Кіріспе

Порт-Вила ( /v//iː//l//ə/ ) – Вануатудың астанасы және ең ірі қаласы. Ол Эфате аралында орналасқан. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 49 034 адамды құрады. 2020 жылы Порт-Вила халқы елдің жалпы санының 16,3% -ын құрады. Эфате аралының оңтүстік жағалауында, Шефа провинциясында орналасқан Порт-Вила Вануатудың экономикалық және коммерциялық орталығы болып табылады. Қала әкімі – Эрик Пуйо Феста, «Вануа’аку Пати» партиясынан, 2018 жылдың қаңтар айында сайланды; оның орынбасары – Дженни Регенвану, «Граун мо Джастис Пати» партиясынан. 2015 жылдың 13 наурызында Порт-Вила «Пэм» циклоннан ауқымды зардап шекті.

Атауы

Жергілікті тұрғындар қалаға көбінесе жай ғана "Вила" деп атайды, тіліне қарамастан – француз, бислама немесе ағылшын тілінде де '/v//iː//l//ə/ VEElə (ағылшын тіліндегі "вилла" сөзінен өзгеше). Бұл аймақтың атауы туған Оңтүстік Ефате тілінде Эфил, ал көршілес Меле Фила тілінде Ифира деп аталады. Вила – осы есімдердің бір түрі. Ифира – Вила шығанағындағы шағын арал, онда аймақтың көптеген дәстүрлі жер иелері тұрады.

Тарих

Порт-Вила аумағында Меланезия халқы мыңдаған жылдар бойы қоныстанған. 2004 жылдың күзінде «Теоума» деген археологиялық экспедиция Лапита мәдениетінің мүшелерінің үш ондаған қаңқасы бар 25 қабірді тапты. Табылған керамика фрагменттері б.з.д. 13 ғасырға дараланған. Эфате аралын 1774 жылы Джеймс Кук картаға түсіріп, оны «Сэндвич аралы» деп атады. Кук экспедициясы жағаға түспеген, бірақ жақсы бейіштер мен еуропалықтарға қоныстануға қолайлы жерлердің бар екенін байқады. 19 ғасырдың соңында аралдар «Жаңа Гебридтер» деп аталған кезде, британдықтар бастапқыда басым еуропалық күшке ие болды, бірақ 1890 жылдарға қарай экономикалық тепе-теңдік үлкен плантациялар құрған француздықтардың пайдасына бұрыла бастады. Француз азаматы Фердинанд Шевилард Порт-Вила маңындағы жерлерді сатып алып, тазалап, аралдағы ең ірі француз плантациясын құруға ниеттенді. Бірақ, ол «Франсвилл» муниципалитетіне айналдырылды, ол 1889 жылдың 9 тамызында тәуелсіздігін жариялады, бірақ бұл келесі жылдың маусымына дейін ғана сақталды. Бұл – жынысы мен нәсіліне қарамастан, барлық азаматтарға сайлау құқығын берген алғашқы өздік басқаратын мемлекет болды. Сол кезде халықтың құрамында 500-ге жуық жергілікті тұрғын және 50-ден аспайтын еуропалықтар болғанмен, тек соңғыларына ғана лауазымдарға ие болуға рұқсат берілді. Сайланған президенттердің бірі – американдық президент Джеймс К. Полктің туысы, АҚШ-тың тумасы Р.Д. Полк болды. 1887 жылдан бастап бұл аумақ француз және британдықтардың бірлескен басқаруында болды. Бұл 1906 жылы ағылшын-француз кондоминиумы ретінде ресми түрде бекітілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Порт-Вила американдық және австралиялық әуе базасы қызметін атқарды. 1987 жылы «Ума» циклоны қалаға ауыр зақым келтірді. 2002 жылдың қаңтарында болған күшті жер сілкінісі елорда мен айналасындағы аудандарда шағын зақымдарға себеп болды. 2015 жылдың наурызында Порт-Виланың шығысынан өткен «Пэм» деген 5-санатты циклонның көз қабырғасы қалаға үлкен қирату әкелді.

Климат

Порт-Вила тропикалық климатқа ие, атап айтқанда, тропикалық жаңбырлы ормандар климаты, айлардың ылғалдылығы мен құрғақтығы айқын байқалады. Пасат желдері дерлік тұрақты және Порт-Виланың климатында дауылдар жиі болатындықтан, климат экваторлық емес, теңіздік сауда желдерінің тропикалық климаты болып табылады. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері шамамен, ал ең жауынды ай – наурыз. Ең құрғақ ай – қыркүйек. Жылдың орташа есебімен 153 күн жауын шашын болады. Аймақта сонымен қатар оңтүстік-шығыс пасат желдері де соғып тұрады. Температура жыл бойы көп өзгермейді, ең жоғары температура 35,6 °C (96 °F) құрайды. Ең суық ай – шілдеде орташа температура 27 °C (81 °F), ал ең төменгі температура 18 °C (64 °F) болады. Ең ыстық ай – ақпан айында орташа температура 31,2 °C (88 °F), ал ең төменгі температура 23 °C (73 °F) болады. Порт-Виланың ең төменгі температурасы 8,5 °C (47 °F) тіркелген. Ауаның ылғалдылығы көбінесе жоғары болады.

Экономика және көлік

Порт-Вила – Вануатудың ең маңызды порты және елдің сауда орталығы. Халықаралық әуежай Бауэрфилд халықаралық (VLI) қалада орналасқан. Air Vanuatu компаниясының бас кеңсесі Порт-Виладағы Вануату үйінде орналасқан. Қаладағы басты салалар – ауыл шаруашылығы және балық аулау. Туризм де маңыздырақ болып келеді, әсіресе Австралия мен Жаңа Зеландиядан. 1997 жылы 80 000-нан астам турист келді. Вануату – салық салудан босатылған аймақ, ал Порт-Виладағы офшорлық қаржыландыру экономиканың маңызды бөлігін құрайды. Вануату әлі де шетелдік көмекке тәуелді, оның көп бөлігі Австралия мен Жаңа Зеландиядан келеді, бірақ соңғы жылдары Қытай Халық Республикасы да көмек көрсетуде. Мысалы, Жаңа Зеландия жергілікті қауымдастықтан іріктелген дәрігерлерді оқытуға қаржы жұмсады, содан кейін біліктілік алғаннан кейін алғашқы жылда олардың жалақысының бір бөлігін төледі. Австралия Порт-Вила орталық ауруханасында жұмыс істеу үшін кеңесшілерге ақы төледі. Экспорттың 35,7%-ы Порт-Виладан жөнелтіледі және импорттың 86,9%-ы Порт-Вилаға келіп түседі.

Демография

Тұрғындар саны шамамен 45 мың адамды құрайды; көбінесе меланезиялықтар, сондай-ақ полинезиялықтар, азиялықтар, австралиялықтар және еуропалықтар (негізінен француздар мен британдықтар) тұрады.

Тілдер

Порт-Вила көптеген тілдерге мекен, бұл елдің жоғары тілдік әртүрлілігін көрсетеді. Елордада күнделікті қолданылатын тіл – бислама. Сонымен қатар, ағылшын және француз тілдері де кеңінен таралған. Вануатудың 100 түпкілікті тілінің ішінде, олардың көптегені астанада сөйленеді, себебі ауылдық жерлерден адамдар қалаға уақытша немесе тұрақты түрде қоныстанады.

Дін

Христиан діні Вануатудағы басым дін болып табылады, оны халықтың 90% -дан астамы ұстанады. Ең ірі конфессия – Вануатудағы Пресвитериан шіркеуі, оның жатқандары халықтың үштен бірін құрайды. Рим католиктері мен Меланезия шіркеуі де кең таралған, олардың әрқайсысы шамамен 15% құрайды. Cathédrale du Sacré Cœur – Порт-Виладағы заманауи Рим-католик соборы. Порт-Вила епархиясының тақтасы, шіркеу Иса Мәсіхтің қасиетті жүрегіне арналған. 2020 жылдың 5 қазанында Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі қалада ғибадатхана салу жоспарларын жариялады, ал Бахаи қауымы да Порт-Вилада құрылған.

Қаланың көрнекті жерлері

Вануатудың астанасы түрлі көрікті жерлерді ұсынады. Мысалы, Парламенттің қарсы жағында екі дәстүрлі тотем және шошқаның тісін бейнелейтін ескерткіштерді көруге болады. Порт-Виланың пресвитериан шіркеуі – Тәуелсіздік саябағының қарсы бетінде орналасқан әсерлі және көруге тұрарлық ғимарат. Базар залының қарсысындағы әкімшілік ғимараттың қабырғасында түрлі-түсті сурет салынған. Тағы бір назар аударуға лайық сурет – пошта ғимаратының фасадында. Порт-Вила қалалық әкімшілігі – қала орталығындағы төбеде орналасқан сопақ және көруге тұрарлық ғимарат.

Вануату мәдени орталығы

Вануату Мәдени орталығы, Вануату Ұлттық мұражайына үй иесі болып табылады, ұлттық парламент алдындағы Саралана саябағында, Ұлттық кітапхана мен Малватумауриге (Вануату Ұлттық басшылар кеңесі) жақын орналасқан. Бұл мекеме жергілікті мәдениеттің әртүрлі жақтарын сақтау және дамыту үшін маңызды орын. Мұражайда бірнеше аралдан әкелінген дәстүрлі заттар қойылған. Орталықта сондай-ақ Ұлттық аудиовизуалды мұрағат орналасқан, ол XIX ғасырдың соңынан бүгінгі күнге дейінгі ең маңызды құжаттар қоры болып табылады.

Дүниежүзілік мұра

Порт-Вила қаласында 1999 жылдың тамызында ЮНЕСКО-ның "Тынық мұхиты аймағы үшін Дүниежүзілік мұраны сақтау жөніндегі 2-ші жаһандық стратегиялық кеңесі" өтті. Вануату және Тынық мұхиты аймағына қатысты маңызды мәселелердің бірі – су астындағы мұраны Дүниежүзілік мұра тізіміне қосуға болатындығы туралы сұрақ болды.