Кіріспе

Құрттар тұқымдасы

Форидалар – жеміс құрттарына ұқсас, өсіңкі денелі кішкентай құрттар тұқымдасы. Форида құрттарын көбінесе қанатқа көтерілмей, беткеймен жылдам жүгіру арқылы қашу әдетінен тануға болады. Осы мінез-құлқы олардың тағы бір аты – "шапшаң құрт" (scuttle fly) – болуына себеп болған. Тағы бір халықтық атауы – "қоршақ құрт" – Conicera tibialis түрін білдіреді. 230 туысқа жататын шамамен 4000 түрі белгілі. Ең танымал түрі – бүкіл әлемге тараған Megaselia scalaris. 0,4 мм ұзындығы бар әлемдегі ең кішкентай құрт – Euryplatea nanaknihali.

Жіктеу

Дәстүрлі түрде, форидтер алты кіші тұқымға бөлінетін: Phorinae, Aenigmatiinae, Metopininae (Беккерини және Метопини тайпаларын қоса алғанда), Alamirinae, Termitoxeniinae және Thaumatoxeninae. Дисней мен Камминг (1992) Termitoxeniinae-нің 'жоғалған' еркектері екенін көрсеткен соң Alamirinae кіші тұқымын жойды, ол тек әйелдерінен ғана белгілі болған. Сонымен қатар, 1992 жылы Браун көптеген жаңа белгілерге негізделген жаңартылған, кладистік жіктемені ұсынды. Бұл жіктеуге Hypocerinae, Phorinae, Aenigmatiinae, Conicerinae және Metopininae кіші тұқымдары кірді (Termitoxeniinae және Thaumatoxeninae оның зерттеуіне қосылмады). Дисней Браунның жұмысын тым ерте деп санап, оның барлығын қабылдамады, нәтижесінде қызу пікірталас туды. Бұл дауды шешу үшін қосымша мәліметтер күтілуде. Отбасының ең көне қазбалары креда кезеңіне жатқан янтарьдан табылды, ал ең көнесі ерте креда кезеңінің (албиялық) француз және испан янтарьларынан анықталды.

Биология

Форидтер бүкіл әлемде кездеседі, бірақ түрлерінің ең көп әртүрлілігі тропиктерде байқалады. Phoridae барлық екіқанаттылар отбасыларының ішінде ең көп түрлі отбасы болып табылады. Личинкалары әлеуметтік жәндіктердің ұяларында және кейбір су орталарында, сасық, өлексе, жәндіктердің экскременттері және өлі жәндіктер сияқты органикалық қалдықтарда табылған. Кейбіреулері синантропты. Кейбір түрлері жақтау және басқа саңырауқұлақтар мен мицелий немесе тірі өсімдіктермен (кейде жапырақ кеніштері ретінде) қоректенеді. Ал кейбіреулері жер құрттарының, жәндіктердің, құмырсқалардың, мыңжаяқтылардың, жәндік жұмыртқаларының, личинкаларының және қуыршақтарының хищниктері немесе паразитері болып табылады. Ересек формидтер нектар, бал шырыны және жаңа өлексе мен сасықтан шығатын сұйықтықтармен қоректенеді. Кейбір ересектер тірі қоңыздардың личинкалары мен қуыршақтарының дене сұйықтықтарымен қоректенеді, ал басқалары кішкентай жәндіктерді жейді. Бірнеше түрі "көміршек" деп аталады, себебі олар адам өлекселерінде өте жақсы көбейеді, тіпті жерленген табындардың ішінде де тіршілік ете алады. Осы себепті олар сот-медициналық энтомологияда маңызды. Көбінесе олар шіріген органикалық заттармен қоректенеді. Олар санитарлық емес орындарда, соның ішінде кәріз құбырларында жүріп, түрлі ауру тудыратын микроорганизмдерді таратады. Ересек формидтердің ерекшелігі – олардың жылдам және кенеттен жүгіріп, секіріп қозғалуы. Кейбір түрлерде еркек формидтер топталып ұшады. Megaselia halterata, саңырауқұлақтың формиді, саңырауқұлақ өнімдерінің зиянкесі болып табылады. Ол тікелей зақым келтірмесе де, құрғақ шірудің (Lecanicillium fungicola) тиімді таратушысы болып табылады.

Өмірлік цикл

Форид шыбықтары жұмыртқадан личинка сатысына, содан кейін қуыршақ сатысына дамып, ересек шыбыққа айналады. Аналығы бір мезгілде бірден 100-ге дейін ұсақ жұмыртқаларды личинканың тағасының ішіне немесе үстіне туады. Өмірі бойында ол 750-ге дейін жұмыртқа тууы мүмкін. Жұмыртқадан ересек шыбыққа дейінгі уақыт түрлеріне қарай өзгеріп отырады, бірақ орташа алғанда шамамен 25 күнге созылады. Личинкалар 24 сағаттың ішінде шығып, 8-16 күн аралығында тамақтанудан кейін қуыршақтану үшін құрғақ жерге иеліп жүреді. Форид шыбығының жұмыртқадан ересекке дейінгі өмірлік циклі 14 күнге дейін қысқа болуы мүмкін, бірақ 37 күнге дейін созылуы да мүмкін. Форид шыбықтарының көптеген түрлері құмырсқалардың арнайы паразитоидтары болып табылады, ал тропиктік аймақтардағы бірнеше түрлері тіссіз аралардың паразитоидтары болып саналады. Бұл аралардың ішінде көбінесе бірнеше личинка кездеседі, ал кейбір жеке дарабастарда 12 форид личинкасы табылған. Басқа түрлері, әсіресе Megaselia тұқымдасының ірі өкілдері, личинка кезеңінде әртүрлі саңырауқұлақтарда дамиды және егілген саңырауқұлақтарға зиян келтіруі мүмкін.

Өрт құмырсқаларын бақылау

Сонымен қатар, форид шыбықтары – 1930 жылдары АҚШ-тың оңтүстігіне кездейсоқ әкелінген өрт құмырсқаларының популяциясын бақылаудың жаңа және үміт беретін тәсілі болып табылады. Псевдактеон туысы, яғни құмырсқаның басын кесетін шыбықтардың 110 түрі анықталған, құмырсқалардың паразитоиді болып табылады. Псевдактеон түрлері жұмыртқаларын құмырсқаның кеуде қуысына салып көбейеді. Бірінші күлкі личинкалары басқа қарай жылжып, онда құмырсқаның гемолимфасымен, бұлшық еттерімен және жүйке тіндерімен қоректенеді. Соңында личинкалар құмырсқаның миын толығымен жеп қойып, оны шамамен екі апта бойы бағытсыз серуендеуге мәжбүр етеді. Шамамен екі-төрт күннен кейін…

Сәйкестендіру

Бейер, Е.; Делаге, А. Беarbeitet von: Schmitz, H. Phoridae 672 Seiten, 437 Abbildungen, 15 Tafeln, 26x19cm (Эрвин Линднердің: Палеарктикалық аймақтың шыбықтары, IV том / 7 бөлім) 1981.
Боргмейер, Т. 1963. Солтүстік Америка форид шыбықтарын қайта қарау. 1-бөлім. Phorinae, Aenigmatiinae және Metopininae, Megaselia (Diptera: Phoridae) түрлерін қоспағанда. Stud. Entomol. 6:1–256. Кіші отбасылар, туыстар және түрлерге анықтамалар. Питерсон Б. В. (1987). Форидтер. "Жақын Арктикалық диптерлер туралы нұсқаулық". 2-том. Канада Ауыл шаруашылығы министрлігінің ғылыми-зерттеу бөлімі, 27-монография, 689–712 беттер. Толық мәтін (53 МБ) pdf.
К. Г. В. Смит, 1989. Британдық шыбықтарының даму кезеңдеріне кіріспе. Диптералардың личинкалары, жұмыртқалары, пупарийлері және қуыршақтары туралы ескертулермен. Британдық жәндіктерді анықтау жөніндегі нұсқаулықтар, 10-том, 14-бөлім. pdf нұсқаулықты жүктеу (екі бөлімнен тұрады: негізгі мәтін және суреттер тізімі).

Басқа

Кейбір жағдайларда форид шыбықтары адамның миазисін мүмкіндік туғанда қоздығандығы туралы хабарламалар түскен.