Кіріспе

Моробе провинциясы – Папуа-Жаңа Гвинеяның солтүстік жағалауында орналасқан провинция. Провинцияның әкімшілік орталығы және ең ірі қаласы – Лэй. Провинцияның ауданы 33 705 км² құрайды, 2011 жылғы халық санауы бойынша халық саны 674 810 адамды құрайды. 2012 жылдың мамыр айында Оңтүстік Таулы аймағы бөлінгеннен кейін, ол ең көп халқы бар провинция болып табылады. Оған Хуон түбегі, Маркхэм өзені және оның дельтасы, сондай-ақ Хуон шығанағының жағалау аймақтары кіреді. Провинцияда тоғыз әкімшілік аудан бар. Кем дегенде 101 тілде сөйленеді, оның ішінде Кате және Ябем тілдері де бар. Ағылшын және ток-писин тілдері қалалық аймақтарда кең таралған, ал кейбір аймақтарда неміс тілінің пиджин түрлері жергілікті тілдермен араласады.

Номенклатура

Моробе провинциясы өзінің атын Лае қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан, бұрынғы неміс әкімшілік орталығы Моробеден алады. Неміс әкімшілігі тұсында Моробе (пост деген мағынаны білдіреді) неміс Deutsch Neuguinea Kompagnie компаниясының Адольф фон Хансманның құрметіне және неміс тіліндегі "hafen" (порт) сөзінің мағынасында Адольфхафен деп аталды. Бұл Неміс Neuguinea Kompagnie дәуірінің алғы шебі болды. Ол Британдық Жаңа Гвинеяның шекарасына жақын орналасқан. Жаңа Гвинеяның солтүстік және шығыс жағалауы 17 ғасырдың басында теңізшілермен картаға түсірілген, ал сол ғасырдың соңында британдық теңізшілер көрінетін тау тізбектеріне ат қойған. Неміс геодезиялық жұмыстарының көп бөлігі жағалау аймақтары мен өзен алаптарына шоғырландырылды, онда немістер плантациялар құрған. Папуа мен Кайзер Вильгельмслэнд арасындағы шекара 1909 жылы британдық-неміс бірлескен экспедициясымен белгіленді, бірақ ішкі аймақ картаға түсірілмеген еді. Одан кейін Папуадан алтын іздеушілер неміс аумағына өтіп, неміс тарапынан қарағанда шекараның дәлдігін маңызды мәселе етті.

1870-1880 жылдар

Моробеде ұзақ уақыт болған алғашқы еуропалық орыс биологы Николай Миклухо-Маклей болды. Ол 1871 жылы Маданг қаласының қазіргі орнынан оңтүстікке қарай орналасқан Астролаб шығанағына келді және денсаулығын қалпына келтіру үшін 15 айдан кейін кетті.

1874 жылы Джон Морсби HMS Basilisk кемесімен Хуон шығанағы бойымен саяхаттап, Парси нүктесін (Саламауа), Маркхэм және Роулинсон жоталарын атады, Маркхэмнің аузы маңында зерттеулер жүргізді, сондай-ақ жағалаудағы халықпен кездесті; оның сөзіне қарағанда, олар бұрын ақ адамдармен танысқан сияқты. Кейін ол архипелагқа көшті.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Моробе провинциясы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде маңызды кампаниялық аймақ болды. 1942 жылы жапондықтар Лаэ және Саламауа қалаларында күшті жабдықтау базаларын құрды. Келесі жылы Саламауа-Лаэ кампаниясы – Австралия және АҚШ күштерінің екі жапон базасын басып алуға тырысқан әрекеттер сериясы. Аймақты басып алу науқаны 1943 жылдың 22 сәуірінде Мубо маңындағы жапондық позицияларына жасалған австралиялық шабуылмен басталды және 1943 жылдың 16 қыркүйегінде Лаэ қаласының түсуімен, "Постерн" операциясы аяқталды. Кампания Наджабтағы қонудағы классикалық қорғаныс маневрлерімен және Саламауадағы қатыгез қолма-қол шайқастарымен ғана емес, сонымен қатар АҚШ-тың 36-шы президенті Линдон Джонсонның Лаэ үстіндегі бомбалау миссиясындағы 13 минуттық жалғыз шайқасымен ерекшеленді. Оның ұшқыш ретінде ұшуға тиіс болған ұшағы жойылды, құрбан болғандар болды, бірақ оның B-26 Marauder ұшағындағы ұшуы Тынық мұхитындағы театрға үлкен әсер етті. Байқаушы ретінде, Рузвельтке, Конгреске және Әскери-теңіз күштерінің жоғары басшылығына Тынық мұхитындағы жағдайдың нашар екенін баяндау тапсырылған ол, Жапонияның бірінші класты ұшақтарына қарсы үшінші дәрежелі жабдықпен күрескен ерлерді көрді. Бұл күш-жігерге тағы 6800 оқытылған және тәжірибелі адам, сондай-ақ жақсы жабдықтар, азық-түлік және соғыс күш-жігерінде жоғары басымдық қажет болды. Лаэ соғыс зираты Лаэ қаласының орталығындағы Ботаникалық бақтарға іргелес орналасқан. Зират 1944 жылы Австралия армиясының зират қызметімен салынды, ал 1947 жылы Комонвелт зираттар комиссиясы оның жауапкершілігін өз мойнына алды. Лаэ ескерткіші Австралия күштерінің 300 адамын (оның ішінде сауда флоты, Австралия Корольдік әуе күштері және Австралия армиясы) еске сақтайды, олар қаза тапқан және қабірлері белгісіз. Онда 2300-2800 жерлеу орыны бар, оның 444-і белгісіз.

1945-1960 жылдар

2-дүниежүзілік соғыстан кейін Моробе провинциясы тоқырау күйінде болды, негізгі экономикалық қызмет соғыстан қалған жабдықтарды жинау және сату болып табылды. Шет елден келген тұрғындар ауыл шаруашылығы саласын дамытуға бағытталды. Аустралияның аумақтар министрі Эдди Уорд жер сатып алуға рұқсат бермеді. Үкімет алмасып, Перси Спендер бұл саясатты өзгертіп, бұрынғы әскери қызметшілерге арналған несие схемасының енгізілуі елдің барлық аймақтарында ауыл шаруашылығы қызметін күрт арттырды.

1975 жылға дейінгі кезең

1970 жылы минералдық экспорттың жалпы экспорттағы үлесі 1 процентті құрады. Екі жыл ішінде бұл көрсеткіш 55 процентке дейін өсті.

Экология

Папуа-Жаңа Гвинея Австралиялық аймақтың бір бөлігі болып табылады. Экотуризм арқылы провинция өзінің тамаша пейзаждары, қолжетімді суға батыру орындары, таулары мен джунглилері арқылы туристерге коралл рифтері, жаңбырлы ормандар, суб-альпілік және альпілік, сондай-ақ тропикалық жерсіндерде бай тәжірибелер ұсынады. Провинцияның джунглилері мен орманды аймақтары 1000-нан астам құс және сүтқоректілер түрлерін, оның ішінде әсем императорлық жұмақ құсын, қанатсыз казуарды және макроподтардың түрлі-түрлерін, соның ішінде ағаш кенгуру мен 15 000-нан астам өсімдік түрлерін көруге танымал. Провинцияның жер аумағының көп бөлігін құрайтын Хуон түбегі – әлемнің басқа еш жерінде кездеспейтін өсімдіктер мен жағдайларға ие ерекше таулы экологиялық аймақ. Оның коралл рифтері мен жанартаулық шығанақтарында мыңдаған балық түрлері мен мұхитты мекендейтін жандар өмір сүреді. 2009 жылы Хуон түбегінің солтүстік бөлігінде YUS табиғат қорғау аймағы құрылды. YUS 760 км² аумақты алып жатыр және Йопно, Урува және Сом атты үш өзенді қамтиды, олардың атынан аталған. Бұл – жойылу қаупі төніп тұрған Матчи ағаш кенгуруы үшін маңызды мекен ету ортасы.

Экономика

Моробе провинциясының экономикасы 2006 жылдан бері жылына шамамен екі пайыздық өсіммен дамып келеді. Моробе провинциясының экономикалық негізін какао, кофе, копра және қант, сондай-ақ тропикалық жемістер (банан, кокос) өндіру мен жинау құрайды. Мұнай және газ өнеркәсіптері қалыптасуда, жаңа тау-кен және энергетика салалары да дамып жатыр. Жолдардың нашарлауы және өндірістік және көлік-коммуникациялық инфрақұрылымның жетіспеуі экономикалық дамуға бәкендеу келтіреді.

Тау-кен өндірісі

Hidden Valley кеніші — Оңтүстік Африкадан келген Harmony Gold компаниясының 2006 жылдан 2009 жылдың ортасына дейін салған алтын және күміс кеніші. 2008 жылдың ортасында Австралияның Newcrest компаниясы жобаға қатысып, Morobe Mining Joint Venture немесе MMJV (үлесі 50/50) құрды. MMJV Hidden Valley кенішін және MMJV жерлеріндегі барлық барлау жұмыстарын жүргізеді, оның ішінде ірі Wafi Golpu мыс-алтын кен орны да бар.

Облыс басшылары

1978 жылдан 1995 жылға дейін провинция децентрализацияланған провинциялық басқару арқылы басқарылды, оның төрағасы – премьер-министр. Сол жылы күшіне енген реформалардан кейін ұлттық үкімет бірқатар өкілеттіктерді қайта алды, ал премьер-министр лауазымы Папуа-Жаңа Гвинея Ұлттық Парламентінің провинциялық округінен сайланған губернатор лауазымымен ауыстырылды.

Ұлттық парламент мүшелері

Облыс және әр аудан Ұлттық парламенттегі мүшемен өкілдік етіледі. Бір провинциялық сайлау округі және әр аудан ашық сайлау округі болып табылады. Сайлау округінің мүшесі: Моробе облысы – Лютер Венге, Булоло округі – Сэм Базиль-младший, Финшхафен округі – Ренбо Паита, Хуон шығанағы округі – Джейсон Питер, Кабум округі – Патрик Баса, Лэй округі – Джон Россо, Маркхэм округі – Кони Игуан, Менямья округі – Солен Лойфа, Наваэ округі – Тео Пельгенс, Тева-Сиасси округі – доктор Кобби Бомрео.