Кіріспе

Велосипед спорты

Freestyle BMX – BMX велосипедтерінде акробатикалық трюктер орындау. Бұл BMX жарысынан пайда болған, көше, саябақ, верт, трасса және флэтленд сияқты бес түрге бөлінетін экстремалды спорт. 2017 жылдың маусым айында Халықаралық Олимпиада комитеті 2020 жылғы жазғы Олимпиада бағдарламасына фристайл парктің енгізілгенін хабарлады.

Алғашқы жылдар

BMX фристайлының ең алғашқы фотоқұжаттамасы 1974 жылы Девин мен Тодд Банктің Калифорния штатының Батыс Лос-Анджелестегі балалық шағындағы үйлерінде салған сегіз фут биіктіктегі скейтборд пандусында BMX велосипедтерінде жүргенін көрсетеді. Бұл BMX ramp riding-тің бастауы болды. Девин Банктің көшеде және әуеде, тротуардан секіріп 360 градус айналу трюктерін жасағаны да тіркелген. 1975 жылы Skateboarder Magazine журналы бос бассейнде велосипедпен жүретін балалардың суреттерін жариялады.[1]. 1975 жылы балалар Калифорния штатының Сан-Диего қаласындағы бетонды су сақтағыштарының арналарында велосипедпен жүруге кірісті. 1976 жылы Девин мен Тодд Банк Калифорния штатының Карсон қаласындағы Runway Skatepark-та BMX велосипедтерінде жүруге кірісті. Сондай-ақ, 1976 жылы велосипедшілер Калифорния штатының Карлсбад қаласындағы Карлсбад скейтпаркінде жүргендері байқалды.[2]. Боб Харо мен Джон Свангуен 1976 жылдың соңында Калифорния штатының Сан-Диего қаласындағы бетонды скейтпарк – Скейтборд Хевенде BMX велосипедтерінде жүрді. Кейін олар скейтпарктерден тыс жерде фристайлді өзгертіп, тегіс көшелерде жаңа велосипед трюктерін жасады. [3] 1977 жылдың күзінде Боб Харо BMX Action Magazine журналының штаттық суретшісі болып жұмысқа орналасты, онда ол журналдың баспашысы Боб Осборнның ұлы Р. Л. Осборнмен дос болды. Харо мен Р. Л. бос уақытында жиі фристайлмен жаттықты. [4]

1978 жылдың жазында Парамаунт, Лейквуд және Оңтүстік Калифорнияның басқа скейтпарктері BMX велосипедтері үшін сессияларды немесе бүкіл күнді бөліп резервтеуді бастады. BMX жарыскері Тинкер Хуарес Лейквуд Ка Паркіндегі верт-боулдарда фристайл қозғалыстарын жаңартса, Уильям "Crazy Lacy" Фурмадж Парамаунт Ка скейтпаркінде фристайлды жаңартты. BMX Action Magazine журналы 1979 жылдың қаңтар-ақпан санында Боб Хароның "тасқа қадам басуын" көрсеткен алғашқы фристайл туралы мақаласын жариялады. BMX велосипедшілері 1979 жылы Юта штатының Солт-Лейк-Сити қаласындағы Рокки-Маунтин Сурф скейтпаркінде өткен скейт жарысы барысында фристайл шоуын көрсетті. 1979 жылдың соңында Уильям "Crazy Lacy" Фурмадж және Тони Рэй Дэвис Super Style II BMX Trick Team командасын құрды және кейін BMX жарыстары мен басқа да іс-шараларда фристайл шоуларын көрсетуге кірісті. Super Style II BMX Trick Team танымал болғаннан кейін басқа да ұйымдастырылған трюк командалары құрылып, жылдам танымал болды. Осы кездегі фристайл қозғалысы толығымен жасырын болды. Бірнеше BMX өндірушілер демеушілік еткен фристайл командалары АҚШ бойынша гастрольдік сапарлар жасағанмен, олар фристайл емес, жалпы BMX спортын насихаттады. Америкалық фристайл қауымдастығы (AFA) 1982 жылы Боб Моралес құрған BMX фристайлының алғашқы басқару органы болды. Боб Осборн фристайл BMX-ке толығымен арналған тоқсандық журналға негіз салды. 1984 жылдың жазында "Freestylin' Magazine" журналы тұңғыш рет жарық көрді. BMX әлемі спорттың зор әлеуетін бірден байқады. Өндірушілер жаңа фристайл велосипедтерін, бөліктерін және аксессуарларын жасауға асығып, талантты жүргізушілерді іздеуді бастады. Велосипед дүкендері фристайл өнімдерін сата бастады. AFA ұйымдастырылған жазық және ширек құбырлар жарыстарын өткізе бастады.

Халықтың сүйікті жері мен құлдырауы

1980 жылдан 1987 жылға дейін еркін стильдегі BMX-тің танымалдылығы артып, 1987 жылы шарықтау шегіне жетті. Осы кезеңде спорт жаңа велосипед үлгілері, бөліктері және аксессуарларының пайда болуымен дамыды, олар тікелей еркін стиль үшін жасалған болатын. Мысалы, Haro компаниясы жыл сайын жарқын графикалық түстермен, жаңа дизайнымен және жаңа рама конструкциясымен Haro FST, Sport және Master модельдерін шығарды. 1990 жылдардың басында BMX еркін стилі коммерциялық танымалдылығын жоғалтты; осыдан кейін көптеген ірі компаниялар спортқа инвестицияларын азайтты немесе тоқтатты. Осы экономикалық ахуалда, жаңа жүргізушілер мен бастамалардың қауымдастықтары спортты өздерінің қажеттіліктері мен мүдделеріне сәйкес қайта анықтауға кірісті, соның нәтижесінде киім және материал өндіруші компаниялар сияқты салада жаңа көшбасшылық пайда болды. Осы құлдырау және спорттың тәуелсіз өндіріс саласына айналуының келесі кезеңі BMX видеосы "Ride On" (Эдди Романның режиссерлігімен) кіріспесінде ерекше аталып өтті.

Тәжірибелік пәндер

Фристайл BMX жүргізушілері бірнеше жақсы қалыптасқан бағыттарда өнер көрсетеді. Басқа фристайл түрлеріндегідей, нақты ережелер жоқ; стиль/эстетика, шеберлік және шығармашылыққа баса назар аударылады.

Көше

Көшедегі велосипедшілер қалалық және қоғамдық кеңістіктерді трюктар орындау үшін пайдаланады. Бұл трюктар бордюрлерде, қолданбаларда, баспалдақтарда, тіреулерде, пандустарда және басқа да кедергілерде орындалуы мүмкін. Көшедегі велосипедшілердің стильдері әртүрлі, себебі олар көбінесе қалалық ортаға тәуелді болады. BMX көшесі 1980-жылдардың соңында ерекше дамыған және танымал болды. Қазіргі BMX-те көшедегі кедергілердегі күрделі трюктардың дамуы осы тәртіптің басқа еркін стильдік тәртіптерден оқшаулануына әкелді. Көшедегі велосипедтерге арналған BMX велосипедтерінің тік бұрыштары және қысқа дөңгелек аралығы болады, бұл оларды маневрлеуді жеңілдетеді, бірақ пандустар мен кірмен жүруге байланысты жоғары жылдамдықтарда тұрақсыз етеді. Көшедегі BMX-те бірнеше жарыс бар, бірақ көптеген кәсіби көше велосипедшілері өз демеушілері үшін DVD және YouTube бейнелерін жасауға бейім. Жарыс жолдары мен корпоративтік демеушіліктерді көптеген велосипедшілер "нағыз" көше велосипедшілігі деп санамайды, сондықтан тек аз ғана велосипедшілер екеуіне де назар аударады. Гаррет Рейнольдс жарыстарда да, бейнежобаларда да табысқа жеткен велосипедшінің бір мысалы. Гаррет 13 X Games медалін жеңіп алды, сондай-ақ Ride BMX Nora Cup жүлдесін "Жылдың бейнесі" және "Жылдың көше велосипедшісі" номинациялары бойынша иеленді және ол әлемдегі ең үздік BMX көше велосипедшілерінің бірі саналады.

Парк

Парк – BMX-тің скейтпарктерде ғана жүру стилін білдіреді, көбінесе сақина тәрізді кескіндерден немесе секіру платформаларынан өтуге баса назар аударылады. Скейтпарктерді BMX-шілермен қатар скейтбордшылар, ролик жүргізушілер және фристайл скутершілер де пайдаланады. Скейтпарктер ағаш, бетон немесе металдан жасалуы мүмкін. Жүргізу стилі парктердің түріне байланысты болады. Ағаш ағынды стильге көбірек сәйкес келеді, мұнда жүргізушілер қиындықтар іздеп, ең биік секірістерге қол жеткізуге тырысады. Бетон парктерде көбінесе сақиналар мен бассейндер кездеседі. Дегенмен, екі стильді де бір парк ішінде қолдану жиі кездеседі. Бетон парктер көбінесе сыртқы ауада салынады, себебі олар жылдар бойы ауа райының әсеріне төтеп бере алады. Бетон парктердің тұрақтылығы жоғары және ағаш парктерге қарағанда арзан болғандықтан, оларға көбінесе мемлекеттік қаржы қаражаты бөлінеді. Ағаштан жасалған парктер коммерциялық скейтпарктерде танымал, бірақ күтіп ұстау қиын, себебі ағаш уақыт өте келе шіри бастауы мүмкін немесе жиі пайдаланудан зақымдануы мүмкін. Ағаш парктер бетонды парктерге қарағанда қауіпсіз деп есептеледі, себебі соқтығысқанда ағаш беті аз ғана иіліп, бетонның керісінше, иілмейтін қасиетіне ие. BMX үшін арнайы жасалған парктерде әдетте, бетон немесе бассейнге қарағанда зақымдануға төзімді болаттан жасалған қоршаулар болады. BMX паркіне арналған бірнеше жарыс бар, мысалы, X Games прогрессивті трюктер мен үлкен секірістерге, ал Vans BMX Pro Cup сияқты жарыстар ағынды және стильді жүруге, сақина тәрізді трассаларда баса назар аударады. 2017 жылдың маусым айында Олимпиада комитеті BMX еркін стилінің паркі 2020 жылғы Токиодағы жазғы Олимпиада ойындарында көрсетілетінін жариялады.

Верт-рампа

Vert – екі бір-біріне қарама-қарсы орналасқан ширек түтікшеден тұратын, мини-рампаға ұқсас жарты түтікшеде орындалатын еркін стильдегі BMX дисциплинасы, бірақ оның биіктігі шамамен 10–15 фут (2,5–3,5 метр) болады. Жарыстарда қолданылған ең үлкен пандус – X Games-тің 27 фут (8 метр) биіктіктегі үлкен ауа пандусы. Рампаның екі "бетінде" де тік өтуге жалғасы бар, содан оның аты осылай аталады. Копинг – бұл фристайл BMX-шілерге шабуыл жасауға және рампа шетінде тоқтауға көмектесетін дөңгелек металл түтік. Жүргізушілер әр секіруде әуеде трюктар орындап, 180 градусқа бұрылып, пандусқа түседі. Әдеттегі жүгіру бір жақтан екінші жаққа өтуден және әр жақтағы копингтен жоғары көтерілуден тұрады. Сондай-ақ, пандусқа түсу алдында пандустың үстіңгі платформасында "лип трюктер" орындауға болады. Көптеген трюктар велосипедтің бөлігін ұстаудан немесе велосипедтен дене мүшелерін шешіп алудан тұрады.

Жолдар

Жолдар – қатты тығыздалған топырақтан жасалған секірулерге апаратын жолдар. Бір жолмен немесе "линиямен" орналасқан секірулерді кейде "топ" деп атайды, мысалы, төрттік топ, алтылық топ немесе сегіздік топ, олардың сәйкесінше екі, үш және төрт секіруі болады. Топырақтан жасалған секірудің өзі тік көтеріліспен басталады, оны "жапырақ" деп атайды, ал қону көбінесе одан сәл көлбеу болады. Жапырақ және қону әдетте бөлек үйінділер түрінде салынады, олардың арасында кеңістік болады. Бұл кеңістік жапырақшаның ең жоғарғы нүктесінен қонудың ең жоғарғы нүктесіне дейін көлденең өлшенеді. Кеңістіктер әдетте бірнеше футтан жиырма футтан астамға дейін жетеді. Орташа кеңістік шамамен 12 футты құрайды. Жолмен жүруді кейде "топырақтан секіру" деп те атайды. Көптеген жолмен жүретін адамдар "топырақ секірулер" мен "жолдардың" стилі мен ағынында шамалы айырмашылық бар екенін айтады: жолмен жүретін адамдар басқа әдемі трюктарды орындағанда бір секіруден екіншісіне тегіс ағынға көбірек назар аударады, ал топырақтан секірушілер үлкен, ағынға бағытталмаған секірулерде ең қауырсың трюктарды орындауға тырысады. Жолмен жүретін адамдар көбінесе тек артқы тежегішті пайдаланады, себебі оларға алдыңғы тежегіш қажет емес, сондай-ақ барспин жасауды жеңілдету үшін ротор (гироскоп) орнатады, осылайша оларды түзеу үшін рульді кері бұрудың қажеті болмайды, бұл жолдарда жасау қиын. Жалпы, жол/топырақтан секіру велосипедтерінің дөңгелек базасы (тізбек тіреуі) басқа BMX велосипедтеріне қарағанда ұзын болады, бұл ауада тұрақтылықты сақтауға көмектеседі.

Жазық жер

Flatland BMX фристайл BMX-тің қалған түрлерінен шалғайырақ тұр. Жоғарыда аталған тәсілдермен айналысатындар көбінесе басқа бірнеше тәсілді де қолданады, ал flatland-пен айналысатындар көбінесе тек flatland-пен ғана айналысады. Олар өте жауапкершілікті және өздерінің шеберлігін жетілдіруге күніне бірнеше сағат жұмсайды. Flatland басқа түрлерден жер жағдайымен ерекшеленеді – ол тегіс, жалпақ беткей (мысалы, асфальт тұрақ, баскетбол алаңы және т.б.). Трюктер түрлі дене және велосипед позицияларында айналу және тепе-теңдікті сақтау арқылы орындалады. Жүргізушілер велосипедті одан да ерекше жағдайға келтіру үшін алюминийден жасалған тіректерге тұрып, оны басқарады. Flatland велосипедтерінің дөңгелек арасы басқа фристайл велосипедтеріне қарағанда әдетте қысқа болады. Flatland велосипедтері топырақтан секіру велосипедтерінен және фристайл велосипедтерінен бір ерекшелікпен ажыратылады. Ретінде жүргізушілер көбінесе рамаға тұратындықтан, рамалар көбінесе күшейтіліп жасалады. Бұл қысқа дөңгелек арасы велосипедті айналдыруға немесе бір дөңгелекке қоюға аз күш жұмсауды қажет етеді. Flatland-пен айналысатындардың көбінесе тек flatland-пен ғана айналысуының басты себебі – қысқа велосипедтің пандустарда, топырақ жолдарда және көшелерде тұрақсыздығы. Flatland велосипедтерінде кеңістік ашық болғандықтан, әртүрлі опциялар жиі кездеседі. Flatland велосипедтерінің ең біріктіретін ерекшелігі – әрбір дөңгелек осының соңында орналасқан төрт тіректің болуы. Flatland жүргізушілері стильдік қалауларына қарай алдыңғы, артқы, екі тежегішті немесе мүлдем тежегішсіз велосипед таңдайды.

Жазық жерлердегі амалдар

BMX жазық жерлердегі трюктер көбінесе бір дөңгелек жермен жанасқанда тепе-теңдікті қажет етеді. Wheelie немесе Catwalk: Жазық жердегі ең қарапайым трюк, мұнда жүргізуші велосипедті тек артқы дөңгелегінде, педаль бұрып жүргізеді. Endo: Басты flatland трюгі, жүргізуші алдыңғы тежегішті немесе қоршауды пайдаланып артқы дөңгелекті көтеріп, алдыңғы дөңгелекте тепе-теңдік сақтайды. Алдыңғы немесе артқы пого: Негізгі flatland трюгі, жүргізуші дөңгелек тіректеріне (алдыңғы немесе артқы) тұрып, дөңгелек тежегішін құлыптап, екінші дөңгелекпен ауаға секіреді. Manual: Wheelie-ден бір қадам жоғары, manual негізінен бірдей, бірақ жүргізуші педаль бұрмайды; бұл велосипедтің алдыңғы және артқы бөліктері арасындағы тепе-теңдікке жетуді қиындатады. Кәсіби жүргізушілер велосипед импульсі біткенше осылай жасай алады. Pogo: Ең танымал, негізгі трюк. 80-ші жылдары пайда болған, жүргізуші велосипедті артқы дөңгелегінде тік позицияға жеткізіп, оған отырып, тепе-теңдікті сақтау үшін секіреді. Nose manual: Manual сияқты, бірақ артқы дөңгелек ауада, ал алдыңғы дөңгелек жерде болады. Bunny hop: Bunny hop, жүргізуші велосипедті тегіс жерден секіріп көтереді (биіктік үшін пандустың жанында да жасауға болады), екі дөңгелек те жерге тимейді. Miami Hop: Алдыңғы дөңгелек тік тұрған артқы дөңгелекке қарағанда бүйірге бұрылған Endo-дан Pogo-ға, Z Rims немесе дисктермен жақсы орындалады. Grip ride: Жүргізуші педальдардан рульдің үстіне секіріп, содан кейін қолынан босап, аяқтарымен рульді басқарып тұрады. Dork manual: Жүргізуші бір аяғын тірекке, екінші аяғын ауаға қойып, тепе-теңдікті бақылап, аяғы тірек үстінде manual бойынша көшеде жүреді. Fork manual: Жүргізуші бір аяғын алдыңғы тірекке қойып, рульді айналдырады, велосипедті екі аяғы тірек үстінде, қолымен көтереді. Footjam tailwhip: Жүргізуші аяғын вилканың арасына тығып, foot jam endo бастайды, содан кейін велосипедтің құйрығын лақтырады. Велосипед құйрығы 360 градусқа айналғанда, жүргізуші аяғын педальға қояды. Балама трюк – жүргізуші аяғын педальға қайта қоюды шешкенге дейін, велосипед айналып тұрғанда кадрды секіру. Footjam: Жүргізуші аяғын вилка мен дөңгелек арасына тығып, велосипедті тоқтатады, артқы дөңгелек ауада болып, тепе-теңдік сақтайды. Hang 5: Жүргізуші nose manual орындап, бір аяғын алдыңғы білік тірегінде, екінші аяғын төменде қалдырады, көбінесе тепе-теңдік пен тұрақтылықты сақтау үшін қолданылады. Steamroller: Құрметті трюк. Жүргізуші бір алдыңғы тірекке тұрып, екінші аяғымен велосипедті алға жібереді, содан кейін бір дөңгелекте тепе-теңдік сақтап, велосипедтің денесін бір қолымен ұстап, алға жылжытады. Time machine: Өте қиын трюк. Жүргізуші бір артқы тірекке тұрып, manual жасауды бастайды, тепе-теңдікке келгеннен кейін рульдегі қолын ауыстырып, бос қолымен алдыңғы тіректі ұстайды. Содан кейін, жүргізуші жерде "О" әрпін салғандай, өте жоғары жылдамдықпен бұрылуды бастайды. Indian giver: Бұл жүргізушінің айналу бағытына қарамастан, есте жоқ немесе қасақана fakie/rollout жасауы. Бұл әдетте дұрыс fakie/rollout жасауды үйрену арқылы оңай түзетіледі, осылайша орындалу мен аяқталу таза болады. Fakie: Жүргізуші артқа қарай жүріп, педальды сағат тіліне қарсы бағытта немесе артқа қарай қозғалғанда, дұрыс уақытта рульді өңдеп, алға қарай жүру үшін сығады.