Кіріспе
Нигер өзенінің дельтасы – Нигер өзенінің дельтасы, Нигериядағы Атлант мұхитындағы Гвинея шығанағында тікелей орналасқан. Ол Оңтүстік Нигерияның тоғыз жағалау штаттарында орналасқан, оның ішінде: Оңтүстік-Оңтүстік геосаяси аймағының барлық алты штаты, Оңтүстік-Батыс геосаяси аймағының бір штаты (Ондо) және Оңтүстік-Шығыс геосаяси аймағының екі штаты (Абия және Имо). Нигер дельтасы – өте тығыз қоныстанған аймақ, кейде оны «Майлы өзендер» деп атайды, себебі ол бір кезде пальма майының ірі өндірушісі болған. Бұл аймақ 1885 жылдан 1893 жылға дейін Ұлыбританияның Мұнай өзендері протектораты болып табылды, содан кейін кеңейтіліп, Нигер жағалауы протектораты аталды. Дельта мұнайға бай аймақ және кең ауқымды ластануға байланысты халықаралық алаңдаушылықтың орталығы болып табылады, бұл көбінесе экологиялық қырыпқанудың мысалы ретінде келтіріледі. Мұның басты себебі – мұнай өнеркәсібіндегі көпұлттық корпорациялардың салдарынан болған ірі мұнай төгілуі.
The Niger Delta is the delta of the Niger River sitting directly on the Gulf of Guinea on the Atlantic Ocean in Nigeria. It is located within nine coastal southern Nigerian states, which include: all six states from the South South geopolitical zone, one state (Ondo) from South West geopolitical zone and two states (Abia and Imo) from South East geopolitical zone. The Niger Delta is a very densely populated region sometimes called the Oil Rivers because it was once a major producer of palm oil. The area was the British Oil Rivers Protectorate from 1885 until 1893, when it was expanded and became the Niger Coast Protectorate. The delta is a petroleum rich region and has been the center of international concern over extensive pollution which is often used as an example of ecocide. The principal cause is major oil spills by multinational corporations of the petroleum industry.
География
Нигер дельтасы, қазір Нигерия үкіметі ресми түрде анықтағандай, шамамен Нигерияның жер көлемінің 7,5% құрайды. Тарихи және картографиялық тұрғыдан қарағанда, ол бүгінгі Байелса, Дельта және Риверс штаттарынан тұрады. Алайда, 2000 жылы Обасанджо үкіметі Абия, Аква-Ибом, Крос-Ривер, Эдо, Имо және Ондо штаттарын да осы аймаққа қосты. Саяси Нигер дельтасының тұрғындары арасында 40-тан астам этностық топ өкілді, олардың ішінде игбоидтар, Укуани, Абуа, Бини, Охаджи/Егбема, Ицекери, Эфик, Эсан, Ибибио, Аннанг, Орон, Ижау, Исоко, Ика, Урхобо, Калабари, Йоруба, Окрика, Огони, Огба–Эгбема–Ндони, Эпи Атсиса және Оболо халықтары бар. Олар шамамен 250 түрлі диалектте сөйлейді. Нигер дельтасында қолданылатын тілдерге игбоид тілдері, ижау тілдері, ибибио-ефик тілдері, ицекери тілі, Орталық дельта тілдері, эдоид тілдері және йорубоид тілдері жатады.
Колониялық кезең
Бұл аймақ 1885 жылдан 1893 жылға дейін британдық Мұнай өзендері протектораты болды, содан кейін кеңейтіліп, Нигер жағалауы протектораты атанды. Нейер дельтасының ядросы кейіннен 1951 жылы құрылған Нигерияның шығыс аймағының бір бөлігіне айналды (үш аймақтың бірі, кейіннен төрт аймақтың бірі). Халықтың көп бөлігі отарлық Калабар, Ицекири және Огоджа бөлімдерінен, қазіргі Огоджа, Ицекири, Аннанг, Ибибио, Орон, Эфик, Ижау және Огони халықтарынан тұрды. Нигерия мен Камерунның Ұлттық кеңесі (NCNC) аймақтың басқаратын саяси партиясы болды. Кейіннен NCNC, Батыс Камерун Нигериядан бөлінуге шешім қабылдағаннан кейін, Нигерия азаматтарының Ұлттық конвенциясына айналды. Шығыс Нигерияның басқаратын партиясы бөлінуге кедергі келтірмеді, тіпті оны қолдады. Сол кездегі Шығыс аймақта елдің үшінші, төртінші және бесінші ірі этникалық топтары болды: Игбо, Ибибио және Ижау. 1953 жылы Ескі Шығыс аймағында үлкен дағдарыс болды, ол кезде профессор Иё Ита, Ескі Шығыс аймағының басым бөлігін құраған Игбо тайпасы тарапынан қызметтен алынды. Калабардан шыққан Эфик Ита, Нигерияның тәуелсіздігі үшін күрескен алғашқы ұлтшылдардың бірі болды. Аймақтағы азшылықтар – Ибибио, Аннанг, Эфик, Ижау және Огожа, Оңтүстік-Шығыс жағалауында және дельта аймағында орналасқан және өз мемлекетін – Калабар-Огожа өзендері (COR) мемлекетін құруды талап етті. COR мемлекетін құруға бағытталған күрес жалғасты және Нигерияның тәуелсіздігі жөніндегі Еуропадағы пікірталастар кезінде Нигериядағы азшылықтардың мәртебесіне қатысты маңызды мәселе болды. Осы дағдарыстың нәтижесінде профессор Иё Ита NCNC-ден шығып, Ұлттық тәуелсіздік партиясы деп аталатын жаңа саяси партия құрды, ол Нигерия Конституциясы және тәуелсіздігі жөніндегі конференцияларда өкілдік еткен бес Нигериялық саяси партияның бірі болды. Осы кезеңде мектептер толығымен жабылды, ал оқ ату күнделікті оқиғаға айналды.
Қатыгездіксіз қарсылық
Азамат соғысынан кейін жергілікті қауымдастықтар федералды үкіметтен әлеуметтік және экологиялық әділдік талап ете бастады, Кен Саро Вива мен Огони тайпасы осы күрестің кезеңінің жетекші тұлғалары болды. Мұнайға қарсы біріккен наразылықтар 1990 жылы Огони құқықтарының манифесі жарияланғанда ең айқын болды. Өткенде мұнай байлығы туған өңірде экономикалық дамудың – мектептердің, сапалы жолдардың, ауруханалардың жетіспеуіне қарсы жергілікті халық наразылық білдірді. Олар сондай-ақ шетелдік мұнай компанияларының қоршаған ортаны ластауына және жерлері мен өзендерін жоюына шағымданып, наразылық танытты. Кен Саро Вива мен Огони халқының өмір сақтау қозғалысының (MOSOP) тағы тоғыз мұнай белсендісі 1995 жылы Сани Абача тұсында тұтқындалып, қаза табады.
Соңғы қарулы қақтығыс
1998 жылы Каиама декларациясында Ижау халқы мұнай компанияларына ресурстарды жоғалту туралы ұзақ уақыттан бері мазалаған алаңдаушылықтарын білдірген кезде Нигерия үкіметі Баельса және Дельта штаттарын басып алу үшін әскер жіберді. Әскерлер мылтықтармен, пулеметтермен және көз жасыңдыратын газбен атып, кем дегенде үш наразыны өлтіріп, тағы жиырма бес адамды тұтқынға алды. Содан бері аймақтағы коммерциялық мұнай өңдеу зауыттары мен құбырларға қарсы жергілікті халықтың қарсылығы жиілеп, оның радикализм де артты. Жақында Shell компаниясының шетелдік қызметкерлері жергілікті тұрғындар тарапынан кепілге алынды. Мұндай әрекеттер аймаққа үкіметтің күштірек араласуына және Нигерия армиясы мен Мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің аймаққа жұмылдырылуына әкеп соқты, нәтижесінде зорлық-зомбылық пен адам құқықтарының бұзылуына жол берді. 2006 жылдың сәуір айында Нигер дельтасындағы мұнай өңдеу зауытының жанында бомба жарылып, аймаққа Қытайдың кеңейе беруіне қарсы ескерту жасалды. Нигер дельтасын азат ету қозғалысы (MEND) былай деді: "Біз Қытай үкіметі мен оның мұнай компанияларын Нигер дельтасынан мүлдем алыс болуға ескертеміз. Қытай үкіметі ұрланған шикі мұнайға инвестиция салатын болса, ол өз азаматтарын біздің отқа түсіреді." Нигер дельтасы аймағын дамытуға бағытталған мемлекеттік және жеке бастамалар жақында іске қосылды. Олардың қатарында Нигер дельтасының даму комиссиясы (үкіметтік бастама) және Порт-Харкортта орналасқан қоғамдық дамуға бағытталған үкіметтік емес ұйым – Development Initiative бар. Ұз және Ұз Трансұлттық компаниясы Нигер дельтасына зор үлес қосып, әсіресе Риверс штатындағы кедейлерді дамытудың жолдарын ұсынды. 2008 жылдың қыркүйегінде MEND аймақтағы құбырлар мен мұнай өндіру нысандарына, сондай-ақ оларды қорғаушы Нигерия сарбаздарына қарсы "мұнай соғысын" бастағанын жариялаған мәлімдеме жасады. MEND және Нигерия үкіметі бір-біріне ауыр шығын келтіргендерін мәлімдеді. 2009 жылдың тамызында Нигерия үкіметі содырларға рақымшылық жариялады; көптеген содырлар кейіннен президенттік кешірім, оңалту бағдарламасы және білім беру мүмкіндігі үшін қаруларын тапсырды.
Субөңірлер
Батыс Нигер дельтасы Оңтүстік Нигерияның батыс бөлігін қамтиды, оған Дельта штаты және Эдо мен Ондо штаттарының ең оңтүстік бөліктері кіреді. Батыс (немесе Солтүстік) Нигер дельтасы – Ицекири, Урхобо, Исоко, Ижау (немесе Изон) және Укуани сияқты бірнеше этникалық топтардың әртүрлі қоғамы; Эдо штатындағы Бини, Эсан, Аучи, Эсако, ауызша айтылатын тілдерді қолданушылар, Игара және Афенмай; ал Ондо штатындағы Илаже йоруба. Олардың күнкөрісі негізінен балық аулау және егін шаруашылығына байланысты. Тарихтан мәлім болғандай, Батыс Нигерді төрт негізгі этникалық топтың басшылары – Ицекири, Исоко, Ижау және Урхобо басқарған. Британ үкіметі кейін Оңтүстік Нигерияға айналған «протектораттарды» құру үшін олармен жеке-жеке «Қорғау туралы келісімдерге» қол қоюға мәжбүр болды. Орталық Нигер дельтасы Оңтүстік-Оңтүстік Нигерияның жағалау аймағының орталық бөлігін құрайды, оған Байелса, Риверс, Абия және Имо штаттары кіреді. Орталық Нигер дельтасы аймағында Ижау (Нембе Брасс, Огбия, Калабари, Опобо және Бонни, Абуа, Окрика, Энгенни және Андони руларының Ибани өкілдерін қоса алғанда), Огони халқы (Хана, Гокана, Тай және Элеме), Риверс, Абия және Имо штаттарындағы Этче, Эгбема, Омума, Огба, Икверре, Ндони, Экпейе және Ндоки тайпалары бар, олар Игбо этносының кіші тобы саналады. Шығыс Нигер дельтасы Крос-Ривер және Аква Ибом штаттарынан тұрады. Онда Ананг, Эфик және Ибибио халықтары өмір сүреді.
Нигерия мұнай
Нигерия Батыс Африканың ең ірі мұнай өндірушісіне айналды. Күніне шамамен мұнай Нигер дельтасынан өндіріледі, мұнай қоры 38 миллиард баррель деп есептеледі. Аймақтағы алғашқы мұнай операциялары 1950 жылдары басталды және Нигерияға мұнай өндіруге қажетті технологиялық және қаржылық ресурстарды ұсынған көпұлттық корпорациялар тарапынан жүзеге асырылды. 1975 жылдан бері аймақ Нигерияның экспорттық табысының 75%-дан астамын құрап отыр. Мұнай және табиғи газ өндіруі «Нигерияның валюталық түсімдерінің 97 пайызын құрайды». Дельтадағы мұнай ұңғымаларынан өндірілген табиғи газдың көп бөлігі бірден жағылып, ауаға күніне шамамен 70 миллион м³ мөлшерінде шығарылады. Бұл Африканың табиғи газ тұтынымының 41%-ына тең және планетадағы парниктік газдардың ең ірі жеке көзі болып табылады. 2003 жылы Нигер дельтасында өндірілген артық газдың шамамен 99% жағылды, бірақ 2010 жылы бұл көрсеткіш 11%-ға дейін төмендеді. (Газ жағу көлемі туралы да қараңыз). Ең ірі газ жағу компаниясы – Нигерияның Shell Petroleum Development Company Ltd, бұл Нигерия үкіметінің басым үлесіне ие бірлескен кәсіпорын. Нигерияда «20 жыл бұрын осы практиканы тыйым салуға бағытталған ережелер енгізілгеніне қарамастан, байланысты газдың көп бөлігі жағылып, жергілікті ластануға және климаттың өзгеруіне әкелуде». Өнеркәсіппен байланысты экологиялық апаттар және мұнай байлығының тең бөлінбеуі аймақтағы көптеген экологиялық қозғалыстар мен этносаралық қақтығыстардың, соның ішінде МЕНД-тің соңғы партизандық әрекеттерінің себебі және/немесе күшейткіш факторы болды. 2012 жылдың қыркүйегінде Eland Oil & Gas компаниясы Shell Group компаниясынан OML 40 компаниясының 45% үлесін өзінің серіктесі Starcrest Energy Nigeria Limited компаниясымен бірге сатып алды. Олар қолданыстағы инфрақұрылымды қайта іске қосып, қолданыстағы ұңғымаларды қайта іске қосуды жоспарлап отыр, бастапқы кезеңде күніне мұнай өндірісін жоспарлап, төрт жыл ішінде күніне мұнай өндірісін арттыруды мақсат етеді.
Мұнайдан түсетін түсімдер
Мұнайдан түсетін табысты бөлу Нигерия тәуелсіздік алғанға дейін де көп дау-дамайға ұшыраған. Бірінші Республиканың жоғары деңгейдегі өңірлік автономиясына байланысты бөлінген қаражат 50%-дан бастап, әскери диктатуралар кезінде 10%-ға дейін төмен болды. + Мұнай табысын бөлу формуласы Жыл Федералдық үлес* Жергілікті үлес Арнайы жобалар Алынма үлесі** 1958 40% 60% 0% 0% 50% 1968 80% 20% 0% 0% 10% 1977 75% 22% 3% 0% 10% 1982 55% 32.5% 10% 2.5% 10% 1989 50% 24% 15% 11% 10% 1995 48.5% 24% 20% 7.5% 13% 2001 48.5% 24% 20% 7.5% 13% * Мемлекеттік үлестер 5 критерийге негізделеді: теңдік (әр штатқа тең үлестер), халық саны, әлеуметтік даму, жер көлемі және табыс көзі. **Алынма үлесі – мұнай өндіретін штаттардың штат аумағында өндірілген мұнай мен басқа да табиғи ресурстарға салынатын салықтан алатын табыстың пайыздық үлесін білдіреді. Дүниежүзілік банк есебі
* State allocations are based on 5 criteria: equality (equal shares per state), population, social development, land mass, and revenue generation. **The derivation formula refers to the percentage of the revenue oil producing states retain from taxes on oil and other natural resources produced in the state. World Bank Report
Медиа
2009 жылғы сәуір айында «Full Frame Documentary Film Festival» кинофестивалінде тұңғыш рет көрсетілген «Sweet Crude» деректі фильмі Нигерияның Нигер дельтасы туралы әңгімелейді.
Қоршаған орта мәселелері
Нигер дельтасы – теңдесі жоқ экологиялық байлыққа ие аймақ, оның күрделі су жолдары, жасыл мангр ормандары және әртүрлі экожүйелері бар. Дегенмен, осы ландшафтың тыныш сұлулығы мұнай төгілуінен туындаған тұрақты экологиялық қауіппен зардап шегуде. Нигер дельтасы жылдар бойы мұнай мен газды өндіру және тасымалдаумен байланысты өнеркәсіптік қызметтерден туындаған бірнеше ауыр мұнай төгілуін бастан өткерді. Мұндай көптеген төгілулердің салдарынан Нигер дельтасы Жер бетіндегі ең ластанған аймақтардың бірі саналады. Бұл төгілулер аймақтың экожүйелерінің нәзік тепе-теңдігіне ауыр және үнемі зиян келтіреді. Олар қоршаған ортаға да, оның ресурстарын пайдаланатын қауымдастықтардың тұрмысына да әсер етеді. 2008 және 2009 жылдарғы екі төгілу ең ірі және зиянды болды, оларға жуық 150 күн кетіп, 393 км² аумақта флораның қырылуына себеп болды. Су тасқынына ұшырайтын өзендер мен мангр батпақтарының кең желісі мұнайдың жылдам таралуына мүмкіндік береді, ал дельта мұнайды тұрақты түрде ұстап алады, оны шығару мүмкін болмайды. Төгілулер Shell Petroleum Development Company компаниясына тиесілі құбырдан болған. 2006–2019 жылдар аралығында болған ұсақ төгілулерге қоса, зерттелген аймаққа барлығы 92 479 170 литр (немесе 24 430 412,139 галлон) шикі мұнай төгілгені естіметеді. Бұған полициклдік ароматты көмірсутектер, бензол, толуол, этилбензол және ксилен сияқты органикалық ластаушылар, сондай-ақ қорғасын, ванадий және кадмий сияқты ауыр металдар кіреді. Шындығында, Денсаулық, қоршаған орта және жаңадан пайда болатын қауіптер жөніндегі ғылыми комитеттің мәліметінше, мұнай мен газды барлау нәтижесінде 1300-нен астам түрлі химиялық зат қоршаған ортаға түсуі мүмкін. Адамдар осы зиянды заттарға ластанған тамақ жеу және ластанған ауамен тыныс алу арқылы ұшырайды. Полициклдік ароматты көмірсутектер қоршаған ортада ұзақ сақталуына байланысты ерекше алаңдау тудырады. Тіпті аз мөлшерде болса да, ұзақ уақыт бойында әсер ету қатерлі ісік және басқа да созылмалы аурулар сияқты денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін. Жалпы, мұнай және газ ластануынан зардап шеккен аймақта 1 миллионнан астам адам тұрады. Бұл топтың адамдары бұрыннан бар өмір сүру ұзақтығының төмендігі және жастардың көптігі салдарынан созылмалы ауруларға өте сезімтал. Осы факторлар жергілікті қауымдастықтарға шетелдік мұнай өндірудің жағымсыз әсерлерін жоюды қиындатады. Нигер дельтасындағы мұнай төгілуінен зардап шеккендер – бұл аймақта тұратын әртүрлі қауымдастықтар. Олардың өмірі табиғатпен тығыз байланысты. Көбінесе жергілікті топтардан құралған бұл қауымдастықтар тамақ, су, тұрмыс және мәдени дәстүрлері үшін Нигер дельтасының ресурстарын пайдаланады. Мұнай төгілуінің осы қауымдастықтарға тигізетін әсері көп қырлы және денсаулық проблемаларынан асып түседі. Балық аулау және егіншілік Нигер дельтасының көптеген қауымдастықтарының тұрмысының негізін құрайды. Мұнай төгілуі су көздерін және егістік жерлерді ластайды, балық қорына және егінге ауыр зиян келтіреді. Бұл жағдай азық-түлік тапшылығына және осы қызметке тәуелді адамдар үшін экономикалық қиындықтарға әкелуі мүмкін. Халықтың тұрмысының тағы бір жағы – олардың мәдениеті. Нигер дельтасының халқы қоршаған ортамен рухани және мәдени байланысқа ие. Мұнай төгілуінен олардың жерлері мен су жолдарына келтірілген зиян қасиетті орындарды қиратады және олардың мәдени дәстүрлеріне кедергі келтіреді. Осы мәдени элементтердің жоғалуы әсер еткен топтар мен қауымдастықтар арасында орын ауысу және жекелік дағдарысы сезімін тудырады. Сонымен қатар, мұнай өнеркәсібіне қарсы наразылық білдіру үшін күш қолданған қауымдастықтар арасында зорлық-зомбылық жиі орын алады. 1990 жылдан бері жергілікті қауымдастықтарға дельтадағы мұнайды бақылауға мүмкіндік беру үшін үздіксіз зорлық-зомбылық орын алып келеді. Бұл зорлық-зомбылық әрекеттеріне шетелдік мұнайшыларды ұрлап, құн төлеу талап ету, вандализм және тіпті мұнай қондырғыларын жару жатады.