғылымы. Тамақ геномдық, сондай-ақ нутригеномика деп аталатын бұл ғылым адам геномы, тамақтану және денсаулық арасындағы байланысты зерттейді. Осы сала мамандары жүйелік биология арқылы организмнің тамаққа қалай жауап беретінін, сондай-ақ жеке гендер мен тағам құрамы арасындағы қарым-қатынасты түсінуге ұмтылады. Тамақ геномикасы немесе нутригеномика – тағам мен мұраға берілген гендер арасындағы байланыс, ол алғаш рет 2001 жылы айтылды.
Nutritional genomics, also known as nutrigenomics, is a science studying the relationship between human genome, human nutrition and health. People in the field work toward developing an understanding of how the whole body responds to a food via systems biology, as well as single gene/single food compound relationships. Nutritional genomics or Nutrigenomics is the relation between food and inherited genes, it was first expressed in 2001.
Кіріспе
"Тағамдық геномика" термині – бірнеше кіші санаттарды қамтитын қолданушы термин, мысалы, нутригенетика, нутригеномика және тамақтану эпигенетикасы. Осы кіші санаттардың әрқайсысы гендердің қоректік заттарға қалай реакция жасайтынын және ауру қаупі сияқты нақты фенотиптерді қалай көрсететінін түсіндіреді. Тағамдық геномиканың бірнеше қолданысы бар, мысалы, аурудың алдын алу және емдеу үшін қанша тамақтану араласуы мен терапиясы сәтті пайдаланылуы мүмкін. Мысалы, Прадер-Вилли синдромы, ең ерекше белгісі – тоймас аштық, аталық хромосомалық аймақтағы әкесінен келген көшірме қате жойылған және аналық локустардың гиперметилдену арқылы белсенділігі жойылған эпигенетикалық үлгімен байланысты. Дегенмен, кейбір аурулар белгілі бірбірнуклеотидтік полиморфизмдермен (СНП) немесе басқа да локалданған үлгілермен байланысты болғанымен, популяция ішіндегі айырмашылықтар көптеген полиморфизмдерге әкелуі мүмкін.
Жерорта теңізі тағамдары
Жерорта теңізі диетасы – 20-ғасырда азық-түлік өнімдерінің жаһандануына дейін Грекия, Италия және Испанияда табиғи түрде өсетін тағамдарға сілтеме жасайды. Диетаға жемістер, көкөністер, зәйтүн майы, дәл майлы бұршақтар, толық дәнді астықтар және орташа мөлшерде қызыл шарап кіреді. Қарқынды майлы тағамдар мен сүт өнімдері минималды түрде қолданылады. Тамақтану геномикасының кейбір зерттеулері Жерорта теңізі диетасының ең пайдалы екенін көрсеткен. Ол метаболизмдік аурулар, жүрек-қан тамырлары аурулары және бірнеше түрдегі қатерлі ісіктерге қарсы қорғаныш факторларын ұсына отырып, өлім-жітімді төмендетумен байланысты. Бұл пайдалар Жерорта теңізі диетасының негізгі құрамындағы көптеген диеталық қосылыстарға байланысты. Мысалдарға Curcuma longa (күркіреуік), ресвератрол, ликопен, капсаицин, кверцетин және таза зәйтүн майындағы полифенолдар жатады. Осы, сондай-ақ басқа да биоактивті заттардың денедегі жасушалық және молекулалық функциялармен, гендік экспрессиямен және эпигеноммен өзара әрекеттесіп, ангиогенезді және нейродегенеративті аурулардың дамуын болдырмайтыны болжануда.
Қолданбалар
Тамақ геномикасының қолданылу салалары көптеген. Жеке бағалау арқылы кейбір ауруларды (диабет, метаболикалық синдром) анықтау мүмкін. Нютригеномика жеке адамдарды бағалау және олардың арнайы тамақтану қажеттіліктерін анықтау арқылы жеке денсаулықты және тамақтануды жақсартуға көмектеседі. Назар негізінен белгілі бір генетикалық бұзылыстарды алдын алуға және түзетуге бағытталған. Тамақтану арқылы жақсаратын генетикалық байланысты аурулардың мысалдары: семіздік, жүрек ишемиялық ауруы (ЖИА), гипертония және 1-типті қант диабеті. Ата-аналардың дұрыс тамақтануы арқасында жиі алдын алуға болатын генетикалық бұзылыстарға спина бифида, алкоголизм және фенилкетонурия жатады.
Жүректің ишемиялық ауруы
Тамақтандырумен байланысты гендер организмнің тамаққа сезімталдығы арқылы көрінеді. ЖЖС (Жүрек-қантамырлық аурулар) зерттеулерінде ауру мен Е және В аполипопротеин локустарында табылған екі аллельдің болуы арасында байланыс бар. Бұл локустардағы айырмашылықтар липидтерді қабылдауға жеке реакцияларға алып келеді. Кейбір адамдарда салмақ арту және ЖЖС қаупі жоғарылайды, ал басқаларында – жоқ. Зерттеулер ЖЖС қаупінің төмендеуі мен липидтерді қабылдаудың азаюы арасында тікелей байланыс бар екенін көрсетті, бұл барлық популяцияларда орын алады.
Ауыр салмақтан арылу
Семіздік – тамақтану геномикасының ең көп зерттелген тақырыптарының бірі. Жеке адамдардың генетикалық вариацияларына байланысты, әр адам диетаға әртүрлі жауап береді. Диеталық үлгі мен генетикалық факторлардың өзара әрекеттесуін зерттеу арқылы, бұл сала семіздіктің алдын алуға немесе оны азайтуға бағытталған диеталық өзгерістерді ұсынбақ. Белгілі бір SNPs бар, олар адамның жоғары майлы диетадан салмақ алу мүмкіндігін арттырады; FTO генінде AA генотипі бар адамдардың BMI жоғары майлы немесе аз көмірсулы диета қабылдағанда TT генотипі бар адамдарға қарағанда жоғары болды. APO B SNP rs512535 – тағы бір диетамен байланысты вариация; A/G гетерозиготалық генотип семіздікпен (BMI және белдің көлемі бойынша) байланысты екені анықталды, сондай-ақ энергияның 35% -дан астамын майдан алатын адамдар үшін GG гомозиготалық генотипі бар адамдардың BMI АА аллель тасымалдаушыларына қарағанда жоғары болуы мүмкін. Дегенмен, бұл айырмашылық майды аз тұтыну тобында (энергияның 35% -дан кемін тұтынуда) байқалмайды.
Фенилкетонурия
Фенилкетонурия, сондай-ақ PKU деп те аталады, – сирек кездесетін аутосомдық рецессивті метаболизмік бұзылыс. Ол босанғаннан кейін пайда болады, бірақ дұрыс тамақтану арқылы салдарына қарайтын белгілерін жеңуге болады.