Кіріспе
Самоа астанасы – Апия. Апия – Самоаның астанасы және жалғыз қаласы. Ол Самоаның екінші ірі аралы Уполудың солтүстік-орталық жағалауында орналасқан. Апия Туамасага саяси округіне (itūmālō) кіреді. Апия қалалық аймағының (көбінесе Апия қаласы деп аталады) халқы 2021 жылғы халық санауы бойынша 35 974 адамды құрайды, ел астанасы осыдан атын алған. Апия ауылы қазіргі заманғы, кең аумақты Апия қаласының құрамында сақталған, ол көптеген ауылдарды қамтиды. Елдегі басқа елді мекендер сияқты, Апия ауылының да өз матаилары (басшылары) және фа'а Самоаға сәйкес фа'алупегасы (генеалогиясы және дәстүрлі сәлемдесулері) бар. Қазіргі Апия қаласы 1850 жылдары негіделген, ал 1959 жылдан бері Самоаның ресми астанасы болып табылады. Сеуманутафа Погай 1898 жылы қайтыс болғанға дейін бас қолбасшы болды. Бұл порт 1889 жылғы 15 наурыздағы әйгілі теңіздік қақтығыстың ортасы болды, онда Германия, АҚШ және Ұлыбританияның жеті кемесі тайфун жақындап келе жатқанына қарамастан, беделін жоғалтпау үшін порттан кетуден бас тартты. Кемелердің барлығы, британдық крейсер «Каллиопадан» басқа, суға батып немесе жөндеуге келмейтіндей зақымданып қалды. «Каллиопа» сағатына бір миль жылдамдықпен порттан шығып, дауылды тойтарды. Шамамен 200 америкалық және неміс қаза тапты. Батыс Самоа 1900 жылдан 1914 жылға дейін Германияның билігінде болды, Апия – оның астанасы еді. 1914 жылдың тамызында Жаңа Зеландиядан келген әскерлер Германия Самоасын басып алды. Жаңа Зеландия 1920 жылдан 1962 жылғы Самоаның тәуелсіздігіне дейін аралдарды (Батыс Самоа сенімдік территориясы ретінде) басқарды – алдымен Ұлттар Лигасының C класындағы мандат бойынша, ал 1945 жылдан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімдік территориясы ретінде. Ел 1900 жылдардың басында ұлттық Мау қозғалысының қолдауымен саяси тәуелсіздік үшін күресті. Осы кезеңде Апия көшелерінде бейбіт наразылықтар мен шерулер өтті, олардың барысында көптеген самоалықтар тұтқындалды. 1929 жылғы 28 желтоқсанда, «Қара сенбі» күні, қалада бейбіт жиналған Мау кезінде Жаңа Зеландия полициясы ең жоғары басшы Тупуа Тамасесе Леалофи III-ті өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштері 1941 жылдан 1944 жылға дейін Уполу әскери-теңіз базасын салған және басқарған.
other uses of the term Apia
Apia is the capital and only city of Samoa. It is located on the central north coast of Upolu, Samoa's second largest island. Apia falls within the political district (itūmālō) of Tuamasaga. The Apia Urban Area (generally known as the City of Apia) has a population of 35,974 (2021 census). ), from which the country's capital took its name. Apia Village still exists within the larger modern capital of Apia, which has grown into a sprawling urban area that encompasses many villages. Like every other settlement in the country, Apia Village has its own matai (leaders) and fa'alupega (genealogy and customary greetings) according to fa'a Samoa. The modern city of Apia was founded in the 1850s, and it has been the official capital of Samoa since 1959. Seumanutafa Pogai was high chief until his death in 1898. The harbour was the site of a notorious 15 March 1889 naval standoff in which seven ships — from Germany, the US, and Britain — refused to leave the harbour, even though a typhoon was clearly approaching, lest the first one to move lose face. All the ships sank or were damaged beyond repair, except for the British cruiser Calliope, which managed to leave port, travelling at a rate of one mile per hour, and was able to ride out the storm. Nearly 200 American and German people died. Western Samoa was ruled by Germany as German Samoa from 1900 to 1914, with Apia as its capital. In August 1914, the Occupation of German Samoa by an expeditionary force from New Zealand began. New Zealand governed the islands, (as the Western Samoa Trust Territory) from 1920 until Samoan independence in 1962 – first under a League of Nations Class C Mandate and then, after 1945, as a United Nations Trust Territory. The country underwent a struggle for political independence in the early 1900s, organised under the aegis of the national Mau movement. During this period, the streets of Apia were the site of non violent protests and marches, in the course of which many Samoans were arrested. On what became known as "Black Saturday" (28 December 1929), during a peaceful Mau gathering in the town, the New Zealand constabulary killed the paramount chief Tupua Tamasese Lealofi III. During World War II the United States Navy built and operated Naval Base Upolu from 1941 to 1944.
География
Апия Вайсигано өзенінің сағасындағы табиғи портта орналасқан. Ол тар жағалау жазығында жатыр, ал оның оңтүстігінде жазушы Роберт Луис Стивенсонның жерленген орны – Вейя тауы (биіктігі көрсетілген) орналасқан. Вайсигано өзенінің екі жағынан екі негізгі қырат оңтүстікке қарай созылады, олардың әрқайсысының үстінен жолдар өтеді. Бұл қыраттардың батысырақ жатқаны – Кросс Айленд жолы, ол аралдың ортасынан Уполудың оңтүстік жағалауына дейін солтүстіктен оңтүстікке қарай кесіп өтетін сирек жолдардың бірі.
Климат
Апиада тропикалық жаңбырлы ормандар климаты (Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Af) жыл бойы тұрақты температурамен сипатталады. Дегенмен, климат экваторлық емес, себебі пассат желдері басым аэрологиялық механизм болып табылады және сонымен қатар кейбір циклондық құбылыстар болады. Апиадағы ең құрғақ айлар – шілде мен тамыз, олардың арасында орташа жұмсалатын жауын-шашын мөлшері шамалы. Ал ең ылғалды айлар – желтоқсаннан наурызға дейін, онда орташа айлық жауын-шашын Апианың жылдық орташа температурасынан асып түседі. Апианың жылдық орташа жауын-шашын мөлшері шамалы.
Әкімшілік
Апия Туамасага саяси округінің және Ваимауга 1,2,3,4 және Фалеата 1,2, және 3 сайлау округінің құрамына кіреді. Апияда қалалық әкімшілік болмайды, себебі ол 45 жеке, тәуелсіз дәстүрлі және меншіктік ауылдардан тұрады. Апияның өзі – Вайсигано (шығыс) және Муливай (батыс) өзендерінің сағалары арасындағы шағын ауыл, ал оны Matautu және Vaiala дәстүрлі ауылдарымен шектелген. Бірнеше меншіктік ауылдармен (дәстүрлі ауыл кеңесі жоқ) бірге, бұл 45 ауыл "Апия орталығын" құрайды. Самоаның құрылыс аймақтарының қалалық өсуін жақсы жоспарлау мақсатында, әсіресе Апияның болашақ қалалық басқаруына қатысты, 2004 жылғы Жоспарлау және қалалық басқару туралы заң парламентте қабылданды. Қаланың ауылдан отарлық сауда бекетіне, содан кейін елдің ірі қаржы және бизнес орталығына дейінгі тарихи, ретсіз өсуі қаланың ірі инфрақұрылымдық проблемаларына әкелді. Жауынды маусымда су тасқыны жиі болады, себебі қала төмен, су тасқынына бейім аңғарда салынған. Қаланың ішкі ауданындағы Соги ауылында жағалаудың ластануы және ағынды сулармен байланысты мәселелер бар, себебі ауыл батпақты жерде орналасқан. Апия қалалық аймағының әртүрлі ауылдық әкімшіліктері кәріздік жүйеге бірыңғай және кодификацияланған заңнамалық тәсілдің қабылдалмауына себеп болды. Көлік құралдарының иеленуінің күрт өсуі қаланың ішкі көшелерінде трафик кептелісіне және жолдарды кеңейту және трафик басқару бойынша ірі жобаларға қажеттілік тудырды. PUMA заңнамасы Апияның қалалық өсуіне байланысты ерекше жоспарлау мәселелерін жақсы басқару үшін Қалалық жоспарлау басқармасын құрады.
Қала ерекшеліктері
Мұлинуу, ежелгі салтанатты астана, қаланың батыс шетінде орналасқан. Онда Парламент үйі (Маота Фоно) мен неміс кезеңінде салынған тарихи обсерватория орналасқан, қазір ол метеорологиялық бюро болып жұмыс істейді. Апиядағы тарихи католик соборы – Марияның Таза ұғымы соборы 1867 жылдың 31 желтоқсанында салтанатты түрде ашылды. 2009 жылдың қыркүйегінде болған жер сілкінісінен келген зақымдар салдарынан ол 2011 жылдың ортасында бұзылды. Жаңа собор салынды және 2014 жылдың 31 мамырында пайдалануға берілді. Теңізден құрлыққа жасалған жаңа жер учаскесінде Самуаның бірінші премьер-министрінің құрметіне аталған көп қабатты үкіметтік кеңселер және Самуаның Ұлттық банкі орналасқан Fiame Mataafa Faumuina Mulinuu II (FMFM II) ғимараты тұрғызылған. Соғыс ескерткіші ретінде орнатылған сағат мұнарасы қаланың орталық нүктесі болып табылады. Жаңа базар (макети фуу) Фугалейде, қаланың ішкі жағында орналасқан, бұл оны циклонның зиянды әсерінен қорғайды. Апиада неміс отаршылдық кезеңінен қалған ескі ағаштан салынған ғимараттардың бір бөлігі әлі де кездеседі, ең танымалдарының бірі – жоғарғы қабатында мұражайы бар ескі сот ғимараты (жаңа сот ғимараты Мұлинууде орналасқан). Соңғы жылдары инфрақұрылымдық даму мен экономикалық өсім қалада көп қабатты ғимараттардың көбеюіне әкелді. 2001 жылы салынған ACC ғимаратында Авариядан зардап шеккендерге өтемақы төлеу жөніндегі кеңес, Самуа Ұлттық банкі және бірнеше мемлекеттік мекемелер орналасқан. Оның ішіндегі сауда орталығында дүкендер мен кафелер бар. 2004 жылы салынған Samoatel ғимараты Самуаның халықаралық телекоммуникациялық орталығы болып табылады және оны маусымдық циклонның әсерінен қорғау үшін қаланың ішкі жағына салынған. Савалалодағы DBS ғимараты (2007) Самуаның Даму банкін және Мұлинуудегі жаңа сот кешенін қамтиды, онда аудандық, жоғарғы және жер және титулдар соттары (2010) орналасқан. Согидегі Tui Atua Tupua Tamasese ғимараты (2012) үкіметтік министрліктерге үй иесі болып табылады. Апианың көкжиегіне тағы бір жаңалық – 2013 жылы ашылған SNPF Molesi сауда орталығы. Мотутуада жаңа аурухана кешені құрылысы аяқталды. Шотландияда туған жазушы Роберт Луис Стивенсон өмірінің соңғы төрт жылын осы жерде өткізді және Ваэа тауында жерленген, ол қала мен өзі салған үйі – Vailima-ға қарап тұрады, қазір ол оның құрметіне ашылған мұражай. Ол Самоада өмір сүрді. Оның самоалық есімі – Туситала, яғни «әңгімеші». Самоаның Фалематаага мұражайы қаладағы бұрынғы неміс отаршылдық мектебінде орналасқан. Тынық мұхитындағы Бахаи ғибадат үйі Апиада орналасқан, бұл континенттік Бахаи ғибадат үйлерінің бірі. Архитектор Хосейн Аманат жобалаған және 1984 жылы ашылған бұл ғимарат аралдағы барлық діндер мен ағымдардан келген адамдарға жиналып, ойша толғануға және дұға етуге арналған орын қызметін атқарады.
Экономика
Talofa Airways және Samoa Airways әуе компанияларының бас кеңсесі Апиа қаласында орналасқан. Grey Investment Group компаниясының бас кеңсесі Апиа қаласының орталығында орналасқан. Бұл компания сонымен қатар Самоадағы алғашқы жеке Ұлттық банкке ие болды, акционерлері Grey Investment Group, Samoa Artisan Water Company Ltd және Apia Bottling Company Ltd. Grey Investment компаниясы Самоа мен Жаңа Зеландияда көптеген коммерциялық және тұрғын үй мүліктік инвестицияларына ие. Апиа қаласының орталық бөлігіндегі бизнестің 30 пайызы бір қытай отбасының меншігінде. Қала орталығындағы кәсіпорындардың 10 пайызы еуропалықтарға тиесілі, ал қалған 60 пайызы жергілікті халыққа тиесілі.
Көлік
Апия порты Самоадағы ең ірі және жұмылымы ең көп порт болып табылады. Халықаралық контейнерлік тасымалдау, сұйық газ және жанар май таситын кемелер осы жерге тоқтайды. Токелау және Америка Самоасына бағытталған паромдар осыдан жүзеді. Апия жақсы жол желісімен қамтамасыз етілген, ол әдетте жақсы күйде ұсталады. Басты жолдардың көп бөлігі асфальтталған, ал асфальтталмаған жолдар аз қолданылады. 2009 жылдың 7 қыркүйегінен бастап көліктер жолдың сол жағынан жүреді. Самоа үкіметі 2012 жылы Апия қалалық аймағының маңындағы басты магистральдық жолдарды жаңартудың екінші кезеңін бастады, қаланың маңындағы негізгі жолдарды кезең-кезеңімен кеңейтті. Елде пойыз және трамвай жоқ, бірақ жекешелендірілген, кең таралған автобус және такси жүйесі бар. Адамдар көбінесе қала ішінде немесе одан тыс жерлерде де жүреді. Велосипедтер мен мотоциклдердің саны аз, бірақ көлік құралына иелік етудің үлкен өсуі салдарынан туған жол қадамы жол инфрақұрылымын күрделі жаңартуды талап етті. Басты халықаралық әуежай – Фалеоло халықаралық әуежайы қаладан батысқа қарай 40 минуттық жерде орналасқан. Самоаның ірі ішкі әуе компаниялары – Polynesian Airlines және Talofa Airways осы әуежайға қызмет көрсетеді. Фагалидегі шағын әуежай – Фагали әуежайы ішкі рейстерге және Америка Самоасының Паго-Паго қаласына халықаралық рейстерге пайдаланылды.
Білім
Апиада мектепке дейінгі, бастауыш, орта және орта білімнен кейінгі бірнеше білім беру мекемелері бар, оның ішінде Самоаның жалғыз университеті – Самоа Ұлттық университеті. Сонымен қатар, Оңтүстік Тынық мұхиты университетінің Ауыл шаруашылығы мектебі Апианың шетіндегі Алафуада кампусын ұстап тұр. Апиадағы тағы бір ірі мектеп – Роберт Луис Стивенсон мектебі, ол жекеменшік бастауыш және орта мектеп. Роберт Луис Стивенсон мектебі Самоадағы әулеттік мектеп ретінде танымал, себебі көптеген бай отбасылардың балалары оқып жатыр.
Тынық мұхит ойындары
Апия ел тарихында алғаш рет 1983 жылы Тынық мұхиты ойындарын қабылдады. Ойындар 2007 жылы Апияға қайта оралды, онда Самоа үшінші орынға ие болды. 20 000 адам 2007 жылғы ойындардың Апия паркіндегі жабылу салтанатына қатысты.
Қауымдастық футболы
Апия қаласы 2010 жылғы ФИФА әлем чемпионатының Океания аймағындағы іріктеу турнирінің матчтарын қабылдады. Осылайша, Апияда Жаңа Каледония құрамасының ойыншысы Пьер Вайоканың Таити құрамасына қарсы соққан 2010 жылғы іріктеу турниріндегі алғашқы гол тіркелді. Іріктеу матчтары 2007 жылдың 27 тамызында басталып, 2007 жылдың 7 қыркүйегінде аяқталды. Барлық матчтар ФИФА президенті Сепп Блаттердің атымен аталатын Толеафоа J. S. Blatter кешенінде өтті. Апияда орналасқан бұл кешенде Самоа ұлттық футбол құрамасының үйінді матчтары өткізіледі және 3500 көрерменді қабылдай алады.
Дзюдо
Елорда 2009 жылдан 2012 жылға дейін IJF дзюдо күресінің әлем кубогын қабылдады, ол 2013 жылы деңгейі төмендетіліп, "Океания Ашық" деп аталатын өңірлік турнирге айналды.
Крикет
Апия қаласы 2012 жылы Фалеата овалда ICC World Cricket League Division Eight турнирін қабылдады, ол төрт крикет алаңынан тұрады. Самоа, Бельгия, Жапония, Суринам, Гана, Бутан, Норвегия және Вануату ұлттық құрамалары қатысты. Бұл Халықаралық крикет кеңесі ресми түрде бекіткен турнирдің аймақта алғаш рет өткізілуі болды.
Баскетбол
Апия қаласы 2018 жылы FIBA Полинезия баскетбол кубогына төңкерілді, онда Самоаның ұлттық баскетбол командасы күміс жүлдегер атанды.