Кіріспе

Аль-Андалус керамикасы – Hispano Moresque керамикасы – бастапқыда исламдық керамика стилі, ол Аль-Андалуста (мұсылмандық Испанияда) пайда болды және христиандық билік кезінде исламдық және еуропалық элементтерді үйлестіретін стильдерде өндірілді. 15 ғасырда итальяндық майолика өнеркәсібі күрделі стильдерді дамытқанға дейін бұл Еуропадағы ең әсем және сәнді қыш ыдыстар болды және Еуропаның көп бөлігіне экспортталды. Өнеркәсіптің ең табысты кезеңі 14 және 15 ғасырлар болды. 711 жылы маврлар Испанияның бір бөлігін басып алды. Келесі ғасырларда олар Еуропаға екі керамикалық техниканы енгізді: мөлдір емес ақ қалайы глазурьмен жабу және металл әрлеуіндегідей иридесцентті эффект беретін люстрлеу. Hispano Moresque ыдыстары екі процесті де қолданады, бояуды глазурь үстіне жағып, содан кейін қайтадан күйдіреді. Люстрлеу – ислам керамикасының ерекшелігі болды, себебі алтын мен күміс ыдыстарда су ішу және тамақ ішу, ежелгі Рим мен Парсыда, сондай-ақ ортағасырлық христиандық қоғамдарда қадірленгенімен, хадистерде тыйым салынған. Осының салдарынан мұсылман элиталары үстелге арналған ыдыстар үшін қыш және шыныны пайдаланды, ал христиан ортағасырлық элиталары әдетте ыдыстар мен кеселер үшін металл қолданды. Бастапқыда оңтүстіктегі Малагада және исламдық әшекейлеуді пайдалана отырып, 15 ғасырға қарай ең ірі өндіріс Арагон тажымен ұзақ уақыт бұрын қайта басып алынған Валенсия аймағында шоғырланды. Манисес және Валенсияның басқа қалаларынан шыққан тауарлар негізінен христиандық нарыққа арналды және кеңінен экспортталды.

Андалусиялық

Ал-Андалустағы ең алғашқы ірі қыш өнімдерінің орталығы Испанияның оңтүстігіндегі Малага болды. Бұл – ең танымал өнімдері мұсылман мемлекетінде жасалған негізгі орталық, қызметкерлерінің көп бөлігі мұсылман немесе мориско болған, христиандық үкімшілік астында емес. Ол 14 ғасырда алтын жылтырмен жалатылған өнімдерімен атақты болды және 1487 жылға дейін мұсылман билігінде болды, соңғы мориск патшалығы Гранаданың құлауына дейін. Мурсия, Альмерия және, мүмкін, Гранаданың өзі де өндірістің алғашқы орталықтары болды. Бұл қыш өнімдері басқа ислам елдеріндегі стильдерге жақын болғанмен, олардың көп бөлігі христиандық нарықтарға экспортталды, мұны көптеген өнімдердегі гербтерден көруге болады. Малагадан келген өнімдер ақ эмальдағы алтын жылтырымен жалатылуымен ерекшеленді; олар Гранададан келген жылтыр өнімдерден аймаққа тән қызыл саздың үстіне алтын жылтырмен жалатылған көк бояудың қосылуымен ерекшеленеді. Испанияның ортағасырлық қыш өнімдері алғаш рет 19 ғасырда зерттелгенде, Валенсия орталықтары туралы көп мәлімет болды, бірақ Аль-Андалус орталықтары туралы ақпарат аз болды. Бұрын Манисеге жатқызылған қыш өнімдерінің түрлері Малагаға және оңтүстікке қайта жатқызылды, бұл 1980 жылдарға дейін жалғасты, Малагадағы археологиялық жаңалықтар мен қолданылған сазды ғылыми талдау осыған ықпал етті. Исапано-мореск өнімдері деп әдетте аталмаған, бірақ Аль-Андалуста ертерек жасалған боялған қыш ыдыстардың басқа түрлері де болды. Дегенмен, жылтырмен жалатылған өнімдерді өндірудің нақты дәлелі 13 ғасырдың басында немесе ортасында ғана табылды, оны саяси қырқыстардан қашқан египеттік қыш өнерпаздары бастаған болуы мүмкін. Ол бұл кезде экспортталды, себебі ең ерте дәлелдердің бірі – Пизадағы шіркеулердің қасбеттеріне орнатылған ыдыстар. 1289 жылы Испанияда туған Кастилия королевасы Элеонора үшін Англияның Кент графтығындағы Сандвич арқылы Малагадан импортталған "42 ыдыс, 10 табақ және 4 шет елдік түсті қыш құмыра" (extranei coloris) тіркелді. Малага өнімдері ислам әлеміне де экспортталды және Фустатта (ортағасырлық Каир) және басқа жерлерде табылған. Андалусия өнімдерінің ең танымал және әсерлі мысалдары – Гранададағы Альгамбрада және басқа жерлерде нишаларда орналасқан көптеген үлкен вазалар – Альгамбра вазалары. Бұл ислам керамикасында тек сәндік мақсатта ғана қолданылатын, практикалық мақсаты жоқ ерекше өнімдер. Олар "әзірге" белгілі ең үлкен жылтырмен жалатылған өнімдер. Олар ежелгі амфорадан тараған дәстүрлі пішіндерге негізделген, бірақ шамамен 115-170 см биіктікте адам бойына жуық. Олар 14-15 ғасырлардың соңында жасалған деп есептеледі, әрбір сақталған үлгінің әшекейі мен нақты пішіні әртүрлі. Алан Кейгер Смит айтуынша, "дүниеде осындай күшті әсер қалдыратын ыдыстар аз". Қазір барлығы мұражайларда сақталады, бесеуі Испанияда, ал қалғандары Санкт-Петербургте, Берлинде, Вашингтонда, Стокгольмде және Палермода; сонымен қатар әртүрлі ірі фрагменттер де сақталған. Альгамбрада жылтыр плиткалар да әлі орналасқан. "Фортуния тақташасы" – 90 х 44 см өлшемді бірегей тақташа, оның дизайны бақ сияқты, шекарасы Гранада сұлтаны Юсуф III-ті (1408-1417 жж.) мадақтаған жазумен безендірілген. Оның пішіні кейбір испан кілемдеріне ұқсайды. 1418 жылы Юсуфтің тағына сегіз жасар бала мұрагер болғаннан кейін, Насрид мемлекеті құлдырап, соңғы жаулап алуға дейін жетті, ал жақсы қыш өнімдерін өндіру 1450 жылға қарай тоқтады, тіпті Валенсияда "obra de Malequa" ("Малага жұмысы") атауы көп уақыттан кейін де жылтыр өнімдер үшін қолданыла берді.

Валенсия

Валенсия және оның маңындағы Манисес пен Патерна қалалары оңтүстіктен көшіп келген құмырашылардан кейін маңызды орталықтарға айналды; қала 1238 жылдан бері христиандық билікке қайта келді, ал білікті құмырашылардың қоныс аударуы кем дегенде 14 ғасырдың ортасынан бері жүріп келеді. 1362 жылы кардинал Авиньондағы Папаның Палас де Пап үшін "obra de Malicha" ("Малага жұмысы", бұл жылтыр керамиканы білдіруі мүмкін) еден плиткаларын жасауды Маниседегі екі шеберге тапсырды, олардың кем дегенде біреуінің араб есімі болған (дегенмен, оның есімі "Хуан" еді). 1484 жылы неміс саяхатшысы "мавр құмырашылары жасаған" ыдыстарды атап өтті. Манистің жергілікті билеушілері, Буйль әулеті, қоныс аударуды ынталандырған сияқты, сондай-ақ өнімді таратушылар мен агенттер ретінде әрекет еткен болуы мүмкін; 1454 жылы Кастилия королевасы Мария Арагон үлкен тапсырыс беруді қалағанда, оны ұйымдастыру үшін Буйль әулетінің өкіліне хат жазды. Бірнеше Буйль Гранадада да, христиандық сарайларда да елшілер болып қызмет етті, бұл оларға көптеген нарықтарда байланыстар құруға мүмкіндік берді. Олар құмыра жасаудан түскен табыстың 10% роялтисін алған сияқты және одан жоғары кіріс көріп отырған. Археологиялық қазбалар нәтижесінде Манисе керамикасының ең ірі қоймасы Манистен басқа, Бургундия герцогтығының құрамына кірген Нидерландыдағы Слюйсте табылды. Маниседе сонымен қатар саз және глазурь жасау үшін шикізат ретінде қолданылатын арнайы құмды алуға болатын үңгір де болды.

Каталония

Испанияның солтүстік-шығысындағы Каталонияда орналасқан Барселона қаласы 718 жылдан 801 жылға дейін мұсылман үкімдігінде болды және керамика өндірісінің орталығына айналды, бұл, әдетте, кейінгі Реконкиста кезеңінде Аль-Андалустан, әсіресе Валенсиядан келген христиан керамика шеберлерінің қоныстануымен байланысты. Алғашқыда қала Патернаның қоңыр және жасыл түсті әшекейленген керамикасына ұқсас өнімдермен танымал болды, ал 16 ғасырда "жылы күміс алтын" түсті жылтыр керамика жасаумен маңызға ие болды, бұл қолданылатын материалдардың өзгешелігінен немесе стильдегі уәжді өзгерістен туындаған болуы мүмкін. Осы кезеңде тағы бірнеше қалаларда да жылтыр керамика өндіріліне бастады.

Стиль

Көптеген, әсіресе Валенсияда, қыш ыдыстар христиан нарығы үшін жасалған, себебі олардың өрнегінде гербтер мен басқа да еуропалық элементтер бар. Ортадағы христиандық IHS монограммасымен қатар, жоғарыда көрсетілген тарелканың натуралистік жүзім жапырақтарының безендірілуі готикалық өнерден алынған, мүмкін жарықтандырылған қолжазбалардың жиектері арқылы. Әзірге, басқа исламдық аймақтардағы көптеген ыдыстар сияқты, қолтаңбасы немесе жазылған күні бар ешқандай бұйым табылмады, сондықтан геральдика, әсіресе егер ыдыстар үйлену тойына арналған деп есептелсе, мерзімін анықтау үшін маңызды дәлел болып табылады. Бұйымдар "керемет әрі талғамды болуы керек еді, бірақ әрбір ыдыстың өзіне тән мақсаты болды" және мерекелік шараларда олардың барлығы қолданылуы мүмкін, тіпті ең үлкен тарелкалар көбінесе тік қойылып, бүйірлік жақтағы жиһазға сүйеніп қойылды, бұл кейбір замандас суреттерінде көрсетілген. Андалусиялық дизайндар геометриялық мотивтердің жиынтығын пайдаланады, олардың көпшілігі христиан сатып алушылары білмейтін діни мағынаға ие болуы мүмкін. Олар әдетте боялған бөлімдерде орналасқан. Псевдокуф жазуы, сондай-ақ араб тіліндегі жазулар қолданылады. Алтын және көк түстер күн мен аспанды бейнелейді, ал қоңыр, жасыл және сары сияқты басқа түстер сирек қолданылады. 1400 жылдан бастап кейбір элементтер, оның ішінде жануарлардың бейнесі, бұл экспорттық тауарлар үшін алғаш рет қолданылған, жергілікті мұсылман сатып алушылары арасында да танымал болды; жоғарыда сипатталған кейінгі "Альгамбра вазаларының" екеуінде газельдердің жұптары бар. Сол кезде Гранаданың Насрид патшалары христиандық үлгідегі гербтерді өздеріне жасады, олар да қыш ыдыстарда көрінеді. Көптеген үлкен валенсиялық тарелкалар, олардың ортасында герб орналасқан күрделі дизайны бар, сонымен қатар төменгі жағында бүкіл кеңістікті алып жатқан жануарлардың бейнелері бар, көбінесе геральдикадан алынған. Алан Кейгер Смит Манисте жасалған ыдыстар туралы былай деп жазды: "1380-1430 жылдар аралығында Манистегі жақсы ыдыстардың үздіксіз өндірісі керамика тарихында бесiн таба алмайсыз. Осы ыдыстардың көптегені әлемдегі ең жақсы қыш ыдыстардың қатарында мәңгілікке сақталады, өзгерістер мен көзқарастарға қарамастан". Он бесінші ғасырдағы испано-мореск пішіндеріне альбарелло (биік құмыра), бүкіл Еуропадағы бай адамдар үшін жасалған қару-жарақтармен үлкен тарелкалар, құмыралар (кейде биік аяқтарда, ситра және греалет), терең жақты тарелка (лебрильо де ало) және құлақты ыдыс (куенко де орежа) кіреді. Испандық-мореск тауарлары ерте итальяндық майоликаға айтарлықтай әсер етті, шын мәнінде атаудың екі мүмкін шығу тегі онымен байланысты. Ғасырдың соңына қарай дизайндар еуропалық күміс бұйымдарының пішіндерін еліктейтін көтерілген элементтерді енгізе бастады, мысалы, gadrooning. Альберт Ван де Пут сәндік мотивтерді он категорияға бөліп көрсетеді: үлкен араб әрпі, кіші араб әрпі, шұғыл жолақ және айқаспақ, нүктелі жердегі гүл мен жапырақ, үлкен жүзім жапырағы мен кіші гүл (екі өлшем), жапырақ, брайони жапырағы мен кіші гүл, кіші дөңгеленген жүзім жапырағы және алдыңғылардан алынған нүктелер мен сабақтар мен гадрундар.

Қалпына келтіру және қайта жаңғыру

Реконкиста Валенсияны үшінші және соңғы рет 1238 жылы басып алды, ал Малага Малага қамалынан (1487) кейін құлаған соңғы қалалардың бірі болды. Қалған исламдық мудехарлар мен морисколар 1496 және 1609 жылдары Испаниядан қуылды, соңғы қуғын-сүргін (морисколардың қуғыны) Валенсия провинциясы халқының үштен бірін қамтыды. Бірақ көптеген шеберлер бұрыннан христиан болған, ал испандық-мореске стилі Валенсия провинциясында сақталды, бірақ сапасы бірден төмендеді. Кейінгі өнімдер көбінесе қызғылт қоңыр денелі, қою көк түсті әшекейленген және жылтыр болып келеді; олардың Еуропадағы ең беделді керамика ретіндегі орны итальяндық және басқа өндірушілерге өткен еді. Алан Кейгер Смит Валенсия индустриясын өзінің сәттілігінің құрбаны деп сипаттайды; бастапқыда жоғары қоғам үшін жасалған, әдетте жеке гербтерімен тапсырыс бойынша жасалған бұйымдар кеңейіп келе жатқан кіші дворяндық пен буржуазиядан сұранысқа ие болғандықтан, бұйымдардың мөлшері де, әшекейлеу сапасы да төмендеді, сурет салу қарапайым мотивтердің механикалық қайталауына айналды. Италиялық майолика индустриясы, негізінен испандықтарды үлгі етіп дамыған, Валенсияның ілесе алмаған немесе қаламаған бағыттарда дамыды. Италиялық бейнелеу өнерінің Ренессанс кезеңіндегі Испанияда қолданылмауы таңқаларлық емес, бірақ Валенсия тек итальяндықтармен бірге металл бұйымдарынан қарапайым пішіндерді көшіруге кірісті, итальяндықтар одан да амбициялы болды.

Терминнің басқа қолданылуы

"Hispano Moresque" термині Аль-Андалуста тоқылған геометриялық өрнектермен жасалған фигуралы жібек маталарын сипаттау үшін де қолданылады, кейде Мудехар немесе басқа материалдардағы жұмыстарды, мысалы кілемдерді де атайды. Кілем өнеркәсібі Испаниядағы керамика өндірісімен ұқсас үлгіде дамыды. Метрополитен өнер мұражайы өз коллекциясындағы алтын жалатылған парадтық шлемді сипаттау үшін осы терминді пайдаланады.