Кіріспе

Өсімдік жасушаларын бөлу кезінде пайда болатын және қыз жасуша қабырғасын қалыптастыратын құрылым.

Фрагмопласт – өсімдік жасушаларына тән, цитокинездің соңғы кезеңінде түзілетін құрылым. Ол жасушалық пластинаның құралуына және екі қыз жасушаны бөліп тұратын жаңа жасуша қабырғасының пайда болуына негіз болып табылады. Фрагмопласт тек Фрагмопластофита тобында ғана кездеседі, оған Coleochaetophyceae, Zygnematophyceae, Mesotaeniaceae және Embryophyta (құрлықтағы өсімдіктер) жатады. Кейбір балдырлар цитокинез кезінде микротүтіктердің басқа түрін – фикопластты пайдаланады.

Құрылымы

Фрагмопласт – микротүтіктердің (МТ), микрофиламенттердің (МФ) және эндоплазмалық тордың (ЭР) элементтерінің күрделі жиынтығы, анафаза және телофаза кезінде болашақ жасуша пластинасы жазықтығына перпендикуляр екі қарама-қарсы жиынтыққа жиналады. Ол бастапқыда цилиндр тәрізді болып, екі қыз ядросының арасындағы митоздық шпінделінен пайда болады, ал ядролық қабықшалар олардың айналасында қайта құралады. Жасуша пластинасы бастапқыда фрагмопласт құрылымының екі жартысы арасында диск түрінде қалыптасады. Жаңа жасуша пластинасы материалы өсуші пластина шеттеріне қосылғанда, фрагмопласт микротүтікшелері ортада жоғалып, өсуші жасуша пластинасы шеттерінде қайта пайда болады. Екі құрылым да бөлінетін жасушаның сыртқы қабырғасына жеткенше сыртқа қарай өседі. Егер жасушада фрагмосома болса, фрагмопласт пен жасуша пластинасы фрагмосомамен қамтылған кеңістік арқылы өседі. Олар аналық жасуша қабырғасына дәл препрофазалық белдеудің бұрынғы орнында жетеді. Фрагмопласт ішіндегі микротүтікшелер мен актин талшықтары жасуша қабырғасы материалы бар көпіршіктерді өсіп келе жатқан жасуша пластинасына бағыттауға қызмет етеді. Актин талшықтары фрагмопласты аналық жасуша қабырғасындағы бұрынғы препрофазалық белдеу орнына бағыттауға да қатысуы мүмкін. Жасуша пластинасы өсіп жатқанда, оның ішінде тегіс эндоплазмалық тордың сегменттері тұзаққа түседі, кейін екі қыз жасушаны байланыстыратын плазмодезмалар құрайды. Фрагмопласт топографиялық тұрғыдан екі аймаққа бөлінеді: орта сызық, орталық жазықтықты қамтиды, онда екі антипараллель микротүтікшелер жиынтығының (МТ) кейбір плюс ұштары (орталық дене матрицасындағыдай) бірігіп кетеді, және орта сызықтың екі жағындағы алыс аймақтар.

Өсімдік жасушасының циклындағы рөлі

Анафазадан кейін фрагмопласт қалдық орау микротүтікшелерінен (MT) қыз ядролардың арасына пайда болады. Микротүтікшелердің плюс ұштары жасушалық пластинка қалыптасатын жерде фрагмопласт экваторымен тоғысады. Жасушалық пластинканың қалыптасуы мембрана мен жасуша қабырғасы компоненттерін жеткізу үшін жергілікті секреторлық көпіршіктердің бірігуіне байланысты. Артық мембраналық липидтер мен жасуша қабырғасы компоненттері клатрин/динаминге тәуелді ретроградты мембраналық тасымалдау арқылы қайта өңделеді. Алғашқы жасушалық пластинка ортасында қалыптасқаннан кейін, фрагмопласт жасуша шеттеріне жететіндей сыртқа қарай кеңейе бастайды. Актин жіпшелері де фрагмопластқа орналасады және кеш телофазада күрт жиналады. Дәлелдер актин жіпшелері фрагмопласттың бастапқы ұйымдалуына қарағанда кеңеюіне көбірек қызмет ететінін көрсетеді, себебі препараттар арқылы актин жіпшелерінің бұзылуы жасушалық пластинканың кеңеюін кешіктіреді. Көптеген микротүтікшеге байланысты ақуыздар (MAP) фрагмопластқа локализацияланған, оның ішінде конститутивті түрде экспрессияланатындары (мысалы, MOR1, катанин, CLASP, SPR2 және γ-тубулин кешенді ақуыздары) және М фазасында ғана экспрессияланатындары, мысалы EB1c, TANGLED1 және аугмин кешенді ақуыздары. Бұл ақуыздардың фрагмопластағы функциялары клетканың басқа жерлеріндегі функцияларына ұқсас болуы мүмкін. Кинезин 7 отбасы ақуыздары, HINKEL/AtNACK1 және AtNACK2/TES, митогенге белсенді протеинкиназа (MAPK) каскадын орта сызыққа тартады және MAP65 фосфорилирлеуін тудырады. Фосфорилирленген MAP65 1 де орта сызықта жиналады және жасушалық пластинканың кеңеюі үшін микротүтікшелердің жиналу белсенділігін азайтады. Фрагмопласт кеңеюі үшін MAPK каскадының маңызды механизмі телофазаға дейін циклинге тәуелді киназа (CDK) белсенділігімен тежеледі. Фрагмопласт орта сызығында жиналатын кейбір MAP цитокинез үшін маңызды ақуыздар болып табылады. Кинезин 12 мүшелері PAKRP1 және PAKRP1L орта сызықта жиналады және екі функциясы жоғалған мутанттарда еркек гаметогенезі кезінде цитокинез бұзылады. PAKRP2 орта сызықта және фрагмопласт бойындағы нүктелерде жиналады, бұл PAKRP2 Гольджиден шыққан көпіршіктердің тасымалына қатысатынын көрсетеді. PAKRP2, KINID1a және KINID1b мохтың гомологтары фрагмопласт орта сызығына орналасады және фрагмопласт ұйымы үшін маңызды. RUNKEL, HEAT қайталануы бар MAP, сондай-ақ орта сызықта жиналады және цитокинез осы белоктың функциялық мутацияларының жоғалуымен бұзылады. Орта сызықтағы тағы бір локализацияланған белок, “екі бірі” (TIO), болжамды киназа және мутанттағы ақаулар арқылы көрсетілгендей, цитокинез үшін де қажет. Ашытқының екі гибридтік сынағына сәйкес TIO PAKRP1, PAKRP1L (кинезин 12) және NACK2/TES (кинезин 7) -пен өзара әрекеттеседі. Соңында, TPLATE, адаптинге ұқсас ақуыз, жасушалық пластинкада жиналады және цитокинез үшін маңызды.